CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ DẠY HỌC THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC TẠI CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực học sinh Xuất phát từ vai trò của dạy học và dạy học môn Tiếng Anh để nâng cao chất lượng dạy học ở trường phổ thông các cấp nên đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này ở các góc độ khoa học khác nhau như tâm lý học, giáo dục học, quản lý giáo dục, v.v… Sản phẩm của các công trình nghiên cứu thể hiện trong các bài báo khoa học, tài liệu, sách và các đề tài nghiên cứu khoa học cấp độ thạc sĩ, tiến sĩ. Có thể kể ra một số công trình nghiên cứu sau: a) Các nghiên cứu về dạy học trong nhà trường phổ thông: Công trình “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông” của Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội đã trình bày một số vấn đề chung về hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông trung học, định hướng dạy học theo tiếp cận năng lực ở trường phổ thông trung học, kiểm tra đánh giá theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học [39]; “Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra đánh giá học tập theo định tiếp cận năng lực của học sinh” mà Bộ Giáo dục và đào tạo ban hành đã đề xuất việc đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả giáo dục; Tác giả Phạm Đỗ Nhật Tiến với bài báo “Bài toán đổi mới đánh giá người học trong giáo dục theo tiếp cận năng lực” [38]; Phạm Văn Khanh viết “Dạy học phát triển phẩm chất năng lực trong mối quan hệ với phát triển nhân cách” [28]; Tạp chí Giáo chức số 115 tháng 11/2016 có bài: “Đổi mới hoạt động dạy học theo định tiếp cận năng lực trung học cơ sở ở huyện Ea Kar, tỉnh Đak Lak” của Nguyễn Thanh Dương đã đề ra một số biện pháp nhằm đổi mới quản lý hoạt động dạy học theo tiếp cận năng lực ở các trường tại địa phương [14].
b) Các nghiên cứu về dạy học môn Tiếng Anh tại các nhà trường phổ thông: Martin Borgan và Mak Vicars thuộc đại học Victoria - Úc (2010), với đề tài nghiên cứu “Ảnh hưởng của kinh tế địa phương và các chính sách toàn cầu tới dạy và học 7 8 môn Tiếng Anh tại Việt Nam” đã nêu bật được tác động của yếu tố môi trường, đặc biệt là yếu tố kinh tế của địa phương, chính sách của Nhà nước và địa phương đối với dạy học môn Tiếng Anh ở môi trường đó. Tô Thị Thu Hương (2010) “Các vấn đề về lý thuyết và thực tiễn - lý luận về phương pháp dạy ngoại ngữ trong thế kỷ XX và định hướng thế kỷ XXI”. Nội dung đề tài trình bày những vấn đề lý luận và đặc biệt là thực tiễn về phương pháp dạy ngoại ngữ đã thực hiện và những định hướng về phương pháp dạy ngoại ngữ trong thời kỳ đổi mới giáo dục của thế giới và Việt Nam [27]. Hoàng Thị Phương Liên (2009), “Thực trạng sử dụng phương pháp giảng dạy Tiếng Anh ở trung học phổ thông - nguyên nhân và biện pháp khắc phục” trình bày thực trạng sử dụng các phương pháp dạy Tiếng Anh cho học sinh trường trung học phổ thông hiện nay.
Đánh giá những mặt mạnh, đồng thời chỉ ra những mặt yếu cùng nguyên nhân của những hạn chế trên để từ đó đưa ra các biện pháp phát huy những phương pháp giảng dạy Tiếng Anh tốt và khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy Tiếng Anh truyền thống nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh trong nhà trường phổ thông [31]. Nguyễn Văn Tụ (2009), “Bàn về cái đích của dạy học ngoại ngữ theo quan điểm tiếp cận - cá thể hóa”. Tác giả đã nêu lên hai vấn đề trong bài báo khoa học đăng trên tạp chí khoa học và công nghệ: a) Bàn về mục đích dạy học ngoại ngữ cho học sinh hiện nay; b) Bàn về quan điểm tiếp cận - cá thể hóa định hướng cho dạy học ngoại ngữ trong lý luận dạy học [40]. Các nghiên cứu về quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực học sinh a) Các tài liệu, bài báo: Mai Công Khanh (2006), Tổ chức dạy học ở trường phổ thông dân tộc nội trú đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục; Nguyễn Trọng Bảo (2012), Quản lý dạy học ở các trường trung học phổ thông Thành phố Đà Lạt, Lâm Đồng [28]; Vũ Trọng Hoàn (2016), Tổ chức dạy học ở trường phổ thông dân tộc nội trú tỉnh Điện Biên theo tiếp cận năng lực [24].
8 9 Các luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành quản lý giáo dục trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn đã đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học nói chung và dạy học môn Tiếng Anh nói riêng ở nhà trường các cấp nhằm nâng cao chất lượng dạy học và dạy học môn Tiếng Anh đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Trên cơ sở xây dựng khung lý luận về quản lý dạy học môn Tiếng Anh ở trường trung học phổ thông (lý luận về dạy học môn Tiếng Anh, quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận hoạt động cùng các yếu tố chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến quản lý dạy học môn Tiếng Anh; Trên cơ sở thực tiễn được khảo sát một số cán bộ quản lý, giáo viên Tiếng Anh tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Kiên Giang để đề xuất một số các biện pháp quản lý dạy học môn Tiếng Anh ở trường THPT [2]; Nâng cao nhận thức, nâng cao chất lượng quản lý dạy học môn Tiếng Anh cho đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên Tiếng Anh; Tăng cường quản lý việc chỉ đạo dạy học môn Tiếng Anh của tổ chuyên môn; Tăng cường quản lý nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh của giáo viên; Tăng cường quản lý nâng cao chất lượng học tập môn Tiếng Anh của học sinh; Tăng cường quản lý kiểm tra đánh giá kết quả dạy học môn Tiếng Anh nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh; Tăng cường công tác bồi dưỡng các kỹ năng vận dụng phương pháp dạy học mới, ứng dụng CNTT trong giảng dạy cho đội ngũ giáo viên Tiếng Anh và vào quản lý dạy học môn Tiếng Anh; Quản lý các điều kiện hỗ trợ việc nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh; Phối hợp chặt chẽ hoạt động cả Hội cha mẹ học sinh và các lực lượng giáo dục khác; Tăng cường việc tạo động lực cho hoạt động dạy học nghiệm về phương pháp dạy học môn Tiếng Anh. Đánh giá các nghiên cứu đi trước và xác định các vấn đề cần nghiên cứu của luận văn - Các nghiên cứu đi trước tập trung nghiên cứu về quản lý dạy học nói chung tại các trường phổ thông cũng như các cấp từ Tiểu học đến THPT. - Nghiên cứu về quản lý dạy học theo tiếp cận khác nhau: Tiếp cận phức hợp, tiếp cận tích hợp, tiếp cận năng lực nội dung… còn nghiên cứu theo tiếp cận năng lực học sinh đã có nhưng chưa nhiều.
- Nghiên cứu quản lý dạy học theo tiếp cận năng lực ở các môn khác nhau 9 10 như Toán, Văn, Lịch Sử…. còn nghiên cứu quản lý dạy học môn Tiếng Anh tại các trường trung học phổ thông theo tiếp cận năng lực học sinh, đặc biệt tại các THPT thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La chưa được nghiên cứu. Vì vậy đề tài “Quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực tại các trường THPT thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La” đã xác định được điểm mới, riêng trong lĩnh vực quản lý giáo dục, đồng thời kế thừa được những vấn đề lí luận, phương pháp nghiên cứu từ các công trình nghiên cứu đi trước về vấn đề dạy học môn Tiếng Anh và quản lý dạy học môn Tiếng Anh tại các nhà trường trung học phổ thông. Các vấn đề đặt ra cho luận văn cần giải quyết.
- Xác định và làm rõ các vấn đề lí luận cơ bản về dạy học môn Tiếng Anh theo theo tiếp cận năng lực và quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực học sinh. - Phát hiện và đánh giá thực trạng dạy học môn Tiếng Anh và quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực tại các trường THPT thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La. - Phát hiện các yếu tố và mức độ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan và khách quan đến quản lý dạy học môn Tiếng Anh tại các trường THPT thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La - Đề xuất được các biện pháp quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực tại các trường THPT thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La. Dạy học môn Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực tại các trường Trung học phổ thông 1.
Khái niệm chung về dạy học Tiếng Anh theo tiếp cận năng lực 1.1 Khái niệm dạy học, dạy học Tiếng Anh Dạy học là hoạt động đặc trưng nhất, mang tính chuyên biệt trong của nhà trường, đây được coi là một quá trình xã hội bao gồm và gắn liền với hoạt động dạy và hoạt động học trong đó học sinh tự giác, tích cực, chủ động, tự tổ chức, tự điều khiển và điều chỉnh hoạt động nhận thức của mình dưới sự điều khiển chỉ đạo, tổ chức, hướng dẫn của giáo viên nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ dạy học. Về mặt bản chất Dạy học là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của người giáo 10 11 viên tổ chức các hoạt động dạy và học để học sinh tự mình hoạt động, chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, nhằm đạt được mục đích dạy học đã xác định. Dạy học là một dạng hoạt động đặc thù của xã hội, nhằm truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm xã hội, trên cơ sở đó hình thành và phát triển nhân cách của người học. Đó là sự vận động của một hoạt động kép: hoạt động dạy và hoạt động học, hoạt động dạy học mang tính thống giữa hai hoạt động có chức năng khác nhau, đan xen và tương tác lẫn nhau trong khoảng không gian và thời gian nhất định nhưng lại hướng vào mục đích chúng là phát triển năng lực phẩm chất và năng lực người học: hoạt động dạy và hoạt động học.
Hoạt động dạy là hoạt động truyền đạt thông tin và điều khiển hoạt động lĩnh hội và tự điều khiển. Quá trình dạy học gồm quá trình dạy của giáo viên và quá trình học tập của học sinh.