Nghiên Cứu Quan Hệ Việt Nam - Liên Hiệp Châu Âu Giai Đoạn 1990-2004

Khám phá quan hệ Việt Nam - Liên hiệp Châu Âu giai đoạn 1990-2004, phân tích các yếu tố chính và tác động đến phát triển kinh tế, chính trị.

• Tác giả: Hoàng Thị Như Ý
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phan Quang
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam Cận Hiện Đại
• Đề tài: Quan Hệ Việt Nam - Liên Hiệp Châu Âu (1990-2004)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ TRƯỚC KHI THIẾT LẬP QUAN HỆ NGOẠI GIAO CHÍNH THỨC (10/1990)
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ 1990-2004
• 3. CHƯƠNG 3: BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC II (của điều 19)
• PHỤ LỤC III (của điều 19)
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 0.3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 0.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5.1. Cơ sở lý luận của luận án
• 0.5.2. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 0.5.3. Tài liệu sử dụng

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ Việt Nam EU 1990 2004 Khởi Đầu Hợp Tác

Giai đoạn 1990-2004 đánh dấu bước khởi đầu quan trọng trong quan hệ Việt Nam - EU. Trước đó, quan hệ còn hạn chế, chủ yếu là viện trợ nhân đạo. Sau năm 1990, Việt Nam thực hiện chính sách đổi mới và mở cửa, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thiết lập quan hệ chính thức với Liên minh châu Âu (EU). EU nhận thấy tiềm năng của Việt Nam và mong muốn tăng cường sự hiện diện tại khu vực Đông Nam Á. Sự kiện thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức vào tháng 10/1990 là cột mốc quan trọng, mở ra một chương mới trong quan hệ song phương Việt Nam - EU. Giai đoạn này chứng kiến sự gia tăng đáng kể trong hợp tác kinh tế, thương mại, và viện trợ phát triển. Việt Nam coi trọng quan hệ đối tác Việt Nam - EU và mong muốn học hỏi kinh nghiệm phát triển từ EU. EU cũng đánh giá cao vai trò của Việt Nam trong khu vực ASEAN và ủng hộ Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích dẫn từ tài liệu gốc: "Việt Nam luôn coi trọng quan hệ toàn diện với EU, trên lĩnh vực kinh tế, chính trị, lẫn văn hoa, khoa học công nghệ, giáo dục - đào tạo, thương mại -du lịch và đầu tư. để có nhiều điều kiện trong việc tranh thủ nguồn vốn, tiếp thu công nghệ tiên tiến và kinh nghiệm quản lý của EU."

1.1. Bối Cảnh Quốc Tế và Tác Động Đến Quan Hệ Việt Nam EU

Sự sụp đổ của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu đã tạo ra một trật tự thế giới mới. Toàn cầu hóa trở thành xu thế chủ đạo, thúc đẩy các quốc gia tăng cường hợp tác kinh tế. Việt Nam chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, mở rộng quan hệ với các nước trên thế giới, trong đó có EU. EU cũng điều chỉnh chính sách đối ngoại, tăng cường quan hệ với các nước đang phát triển. Bối cảnh quốc tế thuận lợi đã tạo điều kiện cho quan hệ Việt Nam - EU phát triển nhanh chóng. Việt Nam tận dụng cơ hội này để thu hút vốn đầu tư, công nghệ, và kinh nghiệm quản lý từ EU. EU cũng mong muốn tăng cường ảnh hưởng tại khu vực châu Á, coi Việt Nam là một đối tác quan trọng.

1.2. Chính Sách Đối Ngoại Đổi Mới của Việt Nam và Vai Trò của EU

Đại hội Đảng VI (1986) đánh dấu bước ngoặt trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Việt Nam chuyển từ đối đầu sang đối thoại, từ khép kín sang mở cửa. Chính sách đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại được triển khai mạnh mẽ. Việt Nam chủ động tham gia các tổ chức quốc tế, trong đó có WTO. EU trở thành một trong những đối tác quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Việt Nam coi trọng chính sách đối ngoại của Việt Nam với EU và mong muốn xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với EU. EU cũng đánh giá cao vai trò của Việt Nam trong khu vực và ủng hộ Việt Nam hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới.

II. Hợp Tác Kinh Tế Việt Nam EU 1990 2004 Bước Tiến Vượt Bậc

Hợp tác kinh tế là trụ cột quan trọng trong quan hệ Việt Nam - EU giai đoạn 1990-2004. Thương mại Việt Nam - EU tăng trưởng mạnh mẽ, với kim ngạch xuất nhập khẩu tăng gấp nhiều lần. EU trở thành một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Đầu tư Việt Nam - EU cũng tăng lên đáng kể, với nhiều dự án đầu tư lớn được triển khai tại Việt Nam. EU cung cấp viện trợ EU cho Việt Nam phát triển (ODA) đáng kể cho Việt Nam, tập trung vào các lĩnh vực xóa đói giảm nghèo, phát triển cơ sở hạ tầng, và cải cách thể chế. Hợp tác kinh tế đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Việt Nam đã tận dụng hiệu quả nguồn vốn, công nghệ, và kinh nghiệm quản lý từ EU để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh.

2.1. Thương Mại Song Phương Việt Nam EU Cơ Hội và Thách Thức

Giai đoạn này chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc trong thương mại Việt Nam - EU. Việt Nam xuất khẩu sang EU chủ yếu là hàng dệt may, da giày, nông sản, và thủy sản. EU xuất khẩu sang Việt Nam chủ yếu là máy móc thiết bị, hóa chất, và dược phẩm. Tuy nhiên, Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức, như hàng rào kỹ thuật, yêu cầu về chất lượng sản phẩm, và cạnh tranh từ các nước khác. Để tận dụng tối đa cơ hội từ chính sách thương mại của EU, Việt Nam cần nâng cao năng lực sản xuất, cải thiện chất lượng sản phẩm, và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

2.2. Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài FDI từ EU vào Việt Nam Động Lực Phát Triển

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từ EU vào Việt Nam tăng lên đáng kể trong giai đoạn 1990-2004. Các nhà đầu tư EU quan tâm đến các lĩnh vực như công nghiệp chế biến, chế tạo, dịch vụ, và năng lượng. FDI từ EU đã góp phần tạo việc làm, chuyển giao công nghệ, và nâng cao năng lực sản xuất cho Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam cần cải thiện môi trường đầu tư, giảm thiểu thủ tục hành chính, và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để thu hút nhiều hơn nữa FDI từ EU.

2.3. Viện Trợ Phát Triển Chính Thức ODA từ EU Hỗ Trợ Xóa Đói Giảm Nghèo

EU là một trong những nhà tài trợ ODA lớn nhất cho Việt Nam trong giai đoạn 1990-2004. Chính sách viện trợ phát triển (ODA) từ EU tập trung vào các lĩnh vực xóa đói giảm nghèo, phát triển cơ sở hạ tầng, cải cách thể chế, và bảo vệ môi trường. ODA từ EU đã góp phần quan trọng vào việc cải thiện đời sống của người dân, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và vùng sâu vùng xa. Việt Nam cần sử dụng hiệu quả nguồn vốn ODA từ EU để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

III. Hợp Tác Chính Trị và Văn Hóa Việt Nam EU Tăng Cường Hiểu Biết

Bên cạnh hợp tác kinh tế, quan hệ chính trị Việt Nam - EU và văn hóa cũng được tăng cường trong giai đoạn 1990-2004. Các cuộc đối thoại chính trị cấp cao được tổ chức thường xuyên, góp phần tăng cường hiểu biết và tin cậy lẫn nhau. Hợp tác văn hóa, giáo dục, và khoa học công nghệ cũng được đẩy mạnh. Các chương trình trao đổi sinh viên, giảng viên, và nhà nghiên cứu được triển khai. Hợp tác chính trị và văn hóa đã góp phần làm sâu sắc thêm quan hệ song phương Việt Nam - EU và tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của quan hệ đối tác.

3.1. Đối Thoại Chính Trị Việt Nam EU Xây Dựng Lòng Tin và Hợp Tác

Các cuộc đối thoại chính trị cấp cao giữa Việt Nam và EU được tổ chức thường xuyên trong giai đoạn 1990-2004. Các cuộc đối thoại tập trung vào các vấn đề như nhân quyền, pháp quyền, quản trị nhà nước, và hợp tác quốc tế. Đối thoại chính trị đã góp phần xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác giữa Việt Nam và EU trong các vấn đề khu vực và quốc tế.

3.2. Hợp Tác Văn Hóa và Giáo Dục Việt Nam EU Giao Lưu và Phát Triển

Quan hệ văn hóa Việt Nam - EU và giáo dục được đẩy mạnh trong giai đoạn 1990-2004. Các chương trình trao đổi sinh viên, giảng viên, và nhà nghiên cứu được triển khai. Các dự án hợp tác trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa, phát triển du lịch, và quảng bá văn hóa Việt Nam tại EU được thực hiện. Hợp tác văn hóa và giáo dục đã góp phần tăng cường hiểu biết và giao lưu giữa nhân dân hai bên.

IV. Bài Học Kinh Nghiệm và Triển Vọng Quan Hệ Việt Nam EU

Giai đoạn 1990-2004 đã mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho quan hệ Việt Nam - EU. Việt Nam cần chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, tranh thủ tối đa cơ hội từ hợp tác với EU. EU cần tiếp tục hỗ trợ Việt Nam phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là trong các lĩnh vực xóa đói giảm nghèo, phát triển nguồn nhân lực, và bảo vệ môi trường. Triển vọng quan hệ Việt Nam - EU là rất lớn, với nhiều cơ hội hợp tác mới được mở ra. Việc ký kết FTA Việt Nam - EU (EVFTA) (dù sau 2004) là một bước tiến quan trọng, tạo động lực mới cho sự phát triển của quan hệ đối tác chiến lược giữa hai bên.

4.1. Cơ Hội và Thách Thức Đối Với Quan Hệ Việt Nam EU Trong Tương Lai

Quan hệ Việt Nam - EU đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới. Cơ hội đến từ sự phát triển kinh tế của Việt Nam, sự hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, và sự quan tâm ngày càng tăng của EU đối với khu vực châu Á. Thách thức đến từ sự cạnh tranh gay gắt trên thị trường quốc tế, các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, và các rào cản thương mại.

4.2. Giải Pháp Thúc Đẩy Quan Hệ Hợp Tác Việt Nam EU Toàn Diện

Để thúc đẩy quan hệ hợp tác Việt Nam - EU toàn diện, cần có các giải pháp đồng bộ. Việt Nam cần tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh, và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. EU cần tăng cường hỗ trợ Việt Nam phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là trong các lĩnh vực ưu tiên. Hai bên cần tăng cường đối thoại chính trị, hợp tác văn hóa, và giao lưu nhân dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Quan hệ Việt Nam – Liên hiệp châu Âu (1990-2004)" là luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cận hiện đại (mã số 5.15), do nghiên cứu sinh Hoàng Thị Như Ý thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Phan Quang và TS Ngô Minh Oanh, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh năm 2006.

Về tính cấp thiết, đề tài xuất phát từ bối cảnh quốc tế cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI khi xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa diễn ra mạnh mẽ. Sau sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, chủ nghĩa tư bản chi phối quá trình toàn cầu hóa. Việt Nam bước vào công cuộc Đổi mới, thực hiện chủ trương mở rộng, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại để thoát khỏi tình trạng bao vây cấm vận, phát triển kinh tế - xã hội. Liên hiệp châu Âu (EU) là một trong ba trung tâm kinh tế, thương mại, chính trị, văn hóa, khoa học - công nghệ lớn của thế giới. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống và toàn diện mối quan hệ giữa Việt Nam và EU mang ý nghĩa khoa học sâu sắc, đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ công tác đối ngoại.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Trước thời điểm luận án thực hiện, các công trình của giới nghiên cứu lịch sử Việt Nam về quan hệ Việt Nam - EU còn rất ít, chủ yếu dừng lại ở từng khía cạnh riêng lẻ hoặc các bài viết chuyên đề ngắn trên tạp chí; chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống trong khung thời gian từ 1990 đến năm 2004 dưới góc độ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Ở nước ngoài, hầu như chưa có công trình nào của các nhà khoa học nước ngoài khảo cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa Việt Nam với Liên hiệp châu Âu.

Mục đích nghiên cứu của luận án là thông qua việc trình bày lịch sử hình thành và phát triển quan hệ Việt Nam - EU, phác thảo tổng quát thực trạng mối quan hệ trong thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, làm rõ thành công, hạn chế, phân tích cơ hội, thách thức, bài học kinh nghiệm, dự báo triển vọng và đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy sự hợp tác toàn diện giữa hai bên.

Luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích bối cảnh quốc tế và khu vực hai thập niên cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI nhằm làm rõ các tác động đến sự phát triển quan hệ Việt Nam - EU; làm sáng tỏ tiến trình đổi mới tư duy, triển khai đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước Việt Nam về đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế.
2. Nghiên cứu tiến trình hình thành quan hệ Việt Nam - EU thời kỳ trước năm 1990, phân tích thực trạng và nguyên nhân chủ yếu; làm rõ cơ sở và quá trình phát triển quan hệ giai đoạn 1990-2004 trên các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, y tế, du lịch (trọng tâm của luận án).
3. Rút ra bài học kinh nghiệm, dự báo triển vọng và đề xuất một số giải pháp mang tính định hướng nhằm phát triển quan hệ Việt Nam - EU trong những thập niên đầu thế kỷ XXI.

Đối tượng nghiên cứu là mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên hiệp châu Âu trong sự tác động của tình hình thế giới, khu vực, sự điều chỉnh đường lối đối ngoại của Việt Nam và các chiến lược hướng về châu Á, Đông Nam Á của EU. Luận án tiếp cận mối quan hệ dưới góc độ Việt Nam là chủ thể nghiên cứu và xem xét EU như một thực thể liên kết khối thống nhất chứ không nghiên cứu riêng rẽ từng quốc gia thành viên.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Quan hệ song phương giữa Việt Nam và Liên hiệp châu Âu trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục - đào tạo và khoa học - kỹ thuật.
• Thời gian: Giai đoạn 1990-2004. Mốc mở đầu (năm 1990) đánh dấu sự kiện Việt Nam và EU chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao (22/10/1990) sau các chuyển biến đối ngoại quan trọng của Việt Nam (rút quân khỏi Campuchia năm 1989, phá thế bao vây cấm vận). Mốc kết thúc (năm 2004) là thời điểm Việt Nam tổ chức thành công Hội nghị Cấp cao ASEM V tại Hà Nội, EU trở thành đối tác thương mại đầu tiên kết thúc đàm phán song phương với Việt Nam về việc gia nhập WTO, đồng thời EU tiến hành đợt mở rộng thành viên lần thứ năm kết nạp thêm 10 quốc gia.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả điểm lại các cụm công trình tiêu biểu trong và ngoài nước:

Về phía học giả quốc tế, các nghiên cứu về châu Âu (European Studies) thuộc chuyên ngành khu vực học (Area studies) chủ yếu tập trung vào tiến trình liên kết và mở rộng của EU:

• Richard E. Baldwin, Pertti Haaparanta và Jaakko Kiander (1995), Expanding Membership of the European Union;
• Jozef M. van Brabant (1996), Integrating Europe: The Transition Economics at Stake;
• Arie Kuyvenhoven, Olga Memedovic và Nico van der Windt (1996), Transition in Central and Eastern Europe: Implications for EU-LDC Relations;
• Raymond Courbis và Wladyslaw Welfe (1999), Central and Eastern Europe on its Way to European Union;
• Mike Mannin (1999), Pushing back the Boundaries: The European Union and Central and Eastern Europe;
• Paul JJ Welfens (1999), The EU Eastern Enlargement and the Russian Transformation Crisis;
• Báo cáo của World Bank (1999), Slovenia: Economic Transformation and EU Accession;
• Vitoria Curzon Price, Alice Landau và Richard G. Whitman (1999), The Enlargement of the European Union: Issues and Strategies;
• Clive Archer (2000), The European Union: Structure and Process;
• Julie Pellegrin (2001), The Political Economy of Competitiveness in an Enlarged Europe;
• Marek Dabrowski và Jacek Rostowski (2001), The Eastern Enlargement of the EU;
• Dimitris Papadimitriou (2002), Negotiating the New Europe: the European Union and Eastern Europe;
• Salvatore Baldone, Fabio Sdogati và Lucia Tajoli (2002), EU Enlargement to the CEECs: Trade Competition, Delocalisation of Production, and Effects on the Economies of the Union.

Về phía các công trình trong nước:

• Đào Huy Ngọc (1995), Liên minh châu Âu (NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội): Phân tích lịch sử hình thành, cơ cấu tổ chức và hoạt động của EU.
• Trần Thị Kim Dung (2000), Quan hệ Việt Nam - Liên minh châu Âu (NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội): Được phát triển từ luận án tiến sĩ bảo vệ năm 1999. Đây là công trình sử học khảo cứu toàn diện quan hệ Việt Nam - EU giai đoạn 1990-1998. Tác giả Hoàng Thị Như Ý kế thừa các dữ liệu tổng hợp giai đoạn 1990-1998 của công trình này nhưng chỉ ra sự khác biệt căn bản: công trình của Trần Thị Kim Dung thuộc chuyên ngành Lịch sử thế giới, lấy EU làm chủ thể và phân tích sâu quan hệ của từng nước thành viên với Việt Nam; trong khi luận án của Hoàng Thị Như Ý thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, lấy Việt Nam làm chủ thể, nghiên cứu EU như một khối liên kết và mở rộng khung thời gian đến năm 2004.
• Bùi Huy Khoát (chủ biên, 2001), Thúc đẩy quan hệ thương mại - đầu tư giữa Liên Hiệp châu Âu và Việt Nam trong những năm cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI (NXB Khoa học Xã hội): Khảo sát các cơ hội và thách thức của tiến trình liên kết kinh tế - tiền tệ EU đối với Việt Nam sau khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997.
• Carlo Filippini, Bùi Huy Khoát, Stefan Hell (2004), Mở rộng EU và các tác động đối với Việt Nam (NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội): Đánh giá tác động từ đợt mở rộng lần thứ năm (năm 2004) của EU đối với kinh tế Việt Nam.
• Các bài báo khoa học trên tạp chí Nghiên cứu châu Âu, Nghiên cứu quốc tế, Những vấn đề Kinh tế thế giới.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết là hệ thống hóa toàn bộ tiến trình lịch sử quan hệ song phương Việt Nam - EU từ giai đoạn tiền đề trước 1990 cho tới năm 2004 dưới góc độ lịch sử đối ngoại của Việt Nam, xem xét tổng thể trên tất cả các trụ cột: chính trị, thương mại, đầu tư, viện trợ phát triển ODA, văn hóa, khoa học - kỹ thuật, giáo dục và y tế.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quan hệ quốc tế. Trọng tâm là việc vận dụng chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích mối quan hệ biện chứng giữa chính trị và kinh tế, văn hóa, khoa học - kỹ thuật. Tác giả làm rõ tính quy định của quan hệ chính trị đối với các quan hệ kinh tế, văn hóa và ngược lại, sự thúc đẩy của hợp tác kinh tế - văn hóa đối với quan hệ chính trị.

Về khái niệm, tác giả luận giải việc sử dụng thuật ngữ "Liên hiệp châu Âu" thay cho "Liên minh châu Âu": từ "Union" phản ánh bản chất liên kết sâu sắc về kinh tế và chính trị khi các nước thành viên sẵn sàng chuyển giao một phần chủ quyền quốc gia cho một thiết chế chung mang tính liên kết hướng tới một liên bang, chứ không dừng lại ở hình thức liên minh thông thường.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic:

• Phương pháp lịch sử dựng lại tiến trình phát triển của mối quan hệ qua các giai đoạn, sự kiện và cột mốc lịch sử cụ thể dưới tác động của bối cảnh quốc tế và đường lối đối ngoại của Việt Nam.
• Phương pháp logic phân tích bản chất, đặc điểm, quy luật vận động và chiều hướng phát triển của mối quan hệ.
• Luận án kết hợp các phương pháp liên ngành: phương pháp phân tích lịch sử, phân tích tổng thể và toàn cục, so sánh lực lượng, phân tích giai cấp của khoa học quan hệ quốc tế; các phương pháp nghiên cứu kinh tế; cùng phương pháp diễn dịch, quy nạp, hệ thống - cấu trúc, thống kê và đối chiếu so sánh tư liệu.

Nguồn tư liệu sử dụng gồm:

• Các văn kiện ngoại giao, hiệp định ký kết song phương của Chính phủ Việt Nam, EU, Ủy ban châu Âu (EC) và các nước thành viên.
• Các bài phát biểu, báo cáo, tuyên bố của lãnh đạo ngoại giao Việt Nam (Nguyễn Cơ Thạch, Nguyễn Mạnh Cầm...) và các quan chức EU.
• Tài liệu từ Thông tấn xã Việt Nam, Viện Nghiên cứu châu Âu, Viện Kinh tế và Chính trị thế giới, Viện Quan hệ quốc tế (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh).
• Sách, báo, tạp chí chuyên ngành tiếng Việt và tiếng Anh.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Quan hệ Việt Nam - Liên hiệp châu Âu thời kỳ trước khi thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức (10/1990)

Chương 1 làm rõ truyền thống ngoại giao Việt Nam, bối cảnh quan hệ quốc tế của Việt Nam giai đoạn 1975-1985, tiến trình đổi mới tư duy đối ngoại, quá trình hình thành, đặc điểm của EU và thực trạng quan hệ song phương trước tháng 10/1990.

Về truyền thống và tiến trình đối ngoại của Việt Nam:

• Ngoại giao Việt Nam mang truyền thống hòa hiếu, nhân nghĩa, kết hợp cương nhu để bảo vệ độc lập và xây dựng hòa bình.
• Sau năm 1975, Việt Nam thiết lập quan hệ ngoại giao thêm với 23 nước (1975-1977). Ngày 29/7/1978, Việt Nam gia nhập Hội đồng Tương trợ Kinh tế (SEV); ngày 3/11/1978 ký Hiệp ước hữu nghị và hợp tác Việt - Xô.
• Giai đoạn 1979-1989, do "vấn đề Campuchia", quan hệ giữa Việt Nam với các nước phương Tây, Mỹ, Trung Quốc và ASEAN rơi vào tình trạng đối đầu, bị bao vây cấm vận kinh tế và cô lập ngoại giao. Đến năm 1985, kinh tế trong nước lâm vào khủng hoảng trầm trọng với lạm phát 774,7%, nợ nước ngoài 8,5 triệu rúp và 1,9 tỷ USD.
• Bước chuyển tư duy đối ngoại diễn ra từ Đại hội VI (12/1986), tiếp tục cụ thể hóa qua Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị khóa VI (20/5/1988) về "Giữ vững hòa bình, phát triển kinh tế", Nghị quyết Trung ương 6 (3/1989) và Nghị quyết Trung ương 8 (3/1990). Các bước đi thực tiễn gồm: ban hành Luật Đầu tư nước ngoài (1987), rút hết quân tình nguyện khỏi Campuchia (tháng 9/1989), bình thường hóa quan hệ Việt - Trung (1990-1991), tiến hành đối thoại với Mỹ.

Về Liên hiệp châu Âu và quan hệ trước năm 1990:

• EU hình thành từ Cộng đồng Than Thép châu Âu (ECSC, 18/4/1951), sáp nhập thành Cộng đồng châu Âu (EC, 1/7/1967), ký Hiệp ước Maastricht ngày 7/2/1992 (có hiệu lực 1/11/1993). EU xây dựng bộ máy hoàn chỉnh (Hội đồng châu Âu, Ủy ban châu Âu, Nghị viện châu Âu, Hội đồng Bộ trưởng, Tòa án châu Âu, Ngân hàng Đầu tư châu Âu - EIB...), triển khai chính sách an ninh quốc phòng chung với lực lượng phòng vệ 120.000 quân (lực lượng phản ứng nhanh 50.000 quân).
• Nền tảng lịch sử - văn hóa: Thương nhân Hà Lan (công ty VOC) đã lập thương điếm tại Hội An (1632) và Phố Hiến (1637).
• Giai đoạn 1954-1975: Pháp đặt đại diện thương mại tại Hà Nội tháng 12/1954 với hiệp định trị giá 1 tỷ Fr/năm. Đầu thập niên 1970, nhiều nước Tây Âu thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: Thụy Điển (1/1969), Đan Mạch (11/1971), Áo (12/1972), Phần Lan (1/1973), Bỉ (3/1973), Pháp và Hà Lan (4/1973), Anh (9/1973).
• Giai đoạn 1975-1989: Viện trợ kinh tế của EC giai đoạn 1975-1978 đạt 109 triệu USD (gồm viện trợ trực tiếp 6 triệu USD, 14.286 tấn dầu ăn, 43.111 tấn sữa bột, 251.000 tấn lương thực). Tháng 5/1979, Hội đồng châu Âu dừng viện trợ trực tiếp cho Việt Nam do vấn đề Campuchia; viện trợ nhân đạo được nối lại từ cuối năm 1984. Kim ngạch buôn bán Việt Nam - EC chỉ chiếm 3,1% tổng kim ngạch cả nước năm 1985 và đạt 5% năm 1989.

Giai đoạn / Mốc thời gian	Sự kiện / Chỉ số thực tế trong văn bản
Thế kỷ XVII (1632, 1637)	Công ty Hà Lan (VOC) lập thương điếm tại Hội An (1632) và Phố Hiến (1637).
Tháng 12/1954	Pháp đặt cơ quan đại diện thương mại tại Hà Nội, ký hiệp định thương mại 1 tỷ Fr/năm.
1969 - 1973	Các nước Tây Âu thiết lập ngoại giao: Thụy Điển (1/1969), Đan Mạch (11/1971), Áo (12/1972), Phần Lan (1/1973), Bỉ (3/1973), Pháp & Hà Lan (4/1973), Anh (9/1973).
1975 - 1978	EC viện trợ kinh tế 109 triệu USD (trực tiếp 6 triệu USD, 14.286 tấn dầu ăn, 43.111 tấn sữa bột, 251.000 tấn lương thực).
Tháng 5/1979	Hội đồng châu Âu ngưng mọi khoản viện trợ trực tiếp cho Việt Nam.
1985 & 1989	Tỷ trọng buôn bán Việt Nam - EC chiếm 3,1% (1985) và 5% (1989) tổng kim ngạch cả nước.
22/10/1990	Việt Nam và Liên hiệp châu Âu chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao.

---

Chương 2: Quan hệ Việt Nam - Liên hiệp châu Âu thời kỳ 1990-2004

Chương 2 trình bày bối cảnh quốc tế, khu vực, đường lối đối ngoại của Việt Nam (1991-2004), vị thế của Việt Nam trong chiến lược châu Á của EU và diễn biến quan hệ song phương qua hai giai đoạn: 1990-1995 và 1995-2004.

Bối cảnh quốc tế và chuyển dịch chiến lược:

• Cục diện thế giới sau Chiến tranh Lạnh chuyển sang đa cực với cấu trúc "một siêu cường nhiều cường quốc" (Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản, Nga, Trung Quốc). Luận án nêu 4 xu hướng lớn: (1) Các quốc gia ưu tiên phát triển kinh tế và cạnh tranh bằng sức mạnh tổng hợp; (2) Xu thế hòa dịu quốc tế cùng tồn tại hòa bình; (3) Xu thế xây dựng quan hệ bạn bè chiến lược ổn định giữa các cường quốc; (4) Quá trình toàn cầu hóa và quốc tế hóa tăng tốc.
• Vị thế kinh tế của EU: Năm 2002, xuất khẩu đạt 2.441,2 tỷ USD (ngoại khối đạt 938 tỷ USD, chiếm 14,6% thế giới); nhập khẩu đạt 2.437 tỷ USD (ngoại khối đạt 931,2 tỷ USD, chiếm 13,9% thế giới); giai đoạn 1994-2001, FDI của EU chiếm 45-47% tổng FDI thế giới; EU sở hữu khoảng 2.000 công ty xuyên quốc gia (TNCs) trong tổng số 11.000 TNCs toàn cầu, nắm giữ 14 trong số 50 TNCs hàng đầu thế giới.
• Vị thế của Việt Nam: Việt Nam triển khai đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa theo các kỳ Đại hội VII, VIII, IX. Đồng thời, EU công bố "Chiến lược châu Á mới" (1994, điều chỉnh 2001) và "Chiến lược mới đối với Đông Nam Á" (2003). Vị thế của Việt Nam được nâng cao khi gia nhập ASEAN (7/1995) và trở thành thành viên sáng lập Diễn đàn ASEM (1996).

Diễn biến quan hệ hai giai đoạn:

• Giai đoạn 1990-1995: Ngày 22/10/1990, hai bên thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức. Năm 1992, ký kết Hiệp định buôn bán hàng dệt may. Ngày 17/7/1995, tại Brussels, hai bên ký "Hiệp định khung hợp tác" (Framework Cooperation Agreement), tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho toàn bộ quan hệ hợp tác. Hợp tác phát triển phục hồi qua các chương trình hỗ trợ người hồi hương, chương trình tài trợ kỹ thuật.
• Giai đoạn 1995-2004: Quan hệ mở rộng trên nhiều lĩnh vực:
  • Chính trị: Tăng cường các chuyến thăm cấp cao, thiết lập cơ chế tham vấn và đối thoại định kỳ về quyền con người, thúc đẩy phối hợp trong khuôn khổ ASEM.
  • Kinh tế - Thương mại: Kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng nhanh, EU trở thành một trong những thị trường xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam đối với các mặt hàng dệt may, giày dép, nông thủy sản.
  • Đầu tư trực tiếp (FDI): Dòng vốn FDI từ các tập đoàn EU vào các ngành công nghiệp, viễn thông, năng lượng, dầu khí và dịch vụ gia tăng.
  • Hỗ trợ phát triển chính thức (ODA): EU và các nước thành viên trở thành nhà tài trợ song phương và đa phương quan trọng, cung cấp viện trợ không hoàn lại và vốn vay ưu đãi tập trung vào xóa đói giảm nghèo, y tế, giáo dục, bảo vệ môi trường và hỗ trợ cải cách thể chế.
  • Văn hóa, khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, y tế, du lịch: Mở rộng các chương trình liên kết đào tạo đại học, cấp học bổng, chuyển giao kỹ thuật y tế và trao đổi văn hóa.
  • Các dấu mốc năm 2004: Tháng 10/2004, Việt Nam đăng cai tổ chức thành công Hội nghị Thượng đỉnh ASEM V tại Hà Nội; EU trở thành đối tác thương mại lớn đầu tiên kết thúc đàm phán song phương với Việt Nam về việc gia nhập WTO; đợt mở rộng lần thứ năm của EU (kết nạp 10 thành viên) mở rộng không gian thị trường cho hàng hóa Việt Nam.

---

Chương 3: Bài học kinh nghiệm và một số giải pháp nhằm phát triển quan hệ Việt Nam - Liên hiệp châu Âu

Chương 3 tổng kết các đặc điểm, bài học kinh nghiệm, phân tích thời cơ, thách thức và đề xuất nhóm giải pháp định hướng:

Đặc điểm và bài học kinh nghiệm:

• Quan hệ Việt Nam - EU giai đoạn 1990-2004 mang đặc điểm chuyển biến nhanh chóng từ hỗ trợ nhân đạo khắc phục hậu quả chiến tranh sang đối tác hợp tác toàn diện, bình đẳng, cùng có lợi trên nền tảng pháp lý của Hiệp định khung năm 1995. Quan hệ diễn ra đồng thời ở hai tầng nấc: song phương giữa Việt Nam với từng nước thành viên và đa phương giữa Việt Nam với toàn khối EU.
• Các bài học kinh nghiệm gồm: Kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa; xử lý linh hoạt mối quan hệ giữa hợp tác kinh tế và đối thoại chính trị; tận dụng tối đa tính chất bổ sung lẫn nhau của hai nền kinh tế; đẩy mạnh cải cách thể chế kinh tế trong nước nhằm thích ứng với các tiêu chuẩn quốc tế.

Cơ hội và thách thức trong những thập niên đầu thế kỷ XXI:

• Cơ hội: Thị trường EU mở rộng mang lại không gian tiêu thụ hàng hóa lớn; cơ hội thu hút nguồn vốn FDI có trình độ công nghệ cao; tiếp nhận nguồn vốn ODA dồi dào phục vụ xóa đói giảm nghèo; tranh thủ sự ủng hộ của EU để gia nhập WTO thuận lợi.
• Thách thức: Các rào cản kỹ thuật khắt khe về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, môi trường; sự cạnh tranh gay gắt từ các nền kinh tế đang phát triển khác; những khác biệt trong nhận thức về thể chế chính trị, dân chủ và nhân quyền; nguy cơ bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại.

Nhóm giải pháp định hướng:

• Hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế chính sách kinh tế đồng bộ, minh bạch nhằm cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.
• Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và chất lượng sản phẩm xuất khẩu để vượt qua các rào cản kỹ thuật của thị trường EU.
• Quản lý và nâng cao hiệu quả giải ngân nguồn vốn hỗ trợ phát triển ODA, gắn ODA với các mục tiêu chuyển đổi cơ cấu kinh tế và phát triển bền vững.
• Đẩy mạnh hợp tác khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường giao lưu văn hóa nhằm thắt chặt sự hiểu biết lẫn nhau.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án là công trình sử học đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện và đầy đủ về quan hệ Việt Nam - Liên hiệp châu Âu từ năm 1990 đến năm 2004 dưới góc độ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cận hiện đại.
• Xác lập cách tiếp cận lịch sử đối ngoại lấy Việt Nam làm chủ thể nghiên cứu, xem xét EU như một thực thể liên kết khu vực thống nhất, làm sáng tỏ tiến trình hiện thực hóa đường lối đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Về mặt thực tiễn:

• Phục dựng bức tranh lịch sử chân thực, chi tiết về quan hệ hợp tác song phương trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, thương mại, đầu tư, ODA, văn hóa, khoa học - kỹ thuật, giáo dục và y tế.
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm, nhận diện cơ hội, thách thức và cung cấp hệ thống giải pháp định hướng có cơ sở khoa học, phục vụ việc hoạch định chính sách đối ngoại và thúc đẩy quan hệ Việt Nam - EU trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

• Phạm vi thời gian nghiên cứu của luận án dừng lại ở năm 2004, chưa thể khảo sát thực tế giai đoạn Việt Nam chính thức trở thành thành viên WTO (năm 2007) và các bước phát triển sau đó của khuôn khổ quan hệ song phương.
• Do tiếp cận EU như một khối liên kết thống nhất, luận án chưa đi sâu phân tích chi tiết từng mối quan hệ song phương riêng biệt giữa Việt Nam với 10 quốc gia thành viên mới gia nhập EU trong đợt mở rộng năm 2004.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Khảo sát sự chuyển biến của quan hệ thương mại - đầu tư Việt Nam - EU sau khi Việt Nam gia nhập WTO.
• Nghiên cứu quá trình đàm phán và triển khai các khuôn khổ hợp tác mới như Hiệp định Đối tác và Hợp tác toàn diện (PCA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Quan hệ quốc tế, Châu Âu học và Kinh tế đối ngoại.
• Các chuyên gia nghiên cứu và cán bộ hoạch định chính sách tại Bộ Ngoại giao, Bộ Thương mại, Viện Nghiên cứu châu Âu, Viện Kinh tế và Chính trị thế giới, cũng như các cơ quan xúc tiến thương mại và đầu tư quốc tế.

Các phần nội dung đáng tham khảo nhất gồm: Hệ thống tư liệu lịch sử quan hệ trước năm 1990; phân tích bối cảnh ký kết và tác động của Hiệp định khung năm 1995; phân tích 4 xu hướng vận động của trật tự quốc tế sau Chiến tranh Lạnh; và hệ thống bài học kinh nghiệm đối ngoại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tác giả luận án sử dụng thuật ngữ "Liên hiệp châu Âu" thay vì "Liên minh châu Âu"?
Tác giả giải thích ở cước chú rằng từ "Union" trong tiếng Anh nên dịch là "liên hiệp" để phản ánh chính xác tính chất liên kết kinh tế và chính trị khi các nước thành viên sẵn sàng từ bỏ một phần chủ quyền quốc gia cho một thiết chế chung mang tính liên kết hướng tới một liên bang, chứ không chỉ đơn thuần là một sự liên minh.

2. Các mốc thời gian 1990 và 2004 có ý nghĩa lịch sử như thế nào trong phạm vi nghiên cứu?
Năm 1990 đánh dấu việc hai bên chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao (22/10/1990), mở ra giai đoạn hội nhập quốc tế của Việt Nam sau khi hoàn tất rút quân khỏi Campuchia và đổi mới tư duy đối ngoại. Năm 2004 là thời điểm Việt Nam tổ chức thành công Hội nghị Cấp cao ASEM V tại Hà Nội, EU trở thành đối tác thương mại đầu tiên kết thúc đàm phán song phương về việc Việt Nam gia nhập WTO, và EU thực hiện đợt mở rộng lớn nhất lịch sử kết nạp thêm 10 thành viên.

3. Luận án này có điểm gì khác biệt so với công trình của TS Trần Thị Kim Dung công bố năm 2000?
Công trình của TS Trần Thị Kim Dung thuộc chuyên ngành Lịch sử thế giới, lấy EU làm chủ thể nghiên cứu, phân tích quan hệ của từng nước thành viên với Việt Nam và giới hạn thời gian đến năm 1998. Luận án của tác giả Hoàng Thị Như Ý thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cận hiện đại, lấy Việt Nam làm chủ thể nghiên cứu, nhìn nhận EU như một khối liên kết tổng thể và mở rộng phạm vi thời gian đến năm 2004.

4. Viện trợ của EC dành cho Việt Nam trong giai đoạn 1975-1989 diễn ra như thế nào?
Giai đoạn 1975-1978, EC viện trợ 109 triệu USD (gồm 6 triệu USD viện trợ trực tiếp, 14.286 tấn dầu ăn, 43.111 tấn sữa bột, 251.000 tấn lương thực). Tháng 5/1979, Hội đồng châu Âu dừng toàn bộ viện trợ trực tiếp do vấn đề Campuchia. Từ cuối năm 1984, EC bắt đầu nối lại viện trợ nhân đạo gián tiếp qua các tổ chức phi chính phủ (NGO) và các chương trình đồng tài trợ.

5. Bốn xu hướng lớn của trật tự quốc tế sau Chiến tranh Lạnh được nêu trong luận án là gì?
Bốn xu hướng gồm: (1) Các quốc gia chuyển trọng tâm sang ưu tiên phát triển kinh tế và cạnh tranh bằng sức mạnh tổng hợp; (2) Xu thế hòa dịu quốc tế để cùng tồn tại hòa bình; (3) Xu thế xây dựng quan hệ bạn bè chiến lược ổn định lâu dài giữa các cường quốc; (4) Quá trình toàn cầu hóa và quốc tế hóa tăng tốc bao trùm hầu hết các lĩnh vực.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Quan hệ Việt Nam – Liên hiệp châu Âu (1990-2004)" của Hoàng Thị Như Ý là một công trình khoa học chuyên khảo thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Cận hiện đại, tái hiện toàn diện tiến trình phát triển quan hệ song phương từ giai đoạn tiền đề trước 1990 đến năm 2004. Bằng phương pháp luận mác-xít cùng sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử, logic và phân tích quan hệ quốc tế, tác giả đã làm rõ những thành tựu, hạn chế trên các trụ cột chính trị, kinh tế, viện trợ ODA, văn hóa và khoa học - công nghệ. Công trình đúc kết các bài học kinh nghiệm sâu sắc và đề xuất hệ thống giải pháp có giá trị thực tiễn, đóng góp thiết thực vào kho tàng nghiên cứu lịch sử ngoại giao Việt Nam thời kỳ Đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN HIỆP CHÂU ÂU THỜI KỲ TRƯỚC KHI THIẾT LẬP QUAN HỆ NGOẠI GIAO CHÍNH THỨC (10/1990) 1.Quan hệ quốc tế của Việt Nam trước thập niên 90.Vài nét về truyền thống ngoại giao Việt Nam Nói đến ngoại giao của một quốc gia là nói đến quan hệ nước đó với cộng đồng quốc gia chung quanh và quan hệ do xuất phát từ yêu cầu tạo một môi trường quốc tế thuận lợi để đất nước sinh tốn và phát triển. Từ buổi bình minh của lịch sử, ông cha ta đã nhận thức được "muốn quốc thái dân an thì cốt ở bang giao" và từ thời Hùng Vương dân tộc ta đã có ý thức đoàn kết chân thành với các dân tộc khác. Việt Nam có vị trí chiến lược quan trọng ở khu vực Đông Nam Á, do đó trong lịch sử dựng nước và giữ nước, mối quan hệ giữa Việt Nam với các dân tộc khác không phải lúc nào cũng hoà bình, yên tĩnh mà đã nhiều lần đứng lên chống lại kẻ thù mạnh hơn mình gấp bội. Trong các cuộc giao tranh ông cha ta đã khôn khéo sử dụng vũ khí ngoại giao: cương nhu kết hợp đúng lúc, đúng chỗ, để chiến thắng kẻ thù.

Sau khi giành thắng lợi, Việt Nam chủ động thiết lập quan hệ hữu nghị, tạo dựng môi trường chung sống hoà bình với ngoại bang. Ngoại giao Việt Nam đã có bề dày và chiều sâu lịch sử. Đường lối, chính sách và phong cách ngoại giao vì hoa bình hữu nghị giữa các dân tộc đã trở thành truyền thống đối ngoại của dân tộc Việt Nam. Hoà bình và chính nghĩa là vũ khí sắc bén để ngoại giao Việt Nam thành công trong việc tập hợp lực lượng, cô lập, phân hoá và làm suy yếu kẻ thù, tạo dựng đồng minh, tranh thủ dư luận quốc tế đồng tình ủng hộ cho sự nghiệp đấu tranh vì độc lập, tự do, thống nhất đất nước cũng như cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.

Ngoại giao Việt Nam được hun đúc từ tinh hoa văn hoá của dân tộc Việt Nam đã tạo nên truyền thống ngoại giao: khoan dung, hoa hiếu và nhân nghĩa. Truyền thống văn hoá Việt Nam trọng đạo lý, giàu tính nhân văn, do đó trong giao tiếp đối ngoại của người Việt Nam lúc nào cũng lịch sự, hiếu khách, ân cần và chu đáo. "Ngoại giao Việt Nam thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn" [16, tr442], mang đậm bản sắc dân tộc. 21 Trong thời đại Hồ Chí Minh ngoại giao Việt Nam đã kế thừa và phát huy cao độ trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

Mỗi giai đoạn là một sự thử thách gay go, nặng nề, trong đó hoạt động ngoại giao đóng vai trò quan trọng cho thắng lợi cuối cùng của cách mạng Việt Nam. Năm đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám "thế nước chông chênh", Việt Nam bị đe dọa bởi các thế lực ngoại bang mang danh nghĩa đồng minh vào giải giáp quân Nhật, Thực dân Pháp tìm cách trở lại cai trị nước ta. "Trong khi đó chưa có một tiếng nói quốc tế nào công nhận hoặc ủng hộ Việt Nam"[112,tr21]. Nhiệm vụ hàng đầu của ngoại giao Việt Nam lúc đó là cứu vãn hoà bình, tranh thủ thời gian củng cố chính quyền, gạt bớt kẻ thù, chuẩn bị đối phó với kẻ thù chính "người Việt Nam gác sang một bên tất cả những khác biệt trong quan quan điểm chính trị, đoàn kết với nhân dân các nước, tôn trọng chủ quyền lãnh thổ của nhau, duy trì hoà bình ổn định giữa các nước ưong khu vực và thế giới, thực hiện độc lập dân tộc, tôn trọng công lý và luật pháp quốc tế"[18, tr231].

Việt Nam đã khéo hoà hoãn phân hoá các nước lớn có quân đội trên đất nước ta và cố gắng trung lập Mỹ. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và Đế quốc Mỹ xâm lược, Đảng ta đã hướng ngoại giao vào các mục tiêu tranh thủ sự đồng tình ủng hộ rộng lớn của tất cả các lực lượng tiến bộ trên thế giới, kể cả nhân dân Pháp và Mỹ. Ngoại giao Việt Nam đã trở thành một mặt trận cùng "chia lửa" với chiến trường góp phần tạo dựng nên thế trận chiến tranh nhân dân dưới nhiều hình thức, tạo dựng thế trận vừa đánh vừa đàm. Chúng ta đã lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ kẻ thù để cô lập chúng, tạo ra sức mạnh tổng hợp làm suy yếu kẻ địch.

Đồng thời tạ kiên trì và khôn khéo tranh thủ cả Liên Xô và Trung Quốc, hai đồng minh chính của ta, ngay cả khi hai nước mâu thuẫn với nhau có chính sách khác nhau đối với Việt Nam. Đường lối đối ngoại đúng đắn của Đảng cộng sản Việt Nam khi đó đựơc thể hiện rõ trong nghị quyết Trung ương 9 (khoa III) là: tìm cách hạn chế tối đa những tiêu cực, đoàn kết với cả hai bằng cách chia sẽ lợi ích; Tìm ra mẫu số chung với cả hai nước trong cuộc đấu tranh chống Mỹ; Tranh thủ sự ủng hộ vật chất tinh thần to lớn của Liên Xô, Trung Quốc, các nước xã hội chủ nghĩa anh em khác và của các nước bầu bạn, các lực lượng tiến bộ trên thế giới. Ngược lại về phần mình, thắng lợi của nhân dân Việt Nam đã đóng 22 góp xứng đáng vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Ngoại giao Việt Nam đã lớn mạnh và trưởng thành qua Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, Hiệp định Pa-ri năm 1973, đã phối hợp nhịp nhàng với mặt trận quân sự và mặt trận chính trị, góp phần giành thắng lợi hoàn toàn, kết thúc chiến tranh với điều kiện có lợi cho ta và mở ra mối quan hệ mới sau chiến tranh.

Như vậy, trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, ông cha ta đã luôn sáng tạo, đã kết hợp nhuần nhuyễn mọi hình thức đấu tranh. Ngoại giao đã trở thành một vũ khí sắc bén không thể thiếu trong thời chiến cũng như trong thời bình. Lịch sử ngoai giao của cha ông ta đã để lại kho tàng kinh nghiệm vô giá được kế thừa và phát triển lên một tầm cao mới trong thời đại Hồ Chí Minh.Quan hệ quốc tế của Việt Nam giai đoạn 1975- 1985 Trong lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam từ khi Cách mạng tháng Tám thành công (1945) đến nay, điều đặc biệt là mỗi lần bước sang một giai đoạn mới Việt Nam lại phải đứng trước những thử thách vô cùng khắc nghiệt trong quan hệ quốc tế. Đảng và Nhà nước Việt Nam đã đề ra đường lối đối ngoại đúng đắn, những giải pháp khôn khéo phù hợp với tình hình thực tế với nguyên tắc "thêm bạn bớt thù", xác định thứ tự các mối quan hệ ưu tiên trong chiến lược đối ngoai của mình.

Giữa thập niên 70, thế giới có nhiều biến đổi về kinh tế, chính trị và quan hệ quốc tế, tác động sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội và chính sách đối ngoại của các nước trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng. Sau khi thất bại trong cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á. Tình hình chính trị thế giới chịu ảnh hưởng của thời kỳ "sau Việt Nam". Nước Mỹ lâm vào tình trạng khủng hoảng, Tây Âu, Nhật Bản vươn lên cạnh tranh với Mỹ.

Mỹ phải điều chỉnh chiến lược: hoa hoãn với các đối thủ, lo tập trung giải quyết những khó khăn bên trong để lấy lại địa vị đã mất. Trong khi đó, Liên Xô đã giành được thế cân bằng về vũ khí chiến lược với Mỹ. Liên Xô tích cực mở rộng ảnh hưởng đến các châu lục khác và đặc biệt quan tâm đến khu vực Đông Nam Á. Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa, tăng cường quan hệ với Mỹ, Nhật Bản 23 và Tây Âu, đồng thời tích cực cải thiện quan hệ ỏ khu vực Đông Nam Á.

Bấy giờ tình hình phe xã hội chủ nghĩa xuất hiện những dấu hiệu khủng hoảng. Nội bộ mất đoàn kết, kinh tế trì trệ, xã hội mất ổn định diễn ra ở Liên xô và các nước Đông Âu. Các nước khu vực Đông Nam Á tiếp tục duy trì quan hệ với Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu đồng thời cải thiện quan hệ với các nước thuộc phe xã hội chủ nghĩa. Việt Nam giành thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 - 1975), uy tín và vị trí nâng cao trên trường quốc tế.

Đảng và Nhà nước Việt Nam tăng cường quan hệ đối ngoại và hợp tác kinh tế với nước ngoài để thu thút vốn và thiết bị kỹ thuật nhằm hàn gắn vết thương chiến tranh khôi phục, kinh tế. Đại hội IV của Đảng Cộng sản Việt Nam (12/1976), chủ trương: "Thiết lập và mở rộng quan hệ bình thường giữa nước ta với tất cả các nước" đã đề rạ nhiệm vụ đối ngoại: "Ra sức tranh thủ những điều kiện quốc tế thuận lợi để nhanh chóng hàn gắn những vết thương chiến tranh, khôi phục phát triển kinh tế, phát triển văn hoá, khoa học - kỹ thuật, củng cố quốc phòng, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở nước ta" [31, tri78]. Trong hai năm 1975- 1977, Việt Nam đã mở rộng thêm quan hệ ngoại giao với 23 nước trên thế giới. Thế nhưng những trở ngại lớn xuất hiện, đất nước Việt Nam chưa kịp hàn gắn vết thương chiến tranh đã bị vòng vây thắt chặt từ nhiều phía.

Việt Nam phải đối mặt với thử thách mới nghiêm trọng trong quan hệ quốc tế, phải đối phó với sự phá hoại của nhiều thế lực thù địch. Quan hệ láng giềng căng thẳng, sự đồng tình quốc tế bị thu hẹp.Việt Nam bị đẩy vào một cuộc chiến tranh mới với chính những người anh em cùng chung chiến hào trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ trước đây. Năm 1978, Trung Quốc thực hiện cải cách mở cửa, thực hiện kế hoạch 4 hiện đại, cần tranh thủ nhiều vô'n, kỹ thuật của Mỹ và phương Tây. Trung Quốc đã ra sức lợi dụng tình hình thế giới căng thẳng cuối những năm 70 để phục vụ cho lợi ích chiến lược của Trung Quốc.

Trung Quốc cần phá vỡ sự hoà hoãn giữa Liên Xô, Mỹ và Tây Âu nên đã ra sức tranh thủ Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu, ASEAN. Mỹ khuyến khích Trung Quốc chống Liên Xô. Tinh hình đó đã phá vỡ sự cân bằng trong, quan hệ Xô - Trung ương đường lối đối ngoại của Việt Nam. Việt Nam tăng cường quan hệ với Liên Xô, xem "hợp tác toàn diện với Liên Xô" như "hòn đá tảng của chính sách đối 24 ngoại", và "là nguyên tắc chiến lược" [177, tr23] .