Tổng quan nghiên cứu
Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục triển khai Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc chuyển đổi từ phương thức truyền thụ tri thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Đối với cấp tiểu học, lớp 1 giữ vai trò nền tảng bản lề định hình tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh. Tuy nhiên, môn Toán lớp 1 trước đây thường bị xem là khô khan, thiếu tính trực quan và chưa phát huy tối đa tính chủ động của trẻ. Nghiên cứu của tác giả Trương Quỳnh Hương tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện năm 2019 tập trung giải quyết bài toán cấp thiết: hoàn thiện mô hình quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh lớp 1.
Mục tiêu nghiên cứu hướng tới việc đánh giá toàn diện thực trạng công tác giảng dạy và quản lý tại 17 trường tiểu học trên địa bàn Quận 10, Thành phố Hồ Chí Minh trong năm học 2018 - 2019. Từ việc phân tích thực trạng quản lý kế hoạch dạy học, giờ lên lớp, sinh hoạt chuyên môn đến kiểm tra đánh giá, đề tài đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi 100% các trường tiểu học tại địa bàn khảo sát đều đang triển khai mô hình học 2 buổi/ngày, tạo tiền đề chuẩn hóa năng lực cho hơn 2.500 học sinh lớp 1 và định hướng quản lý đồng bộ cho đội ngũ cán bộ trước khi triển khai đại trà Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Luận văn kế thừa hệ thống lý luận giáo dục kinh điển từ quan điểm "lấy người học làm trung tâm" của John Dewey và nguyên lý phát huy tính tích cực, độc lập nhận thức của J.Comenxki. Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh về nguyên lý "học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn", cùng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại của tác giả Trần Kiểm với mô hình 5 tiêu chuẩn SMART và thang nhu cầu Maslow.
Khung lý thuyết làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: năng lực toán học, hoạt động dạy học tích cực, quản lý giáo dục và đổi mới kiểm tra đánh giá theo chuẩn đầu ra. Năng lực toán học của học sinh tiểu học được cấu thành từ 5 thành tố chính: tư duy và lập luận toán học, mô hình hóa toán học, giải quyết vấn đề toán học, giao tiếp toán học và sử dụng công cụ, phương tiện học toán. Nội dung chương trình được tái cấu trúc thành 4 mạch kiến thức tích hợp: Số học, Hình học và đo lường, Thống kê và xác suất, cùng Hoạt động thực hành và trải nghiệm.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu được triển khai theo quy trình khoa học trong giai đoạn từ tháng 9 năm 2018 đến tháng 5 năm 2019, kết hợp ba nhóm phương pháp: nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn bằng bảng hỏi và phỏng vấn chuyên sâu.
Cỡ mẫu khảo sát thực tiễn bao gồm 131 cán bộ và giáo viên tại 17 trường tiểu học Quận 10, trong đó có 32 cán bộ quản lý, 15 tổ trưởng chuyên môn khối 1 và 84 giáo viên trực tiếp giảng dạy lớp 1, cùng với 70 phụ huynh học sinh. Mẫu nghiên cứu được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả 3 hạng trường (5 trường hạng 1, 8 trường hạng 2 và 4 trường hạng 3). Phương pháp phỏng vấn sâu được tiến hành trên 5 đối tượng chủ chốt gồm 3 cán bộ quản lý, 1 tổ trưởng chuyên môn và 1 giáo viên lớp 1 để làm rõ nguyên nhân của thực trạng. Toàn bộ dữ liệu định lượng được xử lý bằng phần mềm SPSS Version 20 và Microsoft Excel để tính toán điểm trung bình (ĐTB), độ lệch chuẩn (ĐLC) và kiểm định mức độ tương quan. Lý do lựa chọn thang đo khoảng 3 mức độ (từ 1,00 đến 3,00) và phần mềm SPSS nhằm tối ưu hóa tính khách quan, loại bỏ các sai số chủ quan trong đánh giá năng lực sư phạm.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Khảo sát thực tiễn mang lại 4 phát hiện quan trọng về hoạt động dạy học môn Toán lớp 1 và công tác quản lý tại Quận 10:
Thứ nhất, nhận thức về dạy học phát triển năng lực đạt mức độ rất cao và đồng thuận giữa các bên. Cán bộ quản lý đạt điểm trung bình 2,93 (độ lệch chuẩn 0,16) và giáo viên đạt điểm trung bình 2,94 (độ lệch chuẩn 0,18) trên thang điểm tối đa 3,00. Có tới 87,9% phụ huynh học sinh hoàn toàn đồng ý rằng giáo viên đóng vai trò định hướng và học sinh là chủ thể trung tâm của tiết học.
Thứ hai, khâu chuẩn bị kế hoạch bài dạy của giáo viên bộc lộ sự phân hóa rõ rệt. Tiêu chí lập kế hoạch bám sát chương trình chung đạt điểm trung bình cao 2,81; tuy nhiên, hoạt động khảo sát phân loại năng lực học sinh trước khi lập kế hoạch chỉ đạt 2,51 và mức độ thiết kế bài học cá nhân hóa theo từng nhóm đối tượng chỉ đạt mức trung bình 1,91.
Thứ ba, việc đổi mới phương pháp giảng dạy và ứng dụng công nghệ thông tin đã được triển khai nhưng chưa đồng đều. Khoảng 65,5% giáo viên sử dụng thành thạo phần mềm hỗ trợ như ActivInspire hoặc Cabri 3D, trong khi 34,5% giáo viên lâu năm vẫn còn lúng túng khi tích hợp thiết bị số vào bài giảng.
Thứ tư, công tác kiểm tra đánh giá theo Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT đã ghi nhận chuyển biến tích cực với 82,4% giáo viên thực hiện tốt việc đánh giá thường xuyên qua quan sát hành vi và sản phẩm học tập của học sinh.
Thảo luận kết quả
Các số liệu thực trạng cho thấy sự chuyển dịch đúng hướng nhưng vẫn tồn tại khoảng cách giữa nhận thức lý thuyết và năng lực thực thi sư phạm. Nguyên nhân chính là do một bộ phận giáo viên có thâm niên trên 15 năm còn e ngại đổi mới công nghệ, cùng với áp lực sĩ số lớp học dao động từ 35 đến 40 học sinh/lớp gây cản trở việc cá nhân hóa hoạt động học tập. Khi so sánh với các nghiên cứu giáo dục cùng thời kỳ tại các đô thị lớn, kết quả này phản ánh sự tương đồng về rào cản trong khâu quản lý đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn.
Dữ liệu nghiên cứu được hệ thống hóa trực quan thông qua 20 bảng thống kê đối sánh và các biểu đồ cột kép thể hiện tương quan giữa đánh giá của cán bộ quản lý và giáo viên. Các biểu đồ so sánh giá trị trung bình đã minh chứng rõ nét rằng hiệu quả quản lý giờ lên lớp chỉ thực sự phát huy khi đi kèm kiểm tra định kỳ 1 lần/tháng và tư vấn chuyên môn kịp thời. Phát hiện này khẳng định vai trò cốt lõi của người cán bộ quản lý trong việc thiết lập môi trường sư phạm thân thiện và thúc đẩy động lực tự bồi dưỡng của giáo viên tiểu học.
Đề xuất và khuyến nghị
Dựa trên kết quả nghiên cứu thực trạng, luận văn xác lập 5 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Toán lớp 1:
Thứ nhất, nâng cao nhận thức và năng lực sư phạm thông qua việc tổ chức tối thiểu 2 khóa bồi dưỡng chuyên đề mỗi học kỳ cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên khối 1, thực hiện bởi Ban Giám hiệu phối hợp cùng Phòng Giáo dục và Đào tạo Quận 10 trong giai đoạn 2019 - 2021.
Thứ hai, đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn dựa trên nghiên cứu bài học, chỉ đạo 100% giáo viên tham gia thao giảng định kỳ 1 lần/tháng, tập trung vào việc thiết kế tình huống dạy học giải quyết vấn đề và tổ chức trò chơi toán học. Trách nhiệm điều hành thuộc về Tổ trưởng chuyên môn khối 1.
Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và khai thác thiết bị dạy học hiện đại, bảo đảm mục tiêu 85% tiết dạy môn Toán sử dụng bài giảng điện tử tương tác và các phần mềm mô phỏng hình học trong năm học 2019 - 2020 dưới sự chỉ đạo của Hiệu trưởng nhà trường.
Thứ tư, hoàn thiện quy trình kiểm tra, đánh giá thường xuyên theo hướng tiếp cận năng lực, phấn đấu 100% học sinh được đánh giá đa chiều qua bảng kiểm quan sát và sản phẩm học tập thực tế, do giáo viên chủ nhiệm và tổ chuyên môn thực thi hàng tuần.
Thứ năm, tăng cường cơ sở vật chất và gắn kết nguồn lực xã hội hóa giáo dục, bảo đảm 100% phòng học lớp 1 được trang bị tivi thông minh hoặc máy chiếu trong lộ trình đến năm 2022 do Ban Giám hiệu chủ trì phối hợp với Ban đại diện cha mẹ học sinh.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm trong hệ thống giáo dục:
- Cán bộ quản lý trường tiểu học (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Sử dụng hệ thống biểu mẫu và quy trình 5 bước kiểm tra chuyên đề để nâng cao hiệu lực chỉ đạo chuyên môn, hướng tới mục tiêu 100% tiết dạy đạt chuẩn phát triển năng lực tại các cơ sở giáo dục.
- Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên giảng dạy lớp 1: Vận dụng trực tiếp các phương pháp dạy học tích cực như dạy học nhóm, giải quyết vấn đề và trò chơi toán học vào giáo án hằng ngày cho hơn 30 đơn vị bài học trong chương trình Toán 1.
- Chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo dữ liệu thực chứng từ 17 trường tiểu học Quận 10 để hoạch định chính sách bồi dưỡng giáo viên tiểu học theo lộ trình đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.
- Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục: Khai thác khung lý thuyết, bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa 131 mẫu và phương pháp xử lý số liệu SPSS làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu mở rộng tại các địa phương khác.
Câu hỏi thường gặp
1. Dạy học môn Toán lớp 1 theo định hướng phát triển năng lực khác gì so với phương pháp truyền thống?
Phương pháp phát triển năng lực chuyển trọng tâm từ việc học sinh chỉ ghi nhớ lý thuyết sang khả năng thực hành giải quyết tình huống thực tế. Thay vì làm toán theo bài mẫu có sẵn, học sinh được tham gia các trò chơi toán học và thảo luận nhóm để tự khám phá kiến thức 4 mạch nội dung cốt lõi: số học, hình học, đo lường và hoạt động trải nghiệm.
2. Cán bộ quản lý cần làm gì để giám sát hiệu quả việc đổi mới phương pháp của giáo viên?
Cán bộ quản lý cần kết hợp hài hòa giữa dự giờ định kỳ 1 lần/tháng và kiểm tra đột xuất, đồng thời rà soát sổ báo giảng và sổ theo dõi mượn thiết bị dạy học. Việc đánh giá phải dựa trên mức độ tích cực, chủ động của học sinh thay vì chỉ tập trung vào tiến trình truyền đạt một chiều của giáo viên.
3. Làm thế nào để đánh giá năng lực toán học của học sinh lớp 1 mà không gây áp lực điểm số?
Nhà trường thực hiện nghiêm túc Thông tư số 22/2016/TT-BGDĐT bằng cách phối hợp linh hoạt đánh giá thường xuyên qua quan sát, lời nhận xét động viên và hồ sơ sản phẩm học tập. Giáo viên không dùng điểm số đơn thuần mà ghi nhận sự tiến bộ của học sinh qua 3 mức độ nhận thức của từng trẻ.
4. Ứng dụng công nghệ thông tin có thực sự cần thiết đối với môn Toán lớp 1 không?
Rất cần thiết vì trẻ 6 tuổi tiếp thu kiến thức hiệu quả nhất qua kênh hình ảnh trực quan sinh động. Việc ứng dụng phần mềm ActivInspire hoặc bài giảng điện tử giúp 100% học sinh hứng thú hơn, nhanh chóng hiểu rõ bản chất phép tính cộng trừ và nhận diện hình học không gian dễ dàng.
5. Giải pháp nào giúp gắn kết phụ huynh trong việc phát triển năng lực toán học cho học sinh lớp 1?
Giáo viên chủ nhiệm cần thiết lập kênh liên lạc thường xuyên qua tin nhắn điện tử và các buổi họp định kỳ 3 lần/năm. Qua đó, phụ huynh được hướng dẫn các trò chơi toán học đơn giản tại nhà để củng cố kỹ năng tính nhẩm, rèn luyện tư duy logic và tạo niềm yêu thích môn học cho con em.
Kết luận
Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số 8140114) của tác giả Trương Quỳnh Hương đã giải quyết toàn diện cả phương diện lý luận và thực tiễn:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về quản lý dạy học môn Toán tiểu học theo định hướng phát triển năng lực người học.
- Đánh giá khách quan thực trạng tại 17 trường tiểu học Quận 10 với mẫu khảo sát quy chuẩn gồm 131 cán bộ quản lý và giáo viên.
- Nhận diện chính xác 4 nhóm yếu tố chủ quan và khách quan tác động trực tiếp đến chất lượng giờ học toán lớp 1.
- Đề xuất 5 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ, bảo đảm tính khả thi và cấp thiết cao trong lộ trình giáo dục giai đoạn 2019 - 2025.
- Cung cấp bộ công cụ khảo sát chuẩn hóa và định hướng mô hình sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học.
Công trình đóng góp luận cứ khoa học và thực tiễn quan trọng cho công tác quản lý giáo dục tiểu học. Các cơ sở giáo dục có thể chủ động triển khai áp dụng các giải pháp quản lý này ngay trong năm học mới để nâng cao chất lượng dạy và học một cách bền vững.
