MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Người phương Đông, đặc biệt là cư dân khu vực Đông Á, thường giải thích thế giới mà mình đang sống bằng rất nhiều triết lý khác nhau, trong đó có một triết lý quen thuộc: Thế giới và sự tồn tại của vạn vật được cấu thành bởi 5 yếu tố cơ bản là Kim (kim loại), Mộc (gỗ), Thủy (nước), Hỏa (lửa), Thổ (đất). Sự tương hợp giữa 5 yếu tố này ở những mức độ khác nhau của mỗi yếu tố riêng biệt, bản chất tương sinh tương khắc giữa chúng đã tạo nên sự đa dạng của vạn vật trên thế giới. Về cơ bản, mỗi sự vật, hiện tượng đều ẩn chứa bên trong cả 5 yếu tố cơ bản này và yếu tố nào phát triển đến độ cực thịnh hoặc được các yếu tố khác hỗ trợ (tương sinh) nhiều nhất thì biểu hiện của nó sẽ bộc lộ ra bên ngoài.
Gốm sứ là loại hình sản phẩm thông dụng trong đời sống con người, phục vụ nhiều mục đích khác nhau từ sinh hoạt hàng ngày cho tới nhu cầu thẩm mỹ, nghi lễ, tôn giáo v.v… Đó là những yếu tố thiết yếu với cuộc sống của các dân tộc trên thế giới. Theo đó, gốm sứ luôn bao gồm các yếu tố, đất và nước hợp luyện nên dáng vẻ ban đầu, gỗ và lửa tôi luyện giúp có độ rắn chắc và lớp men góp phần tạo nên sự khác biệt của mỗi dòng sản phẩm gốm sứ hay nói cách khác lớp men chính là cái hồn của gốm sứ. Người nghệ nhân gốm luôn mang tâm huyết, trình độ chế tác và văn hóa dân tộc truyền vào các tác phẩm của mình để sản phẩm gốm sứ trở nên sống động hơn. Hai yếu tố con người và thiên nhiên kết hợp với nhau để tạo nên những dòng gốm sứ đặc sắc.
Ở giai đoạn đầu phát triển của gốm sứ, trình độ khoa học kỹ thuật của con người lúc đó còn rất sơ giản, các phương tiện vận chuyển còn thô sơ nên việc vận chuyển nguyên vật liệu, trong đó có đất sét - thành tố quan trọng bậc nhất trong quá trình sản xuất gốm sứ, từ nơi này sang nơi khác thật sự là vấn đề nan giải. Chính vì vậy, các lò, trung tâm gốm sứ thường phát triển ở những vùng có trữ lượng lớn đất sét tốt, phù hợp cho hoạt động sản xuất loại hình sản phẩm này. Trong các làng gốm cổ ở Nhật Bản, lãnh địa Hizen(1) nổi danh là quê hương của gốm sứ, bởi nơi đây có những mỏ đất sét có độ dẻo cao, hạt mịn, độ co ngót thấp và chịu lửa tốt. Những sản phẩm gốm sứ đầu tiên trên lãnh địa Hizen trông khá thô mộc nhưng từng bước đã có bản sắc hơn qua nhiều trải nghiệm.
Đặc biệt, với những kỹ thuật tiếp nhận được từ Trung Quốc và Triều Tiên trong thế kỷ thứ XVI- 1 z XVII, gốm sứ Hizen đã tự cải biến để trở thành dòng gốm sứ đỉnh cao của Nhật Bản trong thời kỳ cận thế. Sản phẩm gốm sứ Hizen đã đạt đến kỹ thuật tinh xảo, sự phong phú, tinh tế bởi chúng thể hiện tài hoa và khả năng thẩm mỹ cao của các nghệ nhân, đặc biệt là những cảm xúc thăng hoa được thổi vào hồn sứ với khát vọng vươn đến tận cùng của sự hoàn mỹ. Trong suốt hai thế kỷ XVII - XVIII, gốm sứ Hizen Nhật Bản không chỉ được sử dụng rộng rãi trong đời sống xã hội Nhật Bản mà còn được xuất khẩu với số lượng lớn ra thị trường quốc tế với vai trò là mặt hàng chính yếu, góp phần quan trọng trong quá trình chuyển biến đưa Nhật Bản thành quốc gia thương mại ở châu Á thời cận thế. Trong thời đại hoàng kim của hệ thống thương mại châu Á, gốm sứ Nhật Bản nói chung, gốm sứ Hizen nói riêng đã phát triển và từng bước thâm nhập vào thị trường thế giới.
Tiếp nhận kỹ thuật từ khu vực nhưng gốm sứ Hizen đã mau chóng tạo nên những đặc tính riêng biệt. Đây chính là chủ đề mà nhiều học giả Việt Nam, Nhật Bản và thế giới quan tâm, khảo cứu. Để tìm hiểu về gốm sứ Hizen, làm rõ lịch sử phát triển, phạm vi phân bố, đặc tính đa dạng và giá trị thương mại của dòng gốm sứ này. Chúng tôi đã chọn đề tài “Quá trình hình thành, phát triển và giao lưu của gốm sứ Hizen” bởi 5 lí do cơ bản như sau: Thứ nhất, với những đặc trưng về loại hình, kiểu dáng, hoa văn, trong lịch sử gốm sứ là biểu tượng văn hóa, được dùng để định danh các thời đại lịch sử.
Khi nói đến một giai đoạn lịch sử nhất định, như thời đại Jomon (10.000 năm - thế kỷ III TCN), Yayoi (thế kỷ III TCN - III SCN)… các nhà nghiên cứu thường dựa vào đặc tính của các sản phẩm gốm để làm tiêu chí phân chia thời kỳ lịch sử. Do vậy, gốm sứ luôn là một phần quan trọng, thiết yếu của tiến trình lịch sử và đời sống kinh tế - xã hội của các quốc gia. Thứ hai, gốm sứ không chỉ là ngành sản xuất thủ công, có những đòi hỏi khắt khe về kỹ thuật và nghệ thuật mà còn là một ngành kinh tế quan trọng của Nhật Bản cũng như nhiều quốc gia phương Đông. Nghiên cứu gốm sứ, chúng ta không chỉ hiểu thêm về lịch sử, về các hoạt động kinh tế, sự phát triển kỹ thuật mà còn hướng đến những nhận thức sâu sắc, toàn diện hơn về giá trị sử dụng, yêu cầu thẩm mỹ, phong cách nghệ thuật của mỗi thời đại.
Thứ ba, thời cận thế, gốm sứ Hizen là một hiện tượng phát triển tiêu biểu của Nhật Bản. Các sản phẩm gốm sứ được sử dụng rộng rãi trong nước và hơn thế còn 2 z tham gia vào thị trường xuất khẩu. Gốm sứ đã trở thành một ngành sản xuất, một lĩnh vực kinh tế đối ngoại quan trọng của Nhật Bản. Việc nghiên cứu gốm sứ giúp chúng ta hiểu thêm đời sống và hoạt động kinh tế của Nhật Bản thời bấy giờ.
Thứ tư, lợi nhuận thu được từ xuất khẩu gốm sứ đã cho thấy tư duy của người Nhật trong phát triển kinh tế, khẳng định sức mạnh và năng lực hội nhập kinh tế cũng như phạm vi ảnh hưởng văn hóa rộng lớn của Nhật Bản với các quốc gia khu vực và thế giới. Thứ năm, con đường mở rộng xuất khẩu gốm sứ ra thị trường khu vực và thế giới của Nhật Bản khá đặc biệt. Dưới tác động của chính sách tỏa quốc (Sakoku, 1635-1853), việc xuất khẩu gốm sứ của Nhật Bản chủ yếu thông qua hoạt động của các thương nhân Trung Quốc và Hà Lan. Việc làm rõ hoạt động, vai trò của các thương nhân này là một trong những nội dung chính của đề tài nghiên cứu.
Quá trình phân tích số liệu để lý giải những nhận định trên cũng chính là nỗ lực tổng hợp những thông tin về gốm sứ Hizen, loại gốm sứ đã góp phần đưa Nhật Bản thành cường quốc thương mại và đem lại những ảnh hưởng nhất định của đất nước này ra thế giới trong thời kỳ Edo (1603-1868). Lịch sử nghiên cứu Gốm sứ là một loại hình di sản mang nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và Hizen là một trong những dòng gốm sứ đã góp phần tạo nên những giá trị đó. Chính vì thế, gốm sứ Hizen là một chủ đề hấp dẫn được nhiều nhà nghiên cứu Nhật Bản, quốc tế quan tâm. Để thực hiện chủ đề nghiên cứu, hầu hết các tác giả đều sử dụng, khai thác cơ sở dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau từ các tư liệu lịch sử, công trình nghiên cứu kết hợp với các thành tựu về khảo cổ học.
Nhờ đó, việc tìm hiểu và phân tích lịch sử phát triển, đặc tính và mối quan hệ bang giao giữa Nhật Bản với các nước trên thế giới nói chung, giao thương gốm sứ nói riêng đã dần trở nên sáng tỏ. Tình hình nghiên cứu gốm sứ Hizen ở Việt Nam Trong những nghiên cứu chung về lịch sử khu vực, gốm sứ đã sớm thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong nước, trong đó phải kể đến công trình “Xã hội Việt Nam thế kỷ XVI - XVIII và quan hệ giao lưu gốm sứ Việt Nam - Nhật Bản” [21]. Qua chuyên luận này, tác giả Nguyễn Văn Kim đã cung cấp những nhận định tổng quát về các mối giao thương gốm sứ giữa Việt Nam - Nhật Bản từ thế kỷ XVI - XVIII. Bằng việc khảo cứu công phu các nguồn sử liệu, tác giả cho 3 z rằng trong quan hệ giao thương khu vực, người Nhật đến Việt Nam và Đông Nam Á tương đối muộn.
Tuy nhiên, nếu coi các hoạt động giao thương của vương quốc Lưu Cầu thì quan hệ này đã bắt đầu từ cuối thế kỷ XIV và được duy trì liên tục cho đến đầu thế kỷ thứ XVI. Từ đầu thế kỷ thứ XVII, Nhật Bản đã đem đến Việt Nam tiền đồng, bạc, vũ khí. và đặc biệt là gốm sứ Hizen. Dựa vào các kết quả khai quật khảo cổ, tác giả đã khẳng định những hiện vật gốm sứ Hizen phát hiện được ở Hội An và nhiều thương cảng ở miền Trung như Thanh Hà, Nước Mặn hay ở khu mộ Đại Làng.
đều có niên đại vào nửa sau thế kỷ XVII. Đồng thời trong công trình nghiên cứu này, tác giả cũng đã làm rõ mối quan hệ bang giao giữa Nhật Bản và Việt Nam, trong đó gốm sứ Hizen là một sản phẩm đặc biệt được đưa đến Việt Nam vào thế kỷ XVII. Công trình cũng cung cấp số liệu cụ thể mà các hiện vật gốm sứ được đưa đến Việt Nam trong hơn ba thập kỉ. Trong thời gian 1650 - 1679 thuyền buôn Trung Quốc đã chở đến.
00 sản phẩm gốm sứ Hizen từ Nagasaki đến Quảng Nam rồi từ đó tiếp tục đưa đến Batavia. Vào thế kỷ XVI-XVII, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) cũng đã nhập một số lượng đáng kể đồ sứ Hizen tới Đàng Ngoài. Cho đến nay, gốm sứ Hizen vẫn còn hiện diện ở nhiều vùng miền khác nhau của Việt Nam. Gốm sứ là thương phẩm quen thuộc trong mậu dịch khu vực và quốc tế trước khi người châu Âu tìm ra con đường hàng hải sang phương Đông thế kỷ thứ XV.
Người Bồ Đào Nha sau khi tìm ra tuyến đường qua mũi Hảo vọng, đã thiết lập hệ thống buôn bán nối Ấn Độ với Malacca, Trung Quốc và khu vực Viễn Đông. Từ đây các sản phẩm của phương Đông được đưa về phương Tây một cách thường xuyên.