CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề Từ xưa tới nay, giáo dục luôn là một lĩnh vực mà ở thời đại nào, quốc gia nào cũng dành được nhiều sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học. Tuy nhiên, nghiên cứu các vấn đề trong giáo dục không phải là điều dễ dàng, bởi lẽ những vấn đề đó luôn luôn có sự gắn kết, ràng buộc với những vấn đề khác trong xã hội như kinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội …Chính vì vậy, nghiên cứu các biện pháp quản lý hoạt động dạy học của Hiệu trưởng nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục là một vấn đề khó khăn phức tạp. Thực chất công tác quản lý trường học của Hiệu trưởng chủ yếu là quản lý hoạt động dạy học với mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục của nhà trường.
Để nâng cao chất lượng giáo dục thì trước tiên phải nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường. Để nâng cao chất lượng giảng dạy, vai trò của các biện pháp là hết sức quan trọng. Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đã nghiên cứu thực tiễn nghiên cứu nhà trường để tìm ra các biện pháp quản lý hiệu quả nhất. Ở nước ta vấn đề quản lý giáo dục nói chung đã được đặt ra từ sau cách mạng tháng 8/1945.
Các công trình “Cơ sở khoa học quản lý “của tác giả Nguyễn Minh Đạo; “Quản lý giáo dục tiếp cận từ những mô hình” của tác giả Đặng Quốc Bảo; “Quản lý hành chính nhà nước và quản lý hành chính ngành giáo dục” do PGS.Phạm Viết Vượng chủ biên …là những tác phẩm có giá trị. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu trên thường đi sâu vào lý luận công tác quản lý giáo dục nói chung, còn ở phương diện quản lý cụ thể một môn học trong trường trung học phổ thông trong đó có môn hóa thì chưa 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được đề cập nhiều. Trong những năm gần đây lý luận về quản lý các môn học trong trường trung học phổ thông đã được quan tâm, nhất là trong các luận văn thạc sỹ về quản lý giáo dục. Tác giả Hà Sĩ Hồ và Lê Tuấn cho rằng: “Trong thực hiện mục tiêu đào tạo, việc quản lý dạy và học là nhiệm vụ trung tâm của nhà trường”.
Đặc biệt với sự tâm huyết của mình với công tác giáo dục, các tác giả đã nhấn mạnh: Hiệu trưởng phải là người “ biết kết hợp một cách hữu cơ sự quản lý dạy và học (theo nghĩa rộng) với sự quản lý các quá trình bộ phận, hoạt động dạy và học các môn và các hoạt động khác hỗ trợ cho các hoạt động dạy và học nhằm làm cho tác động giáo dục được hoàn chỉnh chọn vẹn”. Các tác giả Lê Ngọc Trà, Nguyễn Ngọc Thanh đã nhấn mạnh vai trò công tác quản lý trong việc nâng cao chất lượng giáo dục như sau: ” Các nhà làm công tác quản lý giáo dục phải không ngừng cải tiến nâng cao chất lượng điều hành và quản lý của mình để qua đó tác động một cách hiệu quả vào quá trình cải tiến chất lượng ở các khâu, các bộ phận của hệ thống giáo dục ở cấp vi mô cũng như vĩ mô. Trong những năm gần đây, nhiều cán bộ quản lý trường trung học phổ thông trong cả nước đã tập trung nghiên cứu về các biện pháp quản lý nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học, chẳng hạn như các luận văn thạc sỹ chuyên ngành quản lý giáo dục của các tác giả: Trần Xuân Thuấn với đề tài: “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn lịch sử tại trường trung học phổ thông Mỹ Đức B –Hà Nội ”(2009). Tác giả: Phạm Hồng Mai với đề tài: “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn tiếng anh tại trường trung học phổ thông Thủy Sơn thành phố Hải Phòng” (2011).
Tác giả: Nguyễn Thị Bình với đề tài: “Các biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn tiếng anh các trường trung học phổ thông quận Lê Chân –thành phố Hải Phòng”. Các công trình nghiên cứu trên đây đều đã đạt được những thành tựu nhất định về lý luận cũng như thực tiễn. Tuy nhiên việc áp dụng kết quả 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu sẽ còn phụ thuộc phần lớn vào điều kiện thực tế của các nhà trường. Cho đến nay việc nghiên cứu các biện pháp quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy học môn hóa học ở trường trung học phổ thông Mê Linh – Hà Nội chưa có ai thực hiện, khi tác giả lựa chọn và tiến hành nghiên cứu đề tài này sẽ kế thừa những kết quả các công trình nghiên cứu đã đề cập tới và tiếp tục đề xuất một số giải pháp khả thi mới để quản lý hoạt động dạy học môn hóa học tại Trường THPT Mê Linh thành phố Hà Nội.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Quản lý, biện pháp quản lý 1.1 Khái niệm quản lý Quản lý được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của loài người, khi xã hội loài người phát triển qua các hình thái xã hội thì trình độ tổ chức và điều hành xã hội ngày càng được nâng cao. Trình độ quản lý là một trong ba yếu tố cơ bản của sự phát triển xã hội: tri thức, sức lao động và trình độ quản lý. Ngày nay, thuật ngữ quản lý đã trở nên phổ biến, nhưng tùy vào cách tiếp cận khác nhau người ta đưa ra các khái niệm khác nhau về quản lý.
Theo tác giả Frederik Wínslon Taylo (1856- 1915), người Mỹ, được coi là “Cha đẻ của thuyết quản lý khoa học “, là một trong những người mở ra “ Kỷ nguyên vàng” trong quản lý đã thể hiện tư tưởng cốt lõi của mình trong quản lý là: “Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hóa và đều phải quản lý chặt chẽ”. Ông cho rằng: “Quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng chính xác cái gì cần làm và cái đó như thế nào bằng phương pháp tốt nhất rẻ nhất”. Taylor đã nêu ra hệ thống tổ chức lao động nhằm khai thác thời gian lao động và sử dụng lao động hợp lý nhất các phương tiện và công cụ lao động nhằm tăng năng suất lao động.Fayon người Pháp: “Quản lý hành chính là sự dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức điều khiển và phối hợp kiểm tra”. [18] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Hanord Koontz người Mỹ cho rằng: “Quản lý là duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhân làm việc với nhau trong nhóm để có thể thực hiện các mục tiêu đã định”.
Theo Mác: “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn thì ít nhiều cùng đến sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể khác với sự vận động của những khách quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần nhạc trưởng” [4,tr15]. Như vậy Mác đã lột tả được bản chất quản lý là một hoạt động lao động, một hoạt động tất yếu vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển của loài người. Các tác giả Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu về khoa học quản lý và khái niệm quản lý được giải trình từ nhiều góc độ.
Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “ Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của các chủ thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện được những mục tiêu dự kiến” [25, tr. Theo các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc thì “ Hoạt động quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người quản lý) trong một tổ chức nhằm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức “[8, tr. Tác giả Phạm Văn Kha khẳng định: “Quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra công việc của các thành viên thuộc một hệ thống đơn vị và việc sử dụng các nguồn lực để đạt được các mục đích đã định” [21,tr. Giáo trình khoa học quản lý của Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh do GS-TS Hồ Văn Vĩnh chủ biên viết: “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý, nhằm đạt mục tiêu đã đề ra”.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, những định nghĩa trên đây, tuy khác nhau về cách diễn đạt, về góc độ tiếp cận nhưng đều gặp nhau ở nội dung cơ bản của khái niệm quản lý: Quản lý là một quá trình tác động có chủ đích, có tổ chức, có định hướng của chủ thể quản lý dựa trên các thông tin về tình trạng của đối tượng và môi trường nhằm giữ cho sự vận hành của đối tượng được ổn định và làm cho nó phát triển với mục tiêu đã định. Biện pháp quản lý Nghiên cứu về khoa học quản lý, tác giả Trần Quốc Thành nêu ra bốn biện pháp quản lý chính, đó là: Biện pháp thuyết phục, biện pháp hành chính – tổ chức, biện pháp kinh tế, biện pháp tâm lý –giáo dục. Biện pháp thuyết phục: Là cách tác động của chủ thể quản lý vào đối tượng quản lý bằng lý lẽ làm cho họ nhận thức đúng đắn và tự nguyện thừa nhận các yêu cầu của nhà quản lý, từ đó có thái độ và hành vi phù hợp với các yêu cầu này. Đây là biện pháp cơ bản để giáo dục con người.
Biện pháp thuyết phục gắn với tất cả các biện pháp quản lý khác và phải được người quản lý sử dụng trước tiên vì nhận thức là bước đi đầu tiên trong hoạt động của con người. Biện pháp hành chính –tổ chức: Là cách tác động của chủ thể quản lý vào đối tượng quản lý trên cơ sở quan hệ quyền lực tổ chức, quyền hạn hành chính. Cơ sở của biện pháp này là dựa vào quy luật của tổ chức, bởi lẽ bất cứ một hệ thống nào cũng có quan hệ tổ chức. Trong đó người ta sử dụng quyền uy và sự phục tùng trong bộ máy này.