Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA CHÍNH TRỊ VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NHÂN TỐ ĐỊA CHÍNH TRỊ ĐẾN QUAN HỆ VIỆT NAM - NHẬT BẢN 1.1 Một số vấn đề lý luận về địa chính trị 1.1 Lịch sử tư tưởng địa chính trị và các phương diện tiếp cận chủ yếu a. Lịch sử tư tưởng địa chính trị Trong tác phẩm “Geography” - một tác phẩm cổ xưa về chính trị, nhà địa lý học người Hy Lạp Strabo đã nhận xét: “Sứ mệnh chủ yếu của địa lý học là phục vụ cho nhu cầu của nhà nước”[25, tr. Sau này, Napoleong cũng nhận định: Biết được vị trí của một quốc gia sẽ biết được chính sách đối ngoại của quốc gia đó. Như vậy, việc vận dụng những yếu tố địa lý vào các hoạt động ch ính trị vốn được nhận thức từ rất sớm, tuy nhiên phải đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, hoạt động nhận thức này mới thực sự phát triển để hình thành nên ngành khoa học về địa chính trị với hệ thống các quan điểm, các trường phái nghiên cứu khác nhau.
Alfred Thayer Mahan 1 được coi là cha đẻ của địa chính trị học. Tư tưởng nổi bật của Mahan về địa chính trị là: Ông đề cao vai trò của biển đối với sức mạnh tổng hợp của một quốc gia, và cho rằng những quốc gia có lối vào biển thì dễ trở thành cường quốc hơn là các quốc gia nằm hoàn toàn trong lục địa. Với việc đề cao vai trò của biển, tư tưởng địa chính trị của Mahan nhấn mạnh đến yếu tố vị trí lãnh thổ sẽ quy định sức mạnh và quyền lực của một quốc gia. Tác giả thứ hai là Sir Halford Mackinder với học thuyết “vùng đất trung tâm”2.
Điểm giống nhau trong tư tưởng của Mackinder và Mahan là cả hai ông 1 Alfred Thayer Mahan (1840 – 1914), là một lý thuyết gia người Mỹ. Những tư tưởng tiêu biểu của ông về địa chính trị được tập trung trong tác phẩm vốn được coi là kinh điển của địa chính trị học là: “Sự ảnh hưởng của quyền lực hàng hải đối với lich sử”, viết năm 1890. 2 Mackinder (1861 – 1947) với học thuyết “vùng đất trung tâm” đã đưa ra một công thức nổi tiếng: Ai chiếm được Đông Âu thì sẽ chiếm được vùng đất trung tâm (ý nói đến nước Nga) – Ai chiếm được vùng đất trung tâm sẽ chiếm được hòn đảo của thế giới (ý nói lục địa Á – Âu) – Ai chiếm được hòn đảo thế giới sẽ kiểm soát được cả thế giới. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đều nhìn thấy mối quan hệ gần gũi giữa yếu tố địa lý với yếu tố chính trị của mỗi một quốc gia.
Song, nếu Mahan tuyệt đối quyền lực biển thì lập luận căn bản của Mackinder lại ở chỗ: Chính sự phát triển của khoa học kỹ thuật đầu thế kỷ XX đã đem lại quyền lực cho đất. Đó là sự phát triển của các đường xe lửa, hệ thống đường cao tốc… sẽ đem lại việc kiểm soát giao thông trên bộ nhiều hơn. Mackinder đã đưa ra thuật ngữ “vùng đất trung tâm” với lập luận: Các trung tâm quyền lực chính trị thì luôn có xu hướng mở rộng về mặt lãnh thổ địa lý. Như vậy, trong tư tưởng của Mackinder về địa chính trị, ông hướng tới vai trò của phạm vi lãnh thổ đối với quyền lực của quốc gia.
Về mối quan hệ giữa các quốc gia, Mackinder cho rằng: Thế giới này là một hệ thống khép kín, nên một sự thay đổi nhỏ nào thuộc hệ thống cũng sẽ làm thay đổi sự cân bằng các mối quan hệ trên những phần còn lại. Thứ ba là nhóm các nhà tư tưởng địa chính trị Đức, với ba đại diện: Fridrich Ratzel, Rudolf Kjellen và Karl Haushofer. Ratzel 1 Ông cho rằng: Địa chính trị là căn cứ nhằm xác định sức mạnh của một quốc gia nhờ hình dáng địa lý, đường biên giới trên đất liền và đại dương của mình, đồng thời nhờ đó mà tiến hành kiểm soát các hoạt động thực tế của các quốc gia ở ngoài lãnh thổ của mình thông qua các căn cứ hải quân và các thuộc địa mà quốc gia này có được. 1 Fridrich Ratzel (1846 - 1911), là một học giả người Đức.
Tác phẩm nổi tiếng của Ratzel là “L Espace Vital”, tạm dich là “Không gian sinh tồn”. Đây là một tác phẩm nổi tiếng của ông xuất bản năm 1902, đề cập đến 7 định luật bành trướng của một quốc gia, trong đó nhấn mạnh đến yếu tố lãnh thổ là mục tiêu chính cho các cuộc mở rộng không gian sinh tồn - tức là các cuộc bành trướng xâm chiếm lãnh thổ; Gồm: 1. Không gian của một dân tộc được mở rộng đồng thời với văn minh của dân tộc đó, nền văn minh tiến bộ sẽ đồng hoá nền văn minh kém tiến bộ hơn. Lãnh thổ quốc gia sẽ phát triển theo tỷ lệ thuận với sức mạnh kinh tế và đội ngũ thương buôn của quốc gia.
Việc bành trướng của một đế quốc được thực hiện qua cách “hấp thụ và tiêu hoá”các nước nhỏ. Đường biên quốc gia không xác định mà chỉ là tạm thời để đánh dấu giữa hai giai đoạn của quá trình bành trướng. Quá trình bành trướng đất (lãnh thổ) là mục tiêu chính. Mục tiêu bành trướng là các quốc gia yếu – kém kề cận, và sẽ không thể đạt mục tiêu bành trướng nếu láng giềng là cường quốc.
Hiện tượng bành trướng có khuynh hướng lan rộng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Kjellen 1 Là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ "địa chính trị" để nói về vị trí của một quốc gia với tư cách là một thực thể sống trong không gian, ông định nghĩa: Địa chính trị là khoa học coi quốc gia là một tổ chức về mặt địa lý hay một hiện tượng trong không gian. Và giữa các "tổ chức" (quốc gia) đó luôn luôn có sự đấu tranh với nhau nhằm giành các lợi ích, nguồn lực cần thiết cho sự sống, trong đó lãnh thổ là cái quan trọng nhất. Haushofer2 Kế thừa ý tưởng về khái niệm “không gian sinh tồn” của Ratzel, Haushofer đưa ra học thuyết về “khoảng không để sống”, “khoảng không để tồn tại” và cho rằng: Lịch sử đang diễn ra là lịch sử của các “khoảng không tồn tại” của mỗi quốc gia, chính vì thế mỗi nhà nước, mỗi quốc gia có quyền mở rộng “khoảng không sống” - tức, đi xâm lược nước khác.
Về địa chính trị học, ông cho rằng: Địa chính trị là một ngành khoa học mà mục đích của nó là nghiên cứu địa lý làm sao để phục vụ cho việc bành trướng của nước Đức quốc xã. Với ông, khái niệm quyền lực chính trị và quyền lực địa chính trị là một. Các quan điểm về địa chính trị của các tác giả thuộc trường phái địa chính trị Đức tuy khác nhau song về cơ bản có những điểm chung như sau: 1. Coi các nhà nước là thực thể chính trị cơ bản; 2.
Mọi hoạt động của nhà nước phụ thuộc rất lớn vào yếu tố lãnh thổ; 3. Tương tác giữa các nhà nước luôn mang tính cạnh tranh nên chiến tranh là chuyện thường tình; 4. Trong thời đại công nghiệp, diện tích tối ưu của các nhà nước có xu hướng mở rộng. 1 Rudolf Kjellen (1846 - 1922), là một học giả người Thuỵ Điển và là người chịu ảnh hưởng rất sâu sắc những tư tưởng địa chính trị của Fridrich Ratzel.
Những tác phẩm chủ yếu của ông có đóng góp cho sự phát triển lý thuyết địa chính trị là: “The state as a Form of Life” (Nhà nước như là một hình thái của sự sống), 1916; và “Foundations for a System of Politics” (Những cơ sở của hệ thống chính trị), 1920. 2 Karl Haushofer (1869 – 1946), một học giả người Đức, là người có ảnh hưởng rất mạnh mẽ đến Hitle. Sau chiến tranh thế giới thứ nhất (từ năm 1924), Haushofer đã lập ra Viện Địa chính trị và tiến hành xuất bản Tạp chí về địa chính trị với tên gọi “Zeitschirift Fiir Geopolitik”. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Với những quan điểm này, khoa học địa chính trị ở Đức đã trở nên phản động khi quá nhấn mạnh đến tính đấu tranh sinh tồn trong quan hệ giữa các nhà nước và tuyệt đối hoá vai trò của yếu tố lãnh thổ.
Sau thế chiến hai và đặc biệt là sau khi chiến tranh Lạnh kết thúc, thuật ngữ “địa chính trị” sau một thời gian bị lãng quên đã trở lại và dần phát triển. Song lúc này, những nghiên cứu về địa chính trị không còn hướng vào việc nghiên cứu sức mạnh của những quốc gia riêng rẽ xoay quanh quyền lực biển hay quyền lực đất, mà khái niệm này đã có sự nhận thức mới. Tiêu biểu là tác giả Saul Cohen với tư tưởng về sự phân chia các khu vực địa chính trị trên thế giới, hình thành cấu trúc quyền lực trong các mối quan hệ không gian, trong đó Mỹ là siêu cường. Gatdi đưa ra các định chuẩn địa chính trị của mỗi quốc gia bao gồm: lợi ích quốc gia, những nguy cơ bên ngoài đe doạ lợi ích đó và phương án chống nguy cơ.
Ngoài ra, các tác giả như: Joseph S.Nye với tác phẩm “Nghịch lý sức mạnh Mỹ”; Maridon Juareno với tác phẩm “Sự đảo lộn của thế giới địa chính trị thế kỷ XXI”; Zbigniew Brzezinski với tác phẩm “Bàn cờ lớn”; Samuel Hungtington với tác phẩm “Sự va chạm giữa các nền văn minh”; Thomas L.Friedman với hai tác phẩm “Thế giới phẳng” và “Chiếc Lexus và cây ôliu”… Tất cả những tác giả này tuy tư tưởng khác nhau, song cùng bàn về địa chính trị với ý nghĩa là cấu trúc quyền lực chính trị của thế giới, nhằm tìm kiếm lời giải cho một trật tự thế giới mới sau Chiến tranh Lạnh. Gần đây, một số quan điểm về địa chính trị đã được đưa ra: TS. Vũ Hồng Lâm1: “Tài nguyên địa chính trị của một nước là sự kết hợp của địa thế, tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn của nước đó với những vận hội mà cục diện chính trị và kinh tế quốc tế mở ra cho nước đó” [22]. Brow và GS.
Elidabet: “Địa chính trị là ngành học mà mục đích của nó nhằm giải thích các quan hệ quốc tế dựa một cách căn bản vào việc nghiên cứu các 1 Vũ Hông Lâm hiện là nghiên cứu sinh tại đại học Havard, với chuyên ngành sâu là An ninh châu Á 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com yếu tố địa lý, tức là dựa trên các yếu tố địa lý để đưa ra các học thuyết giải thích các quan hệ quốc tế”[4, tr.11] Nguyễn Trần Bạt: “Địa chính trị là khoa học nghiên cứu các yếu tố địa lý chi phối xu thế và thái độ chính trị của quốc gia hoặc khu vực”[1].