CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Công tác phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng HSG đã được thực hiện từ rất lâu và rất được coi trọng ở nhiều nước trên thế giới. Ở Hoa Kỳ, việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài được xác định thành chiến lược quốc gia, được đầu tư lớn và áp dụng rộng rãi từ HS phổ thông cho đến những người trưởng thành và thành đạt, trong đó khâu đào tạo và bồi dưỡng nhân tài trẻ tuổi được thực hiện rất hiệu quả thông qua các chương trình đào tạo nhân tài phổ biến trong các trường đại học lớn.
Hình thức giáo dục linh hoạt đối với HSG được ghi nhận ở Mỹ đầu tiên là việc cho phép một số HSG được học chương trình 6 năm chỉ trong vòng 4 năm tại Trường St. Public School Louis 1868. Trong Thế kỷ XX, tại Mỹ có hàng loạt các trung tâm nghiên cứu, bồi dưỡng HSG được thành lập. Đến năm 2002, đã có 38 bang có đạo luật về giáo dục HSG (Gifted and Talented Student Act).
Bên cạnh đó, Hoa Kỳ là một trong những quốc gia hàng đầu trong việc thu hút các HSG từ nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam thông qua các chương trình học bổng du học. Các nước châu Âu như: Anh, Pháp, Đức, Nga tiến hành phân loại đối tượng theo mức độ phát triển trí tuệ và áp dụng những chương trình giáo dục đặc biệt đối với những đối tượng có năng lực trí tuệ cao. Một trong những điển hình của trường lớp đặc biệt kiểu này là Trường Hành chính Quốc gia Pháp, nơi đào tạo nhiều quan chức cao cấp cho nhà nước Pháp và một số nước khác. Tại đây, việc bổ nhiệm chức vụ tương xứng ngay sau khi tốt nghiệp chương trình đào tạo đặc biệt được áp dụng một cách trực tiếp, thậm chí không cần cấp văn bằng, chứng chỉ cho học viên tốt nghiệp khoá học.
5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đào tạo, bồi dưỡng tài năng cũng rất được chú trọng ở nhiều nước châu Á, trước hết là thông qua các trường lớp, chương trình giáo dục chất lượng cao dành cho những HSG và các kỳ thi tuyển chọn HSG. Nhật Bản không có hệ thống trường riêng dành cho HSG, nhưng Nhật Bản coi vận mệnh của nước mình trong tương lai là việc bồi dưỡng thế hệ thanh niên có đạo đức, có tài năng, có sức sáng tạo để gánh vác trọng trách của Thế kỷ XXI. Việc cạnh tranh suất vào các trường đại học danh tiếng đã trở lên rất gay gắt. Chính vì vậy, HS và các gia đình buộc phải nỗ lực đầu tư công sức, trí tuệ, tài chính cho việc học tập.
Ở Trung Quốc, từ năm 1985 người ta đã thừa nhận phải có chương trình giáo dục đặc biệt dành riêng cho hai đối tượng khác nhau là HS yếu kém và HSG, trong đó cho phép HSG có thể học vượt lớp. Chiến lược phát triển nhân tài của Trung Quốc đã được triển khai từ rất sớm trên phạm vi cả nước. Chiến lược đó được thực hiện bài bản từ khâu tuyển chọn đến xây dựng chương trình, phương thức đào tạo, sử dụng và chế độ đãi ngộ, đặc biệt chú trọng gửi sinh viên, cán bộ tài năng đi du học và tu nghiệp dài hạn, ngắn hạn ở những nước phát triển. Như vậy, hầu như tất cả các nước đều coi trọng vấn đề phát hiện và bồi dưỡng HSG trong chiến lược phát triển giáo dục phổ thông.
Nhiều nước ghi riêng thành một mục dành cho HSG hoặc coi đó là một dạng của giáo dục đặc biệt. Việc quan tâm thực hiện công tác phát hiện, bồi dưỡng HSG ở các nước, nhất là các nước phát triển đã giúp cho các nước này có được nhiều nhà khoa học với tài năng được nở rộ, góp phần quan trọng trong việc đưa đất nước họ ngày càng phát triển đi lên. Ở Việt Nam Nhân dân ta có truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo. Truyền thống đó đã ghi dấu ấn sâu đậm trong mỗi người con Việt Nam.
Chính vì thế, ở mọi nơi, mọi lúc, dù trong hoàn cảnh nào đi nữa, những người có “đức”, có “tài”, những HSG, những bậc hiền tài đều được coi trọng. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Khi được giao soạn bài văn bia cho bia tiến sĩ đầu tiên khoa Nhâm Tuất (1442), Thân Nhân Trung đã viết về mục đích các khoa thi nho học, và đã nêu bật được tầm quan trọng của giáo dục nhân tài đối với việc hưng thịnh của đất nước: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi xuống thấp. Vì vậy các đấng thánh đế minh vương chẳng ai không lấy việc bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí làm việc đầu tiên” [36]. Coi trọng người hiền tài đã trở thành truyền thống của dân tộc ta.
Kế thừa và phát huy truyền thống đó, ngày 20/11/1946, trong bài viết “Tìm người tài đức” đăng trên Báo Cứu Quốc, Hồ Chủ Tịch đã viết “Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài. Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài, có đức.” Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) đã nêu “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hoá và con người Việt Nam” [13]. Trong những năm 60, 70 của Thế kỷ XX, việc phát hiện và bồi dưỡng những HS có tư chất thông minh, có kết quả vượt trội ở 2 bộ môn Toán và Văn được thực hiện ngay từ bậc tiểu học.
Những HS này được tập trung để đào tạo riêng và tạo lên một hệ thống trường chuyên, lớp chọn trong cả nước. Rất nhiều những HS đã trở thành những nhà khoa học, doanh nhân, nhà quản lý thành đạt từ hệ thống trường chuyên, lớp chọn này. Tuy nhiên, việc thành lập các trường chuyên, lớp chọn từ bậc tiểu học và THCS đã ảnh hưởng lớn đến việc phát triển toàn diện của HS. Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai BCH trung ương Đảng khóa VIII về định hướng chiến lược phát triển GD&ĐT trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000 đã chỉ rõ “Không tổ chức lớp chọn ở các cấp học.
Không tổ chức trường chuyên ở tiểu học và trung học cơ sở, trừ các trường năng khiếu về nghệ thuật và thể thao” [27, tr. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Việc phát hiện và bồi dưỡng HSG không phải vì thế mà bị xem nhẹ, công tác này trở thành trách nhiệm của mỗi nhà trường. HSG được tạo điều kiện phát huy tối đa năng lực bản thân. Trong mỗi nhà trường, HSG trở thành những tấm gương sáng cho HS khác noi theo.
Ngày 25/11/2011, Bộ GD&ĐT đã ban hành Thông tư số 56/2011/TT-BGDĐT về Quy chế thi chọn HSG cấp quốc gia. Các địa phương cũng đã ban hành quy chế thi chọn HSG cấp sơ sở. Như vậy, việc phát hiện, bồi dưỡng HSG vẫn được thực hiện rộng khắp các cơ sở giáo dục, và việc công nhận HSG các bộ môn đã được thực hiện thông qua các kỳ thi chọn HSG các cấp theo các quy chế đã nêu trên. Những năm gần đây, đã có một số tác giả hoàn thành luận văn thạc sỹ về quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG.
Cụ thể như sau: - Luận văn “Quản lý công tác bồi dưỡng học sinh giỏi tại Trường trung học phổ thông chuyên Chu Văn An, Lạng Sơn” của tác giả Phan Mỹ Hạnh, năm 2011 đã đề cập đến quản lý công tác bồi dưỡng HS năng khiếu trong trường THPT chuyên. - Luận văn “Quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường trung học cơ sở Lê Quý Đôn, huyện Ý Yên, Nam Định trong bối cảnh hiện nay” của tác giả Hoàng Khắc Tiệp, năm 2012 và luận văn “Quản lý hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường Trung học Cơ sở Lê Hữu Trác, tỉnh Hưng Yên” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Nam, năm 2012 đã đề cập đến quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG ở trường THCS chất lượng cao. - Luận văn “Quản lý công tác bồi dưỡng học sinh giỏi trong các trường trung học cơ sở quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng” của tác giả Đào Thị Trang, năm 2013 đã đề cập đến quản lý công tác bồi dưỡng HSG ở các trường THCS. Tuy nhiên, các tác giả nêu trên còn chưa được đề cập đến vấn đề quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG ở trường THPT không chuyên trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay.
Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh Điện Biên, một tỉnh miền núi còn có nhiều khó khăn về kinh tế - xã 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hội, với tỷ lệ HS là người dân tộc thiểu số tương đối cao, chưa có tác giả nào nghiên cứu về đề tài này. Hơn nữa, trong khuôn khổ luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục, việc đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng HSG ở Trường THPT TP Điện Biên Phủ sau khi nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn là một vấn đề mới. Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường 1.
Quản lý Quản lý là một yếu tố cần thiết để phối hợp những nỗ lực cá nhân hướng tới những mục tiêu chung của một tổ chức khi con người không thể đạt được với tư cách cá nhân. Sự cần thiết của quản lý được C. Mác mô tả như sau: “Tất cả mọi lao động trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có một nhạc trưởng” [26, tr.Mác đã chỉ ra bản chất quản lý là một hoạt động lao động để điều khiển lao động, một hoạt động tất yếu quan trọng trong quá trình phát triển của xã hội loài người.
Ngày nay, nhiều tác giả, nhà nghiên cứu tiếp cận thuật ngữ quản lý dưới những góc độ khác nhau. Chính vì vậy, có sự đa dạng, phong phú trong định nghĩa về quản lý.