Chương 1: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ TRƯỚC KHI THIẾT LẬP QUAN HỆ NGOẠI GIAO CHÍNH THỨC (10/1990) 1.Quan hệ quốc tế của Việt Nam trước thập niên 90.Vài nét về truyền thống ngoại giao Việt Nam Nói đến ngoại giao của một quốc gia là nói đến quan hệ nước đó với cộng đồng quốc gia chung quanh và quan hệ do xuất phát từ yêu cầu tạo một môi trường quốc tế thuận lợi để đất nước sinh tốn và phát triển. Từ buổi bình minh của lịch sử, ông cha ta đã nhận thức được "muốn quốc thái dân an thì cốt ở bang giao" và từ thời Hùng Vương dân tộc ta đã có ý thức đoàn kết chân thành với các dân tộc khác. Việt Nam có vị trí chiến lược quan trọng ở khu vực Đông Nam Á, do đó trong lịch sử dựng nước và giữ nước, mối quan hệ giữa Việt Nam với các dân tộc khác không phải lúc nào cũng hoà bình, yên tĩnh mà đã nhiều lần đứng lên chống lại kẻ thù mạnh hơn mình gấp bội. Trong các cuộc giao tranh ông cha ta đã khôn khéo sử dụng vũ khí ngoại giao: cương nhu kết hợp đúng lúc, đúng chỗ, để chiến thắng kẻ thù.
Sau khi giành thắng lợi, Việt Nam chủ động thiết lập quan hệ hữu nghị, tạo dựng môi trường chung sống hoà bình với ngoại bang. Ngoại giao Việt Nam đã có bề dày và chiều sâu lịch sử. Đường lối, chính sách và phong cách ngoại giao vì hoa bình hữu nghị giữa các dân tộc đã trở thành truyền thống đối ngoại của dân tộc Việt Nam. Hoà bình và chính nghĩa là vũ khí sắc bén để ngoại giao Việt Nam thành công trong việc tập hợp lực lượng, cô lập, phân hoá và làm suy yếu kẻ thù, tạo dựng đồng minh, tranh thủ dư luận quốc tế đồng tình ủng hộ cho sự nghiệp đấu tranh vì độc lập, tự do, thống nhất đất nước cũng như cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Ngoại giao Việt Nam được hun đúc từ tinh hoa văn hoá của dân tộc Việt Nam đã tạo nên truyền thống ngoại giao: khoan dung, hoa hiếu và nhân nghĩa. Truyền thống văn hoá Việt Nam trọng đạo lý, giàu tính nhân văn, do đó trong giao tiếp đối ngoại của người Việt Nam lúc nào cũng lịch sự, hiếu khách, ân cần và chu đáo. "Ngoại giao Việt Nam thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn" [16, tr442], mang đậm bản sắc dân tộc. 21 Trong thời đại Hồ Chí Minh ngoại giao Việt Nam đã kế thừa và phát huy cao độ trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.
Mỗi giai đoạn là một sự thử thách gay go, nặng nề, trong đó hoạt động ngoại giao đóng vai trò quan trọng cho thắng lợi cuối cùng của cách mạng Việt Nam. Năm đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám "thế nước chông chênh", Việt Nam bị đe dọa bởi các thế lực ngoại bang mang danh nghĩa đồng minh vào giải giáp quân Nhật, Thực dân Pháp tìm cách trở lại cai trị nước ta. "Trong khi đó chưa có một tiếng nói quốc tế nào công nhận hoặc ủng hộ Việt Nam"[112,tr21]. Nhiệm vụ hàng đầu của ngoại giao Việt Nam lúc đó là cứu vãn hoà bình, tranh thủ thời gian củng cố chính quyền, gạt bớt kẻ thù, chuẩn bị đối phó với kẻ thù chính "người Việt Nam gác sang một bên tất cả những khác biệt trong quan quan điểm chính trị, đoàn kết với nhân dân các nước, tôn trọng chủ quyền lãnh thổ của nhau, duy trì hoà bình ổn định giữa các nước ưong khu vực và thế giới, thực hiện độc lập dân tộc, tôn trọng công lý và luật pháp quốc tế"[18, tr231].
Việt Nam đã khéo hoà hoãn phân hoá các nước lớn có quân đội trên đất nước ta và cố gắng trung lập Mỹ. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và Đế quốc Mỹ xâm lược, Đảng ta đã hướng ngoại giao vào các mục tiêu tranh thủ sự đồng tình ủng hộ rộng lớn của tất cả các lực lượng tiến bộ trên thế giới, kể cả nhân dân Pháp và Mỹ. Ngoại giao Việt Nam đã trở thành một mặt trận cùng "chia lửa" với chiến trường góp phần tạo dựng nên thế trận chiến tranh nhân dân dưới nhiều hình thức, tạo dựng thế trận vừa đánh vừa đàm. Chúng ta đã lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ kẻ thù để cô lập chúng, tạo ra sức mạnh tổng hợp làm suy yếu kẻ địch.
Đồng thời tạ kiên trì và khôn khéo tranh thủ cả Liên Xô và Trung Quốc, hai đồng minh chính của ta, ngay cả khi hai nước mâu thuẫn với nhau có chính sách khác nhau đối với Việt Nam. Đường lối đối ngoại đúng đắn của Đảng cộng sản Việt Nam khi đó đựơc thể hiện rõ trong nghị quyết Trung ương 9 (khoa III) là: tìm cách hạn chế tối đa những tiêu cực, đoàn kết với cả hai bằng cách chia sẽ lợi ích; Tìm ra mẫu số chung với cả hai nước trong cuộc đấu tranh chống Mỹ; Tranh thủ sự ủng hộ vật chất tinh thần to lớn của Liên Xô, Trung Quốc, các nước xã hội chủ nghĩa anh em khác và của các nước bầu bạn, các lực lượng tiến bộ trên thế giới. Ngược lại về phần mình, thắng lợi của nhân dân Việt Nam đã đóng 22 góp xứng đáng vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Ngoại giao Việt Nam đã lớn mạnh và trưởng thành qua Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, Hiệp định Pa-ri năm 1973, đã phối hợp nhịp nhàng với mặt trận quân sự và mặt trận chính trị, góp phần giành thắng lợi hoàn toàn, kết thúc chiến tranh với điều kiện có lợi cho ta và mở ra mối quan hệ mới sau chiến tranh.
Như vậy, trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, ông cha ta đã luôn sáng tạo, đã kết hợp nhuần nhuyễn mọi hình thức đấu tranh. Ngoại giao đã trở thành một vũ khí sắc bén không thể thiếu trong thời chiến cũng như trong thời bình. Lịch sử ngoai giao của cha ông ta đã để lại kho tàng kinh nghiệm vô giá được kế thừa và phát triển lên một tầm cao mới trong thời đại Hồ Chí Minh.Quan hệ quốc tế của Việt Nam giai đoạn 1975- 1985 Trong lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam từ khi Cách mạng tháng Tám thành công (1945) đến nay, điều đặc biệt là mỗi lần bước sang một giai đoạn mới Việt Nam lại phải đứng trước những thử thách vô cùng khắc nghiệt trong quan hệ quốc tế. Đảng và Nhà nước Việt Nam đã đề ra đường lối đối ngoại đúng đắn, những giải pháp khôn khéo phù hợp với tình hình thực tế với nguyên tắc "thêm bạn bớt thù", xác định thứ tự các mối quan hệ ưu tiên trong chiến lược đối ngoai của mình.
Giữa thập niên 70, thế giới có nhiều biến đổi về kinh tế, chính trị và quan hệ quốc tế, tác động sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội và chính sách đối ngoại của các nước trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng. Sau khi thất bại trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á. Tình hình chính trị thế giới chịu ảnh hưởng của thời kỳ "sau Việt Nam". Nước Mỹ lâm vào tình trạng khủng hoảng, Tây Âu, Nhật Bản vươn lên cạnh tranh với Mỹ.
Mỹ phải điều chỉnh chiến lược: hoa hoãn với các đối thủ, lo tập trung giải quyết những khó khăn bên trong để lấy lại địa vị đã mất. Trong khi đó, Liên Xô đã giành được thế cân bằng về vũ khí chiến lược với Mỹ. Liên Xô tích cực mở rộng ảnh hưởng đến các châu lục khác và đặc biệt quan tâm đến khu vực Đông Nam Á. Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa, tăng cường quan hệ với Mỹ, Nhật Bản 23 và Tây Âu, đồng thời tích cực cải thiện quan hệ ỏ khu vực Đông Nam Á.
Bấy giờ tình hình phe xã hội chủ nghĩa xuất hiện những dấu hiệu khủng hoảng. Nội bộ mất đoàn kết, kinh tế trì trệ, xã hội mất ổn định diễn ra ở Liên xô và các nước Đông Âu. Các nước khu vực Đông Nam Á tiếp tục duy trì quan hệ với Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu đồng thời cải thiện quan hệ với các nước thuộc phe xã hội chủ nghĩa. Việt Nam giành thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975), uy tín và vị trí nâng cao trên trường quốc tế.
Đảng và Nhà nước Việt Nam tăng cường quan hệ đối ngoại và hợp tác kinh tế với nước ngoài để thu thút vốn và thiết bị kỹ thuật nhằm hàn gắn vết thương chiến tranh khôi phục, kinh tế. Đại hội IV của Đảng Cộng sản Việt Nam (12/1976), chủ trương: "Thiết lập và mở rộng quan hệ bình thường giữa nước ta với tất cả các nước" đã đề rạ nhiệm vụ đối ngoại: "Ra sức tranh thủ những điều kiện quốc tế thuận lợi để nhanh chóng hàn gắn những vết thương chiến tranh, khôi phục phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, khoa học - kỹ thuật, củng cố quốc phòng, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở nước ta" [31, tri78]. Trong hai năm 1975- 1977, Việt Nam đã mở rộng thêm quan hệ ngoại giao với 23 nước trên thế giới. Thế nhưng những trở ngại lớn xuất hiện, đất nước Việt Nam chưa kịp hàn gắn vết thương chiến tranh đã bị vòng vây thắt chặt từ nhiều phía.
Việt Nam phải đối mặt với thử thách mới nghiêm trọng trong quan hệ quốc tế, phải đối phó với sự phá hoại của nhiều thế lực thù địch. Quan hệ láng giềng căng thẳng, sự đồng tình quốc tế bị thu hẹp.Việt Nam bị đẩy vào một cuộc chiến tranh mới với chính những người anh em cùng chung chiến hào trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trước đây. Năm 1978, Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa, thực hiện kế hoạch 4 hiện đại, cần tranh thủ nhiều vô'n, kỹ thuật của Mỹ và phương Tây. Trung Quốc đã ra sức lợi dụng tình hình thế giới căng thẳng cuối những năm 70 để phục vụ cho lợi ích chiến lược của Trung Quốc.
Trung Quốc cần phá vỡ sự hoà hoãn giữa Liên Xô, Mỹ và Tây Âu nên đã ra sức tranh thủ Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu, ASEAN. Mỹ khuyến khích Trung Quốc chống Liên Xô. Tinh hình đó đã phá vỡ sự cân bằng trong, quan hệ Xô - Trung ương đường lối đối ngoại của Việt Nam. Việt Nam tăng cường quan hệ với Liên Xô, xem "hợp tác toàn diện với Liên Xô" như "hòn đá tảng của chính sách đối 24 ngoại", và "là nguyên tắc chiến lược" [177, tr23] .