CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG ĐỔI MỚI GIÁO DỤC HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.Những nghiên cứu của ngoài nước Từ trước đến nay GD luôn là mối quan tâm hàng đầu của mọi quốc gia trên thế giới. Quản lý GD, quản lý nhà trường là những vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước hết sức quan tâm. Việc chú trọng các biện pháp quản lý nhằm nâng cao hiệu quả HĐDH trong nhà trường luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng.
Khổng tử cho rằng giáo dục là một thành tố không thể thiếu được của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia. Ông cho rằng việc giáo dục là cần thiết cho mỗi người ”Hữu giáo vô loại”. Về phương pháp giáo dục ông coi trọng việc tự học, tự rèn luyện, tu thân, phát huy mặt tích cực, sáng tạo, năng lực nội sinh, dạy học sát đối tượng, cá biệt hóa đối tượng. Kết hợp học với hành, lý thuyết với thực tiễn, phát triển động cơ học tập đúng đắn, tạo hứng thú và ý chí quyết tâm cho người học.
Nhìn chung cho đến nay, phương pháp giáo dục của Khổng Tử vẫn còn nguyên giá trị, là bài học lớn cho các nhà trường và cán bộ quản lý trong công tác Giáo dục và đào tạo của mình. Sau đại chiến thế giới lần thứ II, Nhật Bản đã khắc phục hậu chiến tranh, đưa đất nước phát triển hùng cường, yếu tố quan tâm hàng đầu chính là phát triển con người. Nhận thức đúng vai trò của GD đối với sự phát triển đất nước. Tuy khó khăn sau chiến tranh, tài nguyên thiếu thốn nhưng ngay sau năm 1946 Nhật Bản đã đầu tư cho GD 28% ngân sách, cho đến năm 1950 của thế kỷ XX, mỗi năm tăng 1%, cho đến 32% ngân sách và ổn định cho đến nay mà chưa nước nào trên thế giới có thể làm được điều đó.
Ngay cả Mỹ, một nước phát triển nhất thế giới nhất, để giữ vũng vị trí hàng đầutrên trường quốc tế, cựu tổng thống Mỹ Bill Clinton, đã ra thông điệp gửi quốc dân ngày 04/2/1997 kêu gọi: "Tôi đưa ra lời kêu gọi hành động để cho nước Mỹ 5 bước vào thế kỷ XXI, hành động để duy trì nền kinh tế của chúng ta, hành động để tăng cường nền giáo dục , công nghệ khoa học…”. Vì ông cho rằng: “giáo dục là vấn đề an ninh quốc gia tối quan trọng đối với tương lai của chúng ta”. Theo ông: “Để có trường tốt nhất phải có giáo viên tốt nhất, cần thưởng công và công nhận những giáo viên tốt nhất, đồng thời loại bỏ một cách nhanh chóng và công bằng một số ít người không đủ chuyên môn’. [4] Từ cuối thế kỷ XIV, khi chủ nghĩa tư bản bắt đầu xuất hiện, vấn đề DH và quản lý học đã đươc nhiều nhà GD thực sự quan tâm.
Nổi bật là các công trình nghiên cứu của các tác giả Cômenxki, M.Kônđakôp, Xukhômlinxki, Zakharôp. Cômenxki đưa ra nguyên tắc DH như nguyên tắc trực quan, nguyên tắc nhất quán, nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và tính hệ thống…Qua đó thể hiện gián tiếp rằng hiệu quả DH có liên quan đến chất lượng người dạy trong việc vận dụng có hiệu quả các nguyên tắc DH. Về việc chỉ đạo quá trình DH, Xukhômlinxki rất coi trọng bồi dưỡng đội ngũ GV, dự giờ - phân tích giờ dạy, giúp đỡ GV để nâng cao tay nghề, hoàn thiện nghệ thuật sư phạm. Xukhômlinxki quan niệm rằng một nhà giáo chân chính là một người yêu sách.Kônđakôp đi sâu phân tích công tác kế hoạch hóa, vai trò của tập thể sư phạm, quan hệ giữa hiệu trưởng với tập thể sư phạm nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ GD– DH của nhà trường.
Việc bồi dưỡng lý luận chính trị, chuyên môn nghiệp vụ cho GV, công tác kiểm tra quá trình DH được ông nhấn mạnh và cụ thể hóa ở nhiều khía cạnh. Theo ông phương pháp chỉ có thể hiệu quả khi việc tự học của GV gắn bó qua lại với tìm tòi sáng tạo tập thể. Về quản lý quá trình DH, Zakharôp rất quan tâm thu thập, phân tích những số liệu, chỉ số phản ánh tình hình giảng dạy, học tập, việc phối hợp trong Ban giám hiệu nhằm giúp đỡ GV tiến bộ về chuyên môn qua công tác phương pháp. Nghiên cứu của tác giả nước ngoài cho thấy vấn đề DH và quản lý HĐDH được nghiên cứu một cách có hệ thống, những lý luận đó được đúc kết từ thực tiễn quản lý và thể hiện cấc tư tưởng triết học khác nhau, phát triển theo từng giai đoạn lịch sử.
Các nghiên cứu đều coi trọng vị trí của giáo dục. Kết quả giáo dục phụ thuộc rất nhiều vào công tác quản lý HĐDH và nhân tố người thầy với khả năng tự học và sáng tạo. Những nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã nhận thức thấu đáo về vai trò giáo dục đối với sự phát triển của đất nước. Vì lẽ đó, giáo dục được xác định là quốc sách hàng đầu.
Sự nghiệp giáo dục cần phải được toàn xã hội chăm lo. Quá trình dạy học có ý nghĩa đặc biệt đối với sự phát triển của giáo dục, ở nước ta có rất nhiều nhà sư phạm tiến hành nghiên cứu trên các phương diện về vị trí vai trò của việc tổ chức quá trình dạy học, ý nghĩa của việc nâng cao chất lượng dạy học, những ưu và nhược điểm của các hình thức tổ chức dạy học hiện nay, bản chất của mối quan hệ giữa hoạt động dạy và hoạt động học, vai trò của người dạy và người học, việc đổi mới phương pháp dạy học như: Hà Thế Ngữ, Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Trần Kiều, Hồ Ngọc Đại… Các tác giả cũng đã đưa ra các vấn đề về vai trò của người hiệu trưởng trong công tác quản lý trường học,; bản chất và mối quan hệ giữa các hoạt động dạy và học; vai trò của người dạy và người học; biện pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý của hiệu trưởng. Để nâng cao chất lượng giáo dục, một trong những yếu tố không thể thiếu và là định hướng cho việc phát triển giáo dục đó là việc quản lý nâng cao chất lượng dạy và học. Điều này đã được Đảng và Nhà nước khẳng định: “ Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục- đào tạo”.
[1] Việc quản lý HĐDH là một vấn đề rất quan trọng, được coi là hoạt động cốt lõi của nhà trường và được đề cập trong các tài liệu bồi dưỡng cho CBQL giáo dục các cấp. Một số nghiên cứu và giáo trình của Trường Đại học Giáo dục, Viện chiến lược và chương trình giáo dục nay là Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Học viện quản lý giáo dục.đã trình bày những vấn đề cơ bản của quản lý hoạt động dạy. Gần đây, đứng trước nhiệm vụ của đổi mới giáo dục và đào tạo nói chung và đổi mới nội dung, PPDH nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu về GD cũng có nhiều công trình trong lĩnh vực này như: Phạm Viết Vượng với vấn đề lấy học sinh làm trung tâm, Trần Hồng Quân đề cập tới một số vấn đề đổi mới trong lĩnh vực GD&ĐT, Nguyễn Lăng Bình nghiên cứu về dạy và học tích cực… Nhiều CBQL trường THCS và THPT trong cả nước cũng đi sâu nghiên cứu các biện pháp quản lý nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học, như: Triệu 7 Thứ Hiệp, Hoàng Trọng Tài, Bùi Tiến Sĩ, Hoàng Trung Quân. Có thể thấy khá nhiều đề tài đề cập đến biện pháp quản lý HĐDH trường THCS, THPT ở những mức độ khác nhau, cấp học khác nhau, loại hình trường và địa bàn khác nhau.
Các công trình nghiên cứu trên thực sự có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn đối với hoạt động quản lý các biện pháp nâng cao chất lượng DH trong các nhà trường ở các cấp học khác nhau. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường * Quản lý: Quản lý là một thuộc tính gắn liền với xã hội ở một giai đoạn phát triển của nó, để đương đầu với sức mạnh của thiên nhiên, duy trì sự tồn vong của mình, từ xa xưa con người đã biết đoàn kết, biết phối hợp tạo thành tập thể, điều này cho thấy rằng: phải có sự tổ chức, phân công và phối hợp nhằm thực hiện mục đích chung. Các- Mác đã nói: "Bất kỳ một hoạt động nào có tính chất xã hội và chúng trực tiếp được thực hiện với quy mô tương đối lớn đều ít nhiều cần đến sự quản lý." Theo Nguyễn Ngọc Quang: " Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động ( nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện những mục tiêu dự kiến" [25, tr.35] Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: Bản chất của hoạt động quản lý nhằm làm cho hệ thống vận hành theo mục tiêu đặt ra và tiến đến các trạng thái có tính chất lượng mới.
Quản lý = Quản + Lý; Trong đó: Quản là chăm sóc, giữ gìn sự ổn định; Lý là sửa sang, sắp xếp, đổi mới phát triển. Hệ ổn định mà không phát triển thì tất dẫn đến suy thoái. Hệ phát triển mà không ổn định tất yếu dẫn đến rối ren. Vì vậy: Quản lý = ổn định + phát triển [2] Theo tác giả Phạm Minh Hạc " Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể của người quản lý đến tập thể người lao động nói chung ( khách thể quản lý ) nhằm thực hiện mục tiêu đã dự kiến " [12, tr.
Tác giả Hà Sỹ Hồ cho rằng: "Quản lý là quá trình có tác động có định hướng, có tổ chức dựa trên các thông tin về tình trạng của đối tượng và môi trường, nhằm giữ cho sự vận hành của đối tượng được ổn định và làm cho nó phát triển tới mục đích đã định "[14, tr.34] 8 Có nhiều quan niệm khác nhau về quản lý, song tựu chung đều thể hiện: Quản lý là một thuộc tính bất biến nội tại của mọi quá trình lao động xã hội. Lao động quản lý là điều kiện quan trọng để làm cho xã hội loài người tồn tại, vận hành và phát triển.