Chương 1. Cơ sở lý luận của quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực người học. Thực trạng quản lý hoạt động dạy học ở các trường THPT huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa theo tiếp cận năng lực người học. Một số giải pháp tăng cường quản lý hoạt động dạy học ở các trường THPT huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa theo tiếp cận năng lực người học.
5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC NGƢỜI HỌC 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực người học Dạy học theo tiếp cận năng lực được hình thành và phát triển rộng khắp tại Mỹ vào những năm 1970, sau đó đã phát triển một cách mạnh mẽ trong những năm 1990 với hàng loạt các tổ chức có tầm cỡ quốc gia ở Mỹ, Anh, Úc,. hiện nay việc dạy học theo tiếp cận năng lực ngày càng phổ biến trên toàn thế giới.
Dạy học theo tiếp cận năng lực được thúc đẩy từ thực tiễn tình hình kinh tế- xã hội của các nước, nó như là cách thức để chuẩn bị lực lượng lao động trong nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu. Cách tiếp cận này có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất, để liên kết chặt chẽ giữa GD&ĐT với những yêu cầu, đòi hỏi của xã hội hiện đại. Giáo dục theo tiếp cận năng lực được coi là một cách thức hữu hiệu để giúp cải thiện mối quan hệ giữa giáo dục với đời sống cũng như đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của công việc. Trên thế giới, tiếp cận năng lực trong giáo dục luôn dẫn đến những nghiên cứu, phát triển những khung năng lực khác nhau - mục tiêu của dạy học theo từng môn học cụ thể.
Nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận năng lực so với các cách tiếp cận khác, có những hướng nghiên cứu sau: (1) Các tác giả Richard và Rodge cho rằng:“Tiếp cận năng lực trong dạy học tập trung vào kết quả học tập, nhắm tới những gì người học dự kiến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được”. [37] Như vậy, các tác giả trên khẳng định dạy học theo tiếp cận năng lực có nét đặc trưng là nhấn mạnh yếu tố làm được và thực hiện được (2) Khi tổng kết lý thuyết về tiếp cận dựa trên năng lực trong dạy học và phát triển, tác giả Paprock đã chỉ ra tiếp cận này có năm đặc tính cơ bản. Những đặc tính trên đã chỉ ra cách tiếp cận này có những ưu thế vượt trội so với các cách tiếp cận khác trong dạy học [38]; (3) Trong khi đó, tác giả Kerka cho rằng: Những tiêu chuẩn đo lường khách quan và việc chú trọng vào kết quả đầu ra của những năng lực cần thiết để tạo ra kết quả là vấn đề được các nhà hoạch định chính sách GD&ĐT và phát triển nguồn nhân lực quan tâm và đặc biệt nhấn mạnh [39]. Để xác định được các năng lực, thường là dựa vào kết quả đầu ra.
Từ đó xác định vai trò của giáo viên - người có trách nhiệm phải tạo ra kết quả đầu ra này. Vai trò là tập hợp các hành vi được mong đợi của một người theo địa vị công việc và những nghĩa vụ của người đó. Thuật ngữ “vai trò công việc” đề cấp tới việc thực hiện nhiệm vụ cụ thể của một người. Trên cơ sở vai trò đó, xác định các năng lực cần thiết, ph hợp để thực hiện tốt các vai trò này.
Từ những hiểu biết về năng lực, các nhà nghiên cứu trên thế giới, trong tiếp cận của mình, họ đã sử dụng những mô hình năng lực sau: Những mô hình dựa trên hành vi, tính cách của cá nhân trong việc xác định “con người cần phải làm gì để vai trò của mình được thực hiện”; Những mô hình dựa trên các kiến thức, kỹ năng theo đuổi việc xác định “những kiến thức và kỹ năng gì cần phải có ở mỗi con người” để thực hiện tốt vai trò của mình; Những mô hình dựa trên tiêu chuẩn, kết quả đầu ra trong việc xác định “con người ở nơi làm việc, họ cần phải đạt được những gì”. Tiếp cận với sản phẩm đầu ra, là mô hình được các nhà nghiên cứu trên thế giới đặc biệt quan tâm và đồng tình. Mô hình dựa trên năng lực cần chú ý năng lực năng lực còn là những đòi hỏi của các vai trò, nhiệm vụ và những công việc. Trên thế giới, trong quá trình tăng trưởng và phát triển của các tổ chức, mô hình năng lực được sử dụng rất phổ biến ở cấp vi mô và ngày càng phát triển mạnh mẽ [36].
Ở Việt Nam, trong những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó có những nhà Giáo dục học, Tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò người dạy và người học, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học như: Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Ngọc Bảo, Nguyễn Kỳ, Trần Kiều, Hồ Ngọc Đại… 7 Các tác giả đã nghiên cứu ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của hình thức dạy học trên lớp, bản chất và mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới nội dung cũng như cách thức tổ chức dạy học. Bên cạnh đó, cũng có nhiều hội thảo và công trình nghiên cứu về dạy học theo tiếp cận năng lực như: Bài viết “Năng lực và giáo dục tiếp cận năng lực” của tác giả Đặng Thành Hưng in trên tạp chí QLGD số 43 tháng 12/2012, đã đề xuất Khung năng lực giáo dục phổ thông theo 7 lĩnh vực tương ứng với 7 lĩnh vực giáo dục: 1) Năng lực Toán và Logic; 2) Năng lực ngôn ngữ (quốc ngữ và ngoại ngữ); 3) Năng lực khoa học; 4) Năng lực nghệ thuật; 5) Năng lực thể chất và vận động thể chất; 6) Năng lực công nghệ; 7) Năng lực công dân. Về kĩ thuật thiết kế nội dung học tập theo tiếp cận năng lực, tác giả cũng đề xuất cần dựa vào lý thuyết phát triển chuẩn, lý thuyết đánh giá và minh họa qua Khung năng lực ngôn ngữ ở giáo dục phổ thông. Bài viết “Đào tạo theo tiếp cận năng lực trong xu thế phát triển” của tác giả Vũ Lan Hương trên tạp chí KHGD số 95.
Tháng 11 năm 2014, Trung tâm Nghiên cứu Tâm lý học & Giáo dục học, Viện khoa học Giáo dục Việt Nam tổ chức hội thảo “Giáo dục theo hướng tiếp cận và phát triển năng lực”, hội thảo có sự tham gia của các tác giả là các nhà khoa học và các cán bộ nghiên cứu, trình bày các vấn đề về quan điểm từ các góc nhìn đa chiều về giáo dục theo tiếp cận năng lực. Đổi mới giáo dục theo tiếp cận năng lực đòi hỏi phải có các biện pháp quản lý dạy học ph hợp và đồng bộ. Giải pháp đột phá đầu tiên trong chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 mà Đảng và Chính Phủ đề ra là: đổi mới Quản lý giáo dục. Qua nghiên cứu tổng quan về quá trình dạy học theo tiếp cận năng lực trên thế giới và ở trong nước, có thể kết luận: Tất cả các nghiên cứu đều thừa nhận, tiếp cận năng lực là tích cực và có hiệu quả trong giáo dục; t y theo cấp học, có những cách ứng dụng tiếp cận năng lực khác nhau vì vậy vẫn còn tồn tại những quan niệm khác nhau, chưa thống nhất về một số khái niệm then chốt như năng lực, năng lực thực hiện.
Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực người học tại trường trung học phổ thông Đào tạo theo năng lực, nhìn chung đã được nghiên cứu từ rất sớm ở nhiều quốc gia như: Anh, Mỹ, Úc, xứ Wales, New Zealand, Singapore, Malaysia,… Lĩnh vực nghiên cứu của các tác giả cũng rất đa dạng, từ nghiên cứu bối cảnh của đào tạo 8 theo năng lực, phát triển chương trình, tổ chức đào tạo, đến đánh giá và chứng nhận năng lực cho người học. Sự thành công của công tác dạy học, không chỉ đòi hỏi ở người giáo viên có năng lực thiết kế dạy học, xây dựng tiến trình dạy học, kiểm tra đánh giá,… Bên cạnh đó, thu thập thông tin để lập kế hoạch, thời gian biểu cho hoạt động dạy học; huy động, tổ chức, phấn phối các nguồn lực, quản lý người dạy để thực hiện tốt các hoạt động dạy học; điều hành công tác giảng dạy đảm bảo tiến trình, thời gian dạy học đạt mục tiêu đã đề ra. Đó là vai trò, nhiệm vụ của nhà quản lý. Tuy nhiên, quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực vẫn còn là đề tài khá mới mẻ.
Ở Việt Nam đã có nhiều cuộc hội thảo bàn luận về vấn đề “dạy học theo hướng tiếp cận năng lực” trong đó có nhiều báo cáo của các nhà quản lý, nhà khoa học và nhà giáo, như hội thảo khoa học “Quản lí dạy học chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực: Vấn đề và giải pháp” do Học viện Quản lí giáo dục tổ chức, nhiều báo cáo đã đề cập đến những hướng nghiên cứu, cách tiếp cận khác nhau về hoạt động dạy học - giáo dục theo tiếp cận phát triển phẩm chất, năng lực người học. Tiêu biểu như báo cáo của tác giả Đặng Tự Ân, Bộ Giáo dục và Đào tạo, với: “Mô hình trường học mới tại Việt Nam xu thế của giáo dục hiện đại”; hay tác giả Hà Thị Th y Dương, Học viện chính trị khu vực IV, với báo cáo “Vai trò của việc quản lí giáo dục theo hướng phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học ở Việt Nam hiện nay”. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 về việc ban hành Chương trình giáo dục phổ thông [5]. Tác giả Trần Kiểm (2016) với công trình nghiên cứu “Quản lý và lãnh đạo Nhà trường hiệu quả” đã đưa ra những nội dung, kỹ năng, cần thiết cho chủ thể QL vận dụng trong quá trình QL nhà trường theo tiếp cận năng lực [20].