CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN Với sự ra đời và phát triển của nền văn minh nhân loại, con người đã sáng tạo ra những phương tiện để lưu truyền tri thức và những thành quả văn hóa của mình. Từ thời cổ đại, các nước Ai Cập, Hy Lạp, Trung Quốc, Ấn Độ… phát triển rất sớm. Nhiều phát kiến khoa học, triết học và các sáng tác văn học đã được ghi chép lại thành sách. Các loại sách ban đầu là loại vỏ cây mềm nhẹ, viết một mặt và xếp thành cuộn hoặc những mảnh đất nung, thẻ tre ghi chữ lên, đó một hình thức khởi thủy của sách.
Kỹ thuật làm giấy và kỹ thuật in chưa phát triển nên sách sản xuất ra ít và là tài sản của cha truyền con nối được lưu truyền bằng cách đọc để nghe. Hoạt động xuất bản thời kỳ này chưa hình thành rõ rệt, mới chỉ là những mầm mống ban đầu, tác giả vừa là người làm bản thảo vừa là người truyền bá. Thời kỳ Trung cổ, ở các nước phương Tây, nhà thờ và chúa phong kiến nắm độc quyền viết sách và xuất bản. Người ta đã thành lập các xưởng chép sách, tại đây các tu sĩ phụ trách từ việc chép, sửa chữa, ráp nối các mảnh da đến việc đóng sách để phục vụ yêu cầu của giáo hội.
Ở các nước phương Đông, giai cấp thống trị đặt ra các chức quan và sử dụng các nhà sư trong việc chép sách và Kinh. Thời kỳ này hoạt động xuất bản có quy củ hơn, bước đầu đã có sự phân công của người viết, người chép, người kiểm tra và người trình bày. Thời kỳ cận hiện đại, do sự phát triển của nền sản xuất xã hội và sự phát triển của văn hóa thời kỳ phục hưng. Đặc biệt là sự phát minh ra nghề làm giấy và in khắc gỗ đã xuất hiện ở Trung Quốc và lan truyền sang các nước 4 Châu Á và Châu Âu, tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản phát triển nhanh chóng và giữ một vị trí xứng đáng trong đời sống xã hội.
Đến giữa thế kỷ XV công nghệ in bằng chữ đúc ra đời, thúc đẩy hoạt động xuất bản tiến lên một bước đáng kể. Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, cùng với sự ra đời của hệ thống xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa có sự khác nhau rõ rệt về mục đích và phương thức hoạt động. Ở các nước xã hội chủ nghĩa không có xuất bản tư nhân, tất cả các nhà xuất bản đều do Đảng và các tổ chức trực tiếp nắm giữ. Xuất bản phẩm không được coi là mặt hàng kinh doanh, việc tiêu thụ được thực hiện theo một kế hoạch tập trung, thống nhất từ trên xuống.
Còn ở phương Tây xuất bản tư nhân phát triển mạnh mẽ, thúc đẩy quá trình xuất bản phát triển theo, lúc này xuất bản phẩm được coi là mặt hàng kinh doanh đem lại lợi nhuận thông qua hình thức tiêu thụ xuất bản phẩm tới tay người đọc trong xã hội. Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ tin học trong sự bùng nổ về thông tin, hoạt động xuất bản đã bước vào một thời kỳ mới. Các khâu trong quá trình xuất bản được tự động hóa theo chương trình. Chế bản in laze, chế bản in ra phim, in ra bản… đang trở thành thông dụng ở nước ta.
Nhiều loại giấy in đặc biệt và có chất lượng cao được sử dụng để in sách, sách loại nhỏ, sách ghi trên đĩa từ, sách điện tử đang trở nên phổ biến tiện dụng cho văn hóa đọc của con người. Ngành xuất bản hiện nay trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật hiện đại, góp phần đáng kể vào phát triển chung của nhân loại Trên thế giới hiện nay có hai xu hướng sử dụng sách: sách truyền thống và sách điện tử. Sách in truyền thống trong tương lai sẽ trở thành biểu tượng của sự xa xỉ, đang mất dần vị trí trong việc phổ biến kiến thức và thông tin. Ngành xuất bản toàn cầu đang có xu hướng thống nhất môi trường kinh 5 doanh, đa dạng về phương tiện truyền tải với nội dung là trung tâm.
Với sự phát triển mạnh mẽ của internet như là cách thức xuất bản mới, nó đang trở thành một thách thức với xuất bản truyền thống. Lượng sách xuất bản càng ngày càng tăng, giúp cho việc quản lý xuất bản và phát hành tốt hơn. Các thư viện điện tử, mã nguồn mở đang dần trở nên hoàn thiện hơn xuất bản truyền thống. Vì thế sách điện tử (e-book) sẽ rẻ hơn và rất tiện ích cho con người.
Không chỉ gọn nhẹ, dễ đọc, e-book còn là một thư viện mini mà bạn dễ tìm ra các đầu sách khi cần và có thể mang theo dễ dàng, đây là thách thức lớn đối với xuất bản truyền thống. Sách in truyền thống vẫn tiếp tục tồn tại, nhưng sẽ chỉ để trưng bày và lưu giữ như kỷ vật đắt giá. Con người sẽ đọc loại sách điện tử vì giá rẻ hơn và vô cùng tiện lợi. Điều này hợp lý vì nhu cầu tra cứu, học tập và tập hợp thông tin trong thế kỷ XXI rất quan trọng, đòi hỏi người ta đọc nhiều hơn và ở bất cứ nơi nào cần đến.
Đó là chưa kể đến sự hỗ trợ của những phần mềm ứng dụng luôn được cải tiến, giúp người sử dụng đọc dễ, trích đoạn, ghi chú, lưu giữ và lấy ra dùng bất cứ khi nào cần. Nói một cách khác, vì điều kiện và môi trường phát triển của ngành công nghệ cao và các ứng dụng của Internet rộng hơn trong cuộc sống con người, e-book sẽ là một xu hướng tất yếu. Sách điện tử (e-book) đã trở thành một vật mang tin không thể thiếu trong xã hội hiện đại. Nhìn chung, hiện nay sách điện tử mới bao gồm các loại sách khoa học kỹ thuật, sách dạy nghề, nghiên cứu khoa học kỹ thuật và một số tác phẩm văn học gốc (chỉ được xuất bản ở dạng sách điện tử).
Do nhiều tác phẩm chỉ được xuất bản ở dạng sách điện tử, không có ở dạng in truyền thống nên một vấn đề đang được đặt ra cho các cơ quan tàng trữ như thư viện, cơ quan bảo quản tài sản số phải bảo quản, lưu giữ như thế nào thông tin, tri thức số cho các thế hệ tương lai. 6 Sự ra đời và phát triển nhanh chóng của sách điện tử đang đặt ra nhiều vấn đề mới cần phải giải quyết như: mối quan hệ giữa nhà xuất bản và tác giả, cấu trúc ngành xuất bản truyền thống. Chính vì vậy, xuất bản điện tử đã mở ra cơ hội cho tác giả và nhà xuất bản phát triển mối quan hệ chặt chẽ hơn và họ quan hệ trực tiếp với khách hàng (người đọc) mà xuất bản truyền thống không có được. Hiện nay, các nhà xuất bản lớn, các công ty công nghệ, các nhà bán sách trực tuyến, các nhà môi giới sách điện tử ở Mỹ và châu Âu đều đang đầu tư vào thị trường sách điện tử nhằm chạy đua tới tương lai.
Họ đang áp dụng một loạt chiến lược, hợp tác và thử nghiệm phân phối và bao gói thông tin số. Còn các tác giả lại xem sách điện tử như là một cách thức họ thoát khỏi sự phụ thuộc hà khắc của nhà xuất bản để bán tác phẩm trực tiếp cho khách hàng thông qua mạng. Giao lưu giữa tác giả và người đọc trở nên dễ dàng hơn và kịp thời hơn. Nhà xuất bản lại coi đây là một cơ hội loại bỏ nhà in và các cửa hàng bán lẻ để bán sách trực tiếp cho người đọc.
Trong những năm qua, số lượng sách xuất bản truyền thống không ngừng tăng lên vào khoảng 4% mỗi năm trên toàn thế giới, đa dạng về chủng loại và chất lượng. Sách nhập khẩu và xuất khẩu của các nước cũng tăng lên trung bình khoảng 7,4 % [13]. Công nghiệp xuất bản sách trên thế giới hiện nay là không đồng đều giữa các nước. Lượng sách bán ra của Mỹ, Anh, Pháp và Đức được tính toán vào khoảng 50% lượng sách bán ra trên toàn cầu và xuất khẩu sách của các nước này vào khoảng 47% số lượng sách trên thế giới.
Mỹ, Anh, Pháp và Đức là trung tâm của thế giới về công nghiệp xuất bản và sách ở các nước này có tác động to lớn tới xu hướng công nghiệp xuất bản trên thế giới [13]. Trung Quốc, Ấn Độ, Ai Cập, Mexicô, Argentina là những quốc gia có năng lực xuất bản ở khu vực. Trung Quốc, Ấn Độ có thị trường xuất bản trong nước lớn. Ai Cập dẫn đầu về công nghiệp xuất bản trong thế giới Arập, 7 trong khi Mexico và Argentina là những nước có chỗ đứng với các xuất bản phẩm tiếng Tây Ban Nha.
Đan Mạch, Hà Lan, Thụy Điển và các nước Tây Âu là các quốc gia nhỏ nhưng lại có những nhà xuất bản có sức mạnh lớn. Xuất bản phẩm ở các nước này có ảnh hưởng toàn cầu ở một vài lĩnh vực nào đó nhưng thị trường trong nước thường phụ thuộc vào nhập khẩu. Các quốc gia khác chưa thiết lập được một nền công nghiệp xuất bản độc lập cũng như kiểm soát được một thị phần nhỏ trên thị trường xuất bản quốc tế. Với cuộc cách mạng khoa học công nghệ và toàn cầu hóa kinh tế thì sự mất cân bằng này sẽ càng trở nên nghiêm trọng và khoảng cách giữa các quốc gia có nền xuất bản nhỏ ngày càng lớn hơn.
Hoạt động xuất bản ở Việt Nam ra đời và gắn liền với lịch sử và truyền thống văn hóa dân tộc. Trước năm 1945, cả nước đã có 230 nhà xuất bản tư nhân của người Việt và người Pháp xuất bản sách và văn hóa phẩm để bán. Từ 1945 - 1954 ở nước ta có hai dòng xuất bản đó là dòng xuất bản cách mạng được tiến hành bằng kinh phí do phong trào vận động kháng chiến chi viện, sách được xuất bản để phân phát, không bán. Dòng xuất bản thứ hai gồm 120 nhà xuất bản tư nhân ở vùng tạm chiếm hoạt động mang khuynh hướng chính trị khác nhau, xuất bản sách và văn hóa phẩm để bán, cạnh tranh nhau rất mạnh mẽ.
Giai đoạn 1954 - 1975, miền Bắc tiến hành cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với hoạt động xuất bản, không còn nhà xuất bản tư nhân và thay vào đó là 20 nhà xuất bản quốc doanh xuất bản sách và văn hóa phẩm. Khi đó, phát hành sách đã làm nhiệm vụ chuyển tải một khối lượng lớn tri thức chứa trong xuất bản phẩm đến mỗi công nhân, nông trường xí nghiệp, trường học phục vụ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà.