lời mở đầu của hiến chương Liên hợp quốc, khẳng định lòng tin vào quyền cơ bản của con người, về phẩm chất, nhân cách giá trị của mỗi người: sáng kiến LVEP (LivingValues-Edducation Program) ra đời và được áp dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới. Vào những năm đầu của thế kỷ XXI, với sự hợp tác của các nhà giáo dục trên thế giới, với sự hỗ trợ của UNESCO và tài trợ của Uỷ ban quốc tế và UNICEF, Tây Ban Nha đã cho ra đời cuốn sách “Những giá trị sống: Một chương trình giáo dục”. Chương trình này đưa ra những hoạt động giá trị khác nhau dựa trên kinh nghiệm và những phương pháp thực hành đối với các giáo viên và các huấn luyện viên, đối với những trẻ em và những thanh niên muốn tìm hiểu và phát triển 12 giá trị xã hội và cá nhân cơ bản, đó là: Hợp tác, Tự do, Hạnh phúc, Trung thực, Khiêm tốn, Tình yêu, Hoà Bình, Tôn trọng, Trách nhiệm, Giản dị, Khoan dung và Đoàn kết. Bước vào thế kỷ 21, khủng hoảng về giá trị đã diễn ra trên toàn cầu và tại mỗi quốc gia.
Tổ chức UNESCO đã có khuyến cáo về vấn đề này và các quốc gia đều đã có những quan tâm nhất định. Trên thế giới nhiều ngành khoa học trong đó có Tâm lý học, Giáo dục học đã chú ý nghiên cứu việc giáo dục giá trị sống cho thế hệ trẻ. Thực tiễn giáo dục cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI cho thấy chỉ thông qua con đường giáo dục giá trị, mới có thể tạo nên cơ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sở bền vững cho việc giải quyết khủng hoảng trong phát triển nhân cách của học sinh. Tổ chức văn hóa khoa học và giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) đã đưa ra nguyên tắc cơ bản để định hướng giáo dục kỹ năng sống trong thực tiễn: “Tất cả thế hệ trẻ và người lớn có quyền hưởng lợi từ một nền giáo dục chứa đựng các hợp phần học để biết, học để làm, học để chung sống với mọi người và học để khẳng định mình.
Giáo dục hướng vào yêu cầu bồi dưỡng năng khiếu tiềm năng và phát triển cá tính người học cần quan tâm kết hợp kỹ năng thực hành và các khả năng tâm lí xã hội, đánh giá chất lượng giáo dục phải bao hàm đánh giá mức độ đạt được các kỹ năng sống và tác dụng của kỹ năng sống đối với xã hội và cá nhân”. Hội nghị giáo dục Thế giới họp tại Dakar - Thủ đô Senegan tháng 4 năm 2004 đã thông qua Kế hoạch hành động Giáo dục cho mọi người - gọi tắt là Kế hoạch Dakar, bao gồm 6 mục tiêu. Trong đó, Mục tiêu 3 nêu rõ: Đảm bảo nhu cầu học tập cho tất cả các thế hệ trẻ và người lớn được đáp ứng thông qua bình đẳng tiếp cận với các chương trình học tập và chương trình kỹ năng sống thích hợp. Hội nghị Thế giới về sự sống còn, bảo vệ và phát triển của trẻ em, họp ngày 20 đến 30/03/1990 tại trụ sở Liên hợp quốc ở New York đã tuyên bố: “Tất cả trẻ em trên thế giới đều trong trắng, dễ bị tổn thương và còn phụ thuộc.
Đồng thời các em ham hiểu biết, ham hoạt động và đầy ước vọng. Tuổi của các em phải được sống trong vui tươi, thanh bình, được chơi, được học và phát triển. Tương lai của các em phải được hình thành trong sự hoà hợp và hợp tác”. Nhận định trên muốn nhấn mạnh đến nhiệm vụ học tập, môi trường học tập dành cho trẻ em cần phải được quan tâm đúng cách.
Học sinh đến trường không chỉ học để có tri thức mà cần phải biết cách học để có sức khoẻ, có kỹ năng nghề nghiệp, có những giá trị đạo đức, thẩm mỹ, nhân văn đúng đắn vừa mang tính cá nhân vừa mang tính xã hội, vừa đậm đà bản sắc dân tộc lại vừa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mang tính phổ quát toàn cầu,. tức là mỗi học sinh luôn phải học, tự học những kỹ năng nhất định trong môi trường thích hợp để tồn tại và phát triển. Các nghiên cứu trong nước Thuật ngữ Kỹ năng sống được người Việt Nam biết đến từ chương trình UNICFF (1996) “Giáo dục kỹ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường”. Thông qua quá trình hoạt động chương trình này, nội dung của khái niệm KNS và giáo dục KNS càng ngày được mở rộng.
Trong giai đoạn đầu tiên, chương trình chỉ tập trung vào các chủ đề “Giáo dục sức khỏe cho thanh thiếu niên”. Giai đoạn 2 của chương trình mang tên “Giáo dục sống khỏe mạnh và kỹ năng sống”. Trong giai đoạn này nội dung của khái niệm KNS và giáo dục KNS đã được mở rộng và phát triển sâu sắc hơn. Về vấn đề KNS và giáo dục KNS, ngay giai đoạn đầu đã có những nghiên cứu theo xu hướng xác định những kỹ năng cần thiết ở các lĩnh vực hoạt động mà thanh thiếu niên tham gia và đề xuất các biện pháp để hình thành các kỹ năng này.
Một trong những người tập trung nghiên cứu mang tính hệ thống về KNS và giáo dục KNS ở Việt Nam là tác giả Nguyễn Thanh Bình [3] với hàng loạt các bài báo, các đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ và giáo trình, tài liệu tham khảo…đã góp phần đáng kể trong việc tạo ra những hướng nghiên cứu về KNS, giáo dục KNS và quản lý hoạt động giáo dục này. Ngoài tác giả đã nêu trên còn có: Kỹ năng sống cho tuổi vị thành niên của tác giả Nguyễn Thị Oanh [31]; Giáo dục KNS của tác giả Nguyễn Võ Kỳ Anh - Giám đốc Trung tâm giáo dục môi trường và sức khỏe cộng đồng; Một số vấn đề chung về KNS và giáo dục KNS cho học sinh ở nhà trường phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo tháng 3/2010 [1].Đặc biệt tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Trầ n Văn Tính, Vũ Phương Liên đã nghiên cứu, thực hiện và xuất bản cuốn sách “Giáo dục giá trị sống và kỹ năng sống cho học sinh THPT” [27] đã chỉ ra quan hệ liên thuộc giữa giáo dục giá trị 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống và kỹ năng sống, trong đó giáo dục giá trị sống luôn là nền tảng, kỹ năng sống là công cụ và phương tiện để tiếp nhận và thể hiện giá trị sống. Các tổ chức, cơ quan giáo dục cũng cho ra đời một loạt những tài liệu chú trọng đến việc giáo dục kỹ năng sống ở mọi góc độ như:“Giáo dục kỹ năng sống ở Việt Nam” của Viện Chiến lược và Chương trình giáo dục năm 2006; “Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Trung học cơ sở thông qua hoạt động ngoại khóa (Dự án phát triển giáo dục THCS II, năm 2009), “Giáo dục giá trị và kỹ năng sống cho học sinh THPT, tài liệu tập huấn giáo viên THCS, THPT”. Kể từ năm học 2008 - 2009, Bộ GD - ĐT nước ta đã phát động trong các trường phổ thông trên toàn quốc phong trào "Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực" nhằm mang lại cho HS cả nước một "môi trường giáo dục an toàn thân thiện, hiệu quả, phù hợp điều kiện địa phương và đáp ứng nhu cầu xã hội".
Hưởng ứng phong trào này, Trung tâm Giáo dục môi trường và các vấn đề xã hội đã phối hợp với Ban dự án Phát triển giáo dục THPT nhanh chóng xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động nhằm hỗ trợ triển khai đến cơ sở một số nội dung thiết thực. Một trong những hoạt động đó là chương trình Tập huấn giáo dục KNS và bình đẳng giới tổ chức tại Hà Nội vào 5 ngày đầu tháng 10/2008 cho các giáo viên cốt cán một số trường THPT của 11 tỉnh phía Bắc tham gia. Qua đợt tập huấn này, giáo viên sẽ biết cách hình thành cho học sinh các kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng đặt mục tiêu. biết cách giúp các em hiểu kỹ hơn về giới và bình đẳng giới cùng các kiế n thức thiết yếu để hiểu biết bản thân, tự bảo vệ mình và hòa nhập cộng đồng.
Đồng thời chính bản thân giáo viên được củng cố và phát triển nhiều kỹ năng khác như hoạt động nhóm, xây dựng kế hoạch, xử lý tình huống, các cách giải quyết vấn đề. mà các học sinh cần được trang bị để tồn tại, đáp ứng được nhu cầu của cuộc sống và phát triển tốt trong một xã hội đầy biến động như hiện nay. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về vấn đề quản lý giáo dục KNS trong nhà trường, giai đoạn đầu và trong những năm trước đây thực chất là quản lý hoạt động giáo dục và quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp bởi nội dung của KNS và giáo dục KNS được tích hợp trong cả giáo dục chính khóa và giáo dục ngoại khóa. Vì thế mặc dù có rất nhiều công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp nhưng xét cho cùng thì mục tiêu về giáo dục KNS chưa được thể hiện rõ, còn nhập nhằng và mang nặng mục tiêu, nội dung, chương trình của giáo dục ngoài giờ lên lớp.
Trong những năm gần đây, ngành giáo dục đã triển khai chương trình đưa giáo dục KNS vào hệ thống giáo dục chính quy và không chính quy. Nội dung giáo dục của nhà trường phổ thông được định hướng bởi mục tiêu giáo dục KNS. Các nội dung giáo dục KNS cơ bản đã được triển khai ở tất cả các cấp học: Năng lực thích nghi, năng lực hành động, năng lực giao tiếp ứng xử, năng lực tự học suốt đời; định hướng học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định. Phan Thanh Vân, trong luận án tiến sĩ “ Giáodục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp” [38] đã cho thấy giáo dục KNS là mục tiêu, nhiệm vụ trong nhiệm vụ giáo dục toàn diện cho học sinh ở trường phổ thông.
Giáo dục KNS thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp là vận hành đồng thời các thành tố giáo dục KNS và các thành tố của hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp để cùng thực hiện mục tiêu của hai hoạt động và tích hợp là con đường có hiệu quả để thực hiện giáo dục KNS cho học sinh mà không làm quá tải các hoạt động trong quá trình dạy và học. Ngoài ra, Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống trong các nhà trường phổ thông đã có nhiều luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục nghiên cứu.