Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm sử dụng trong luận án 1. Lực lượng cách mạng LLCM ở Nam Bộ trong giai đoạn đầu kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1960) bao gồm các lực lượng chính trị của quần chúng với các lực lượng vũ trang nhân dân cách mạng. Trong lực lượng chính trị có sự tồn tại và phát triển của các tổ chức đoàn thể quần chúng nhân dân như thanh niên, các nông hội, hội phụ lão, phụ nữ, nhi đồng, các lực lượng của tôn giáo, các đảng phái… và các cơ sở, tổ chức cách mạng bí mật ở Nam Bộ được “cài lại” hoạt động sau Hiệp định Genève 1954.
Lực lượng vũ trang cách mạng bao gồm quân chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích tồn tại và phát triển dưới nhiều hình thức phong phú và được hình thành ban đầu từ những Đội chống trộm cướp, Đội dân canh chống cướp, các lực lượng vũ trang giáo phái ly khai, các đội vũ trang tuyên truyền… về sau được Xứ ủy Nam Bộ (XUNB) củng cố, xây dựng, phát triển lên với quy mô lớn, tinh nhuệ nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn đấu tranh cách mạng. Đấu tranh giữ gìn và xây dựng lực lượng cách mạng Khái niệm “đấu tranh giữ gìn và xây dựng lực lượng cách mạng” được trình bày trong luận án này là một quá trình đấu tranh mạnh mẽ của quân và dân Nam Bộ để bảo tồn các LLCM vốn có trước đó được cách mạng “cài lại” hoạt động ở Nam Bộ kể từ khi Hiệp định Genève 1954 được ký kết (gồm các tổ chức, cơ sở Đảng, các hội, đoàn thể quần chúng cách mạng và kể cả đội ngũ cán bộ, đảng viên…) cũng như quá trình tái xây dựng LLCM ở Nam Bộ để phù hợp với tình hình đấu tranh cách mạng mới. Quá trình đấu tranh giữ gìn và xây dựng LLCM diễn ra trong khoảng thời gian từ sau Hiệp định Genève 1954 cho đến khi nổ ra phong trào Đồng Khởi những năm 1959 - 1960 trên phạm vi toàn Nam Bộ. Nội hàm khái niệm này không chỉ đề cập đến quá trình đấu tranh của quân và dân 10 Nam Bộ để giữ gìn, củng cố các tổ chức, cơ sở Đảng mà còn bao gồm cả quá trình tiến hành xây dựng và phát triển LLCM ở địa phương.
Đồng Khởi Đồng Khởi là quá trình quân và dân miền Nam nói chung và ở Nam Bộ nói riêng những năm 1959 - 1960 “đồng loạt nổi dậy, đồng loạt khởi nghĩa” đấu tranh giành chính quyền, đánh thẳng vào hệ thống kìm kẹp thống trị của CQSG ở cơ sở với quy mô lớn, liên tục, rộng khắp và đạt được những thắng lợi lớn, giành quyền làm chủ ở địa phương, khiến cho quân đội và chính quyền Việt Nam Cộng hòa (VNCH) ở cơ sở khập khiểng, tê liệt. Khái niệm “Đồng Khởi” chỉ thực sự xuất hiện sau cuộc Đồng Khởi của quân và dân tỉnh Bến Tre đầu năm 1960 và từ đó về sau trở thành thuật ngữ chung được sử dụng chính thức trong các văn kiện, chỉ đạo của Trung ương Đảng. Phong trào Đồng Khởi những năm 1959 - 1960 là một quá trình đấu tranh cách mạng diễn ra liên tục, có quy mô rộng lớn, với khí thế đấu tranh mạnh mẽ. Đó là các cuộc nổi dậy từng phần chống lại sự đàn áp và thống trị của CQSG ở các địa phương của miền Nam và mức độ giành thắng lợi cũng khác nhau.
“Đó là những cuộc khởi nghĩa từng phần ở nông thôn miền Nam trong điều kiện chống chủ nghĩa thực dân mới của đế quốc Mỹ. Nó đã nổ ra trong lúc lực lượng quân sự của đối phương (CQSG) còn khá mạnh, lực lượng vũ trang của cách mạng còn rất nhỏ bé và chính quyền bên trên của VNCH chưa bị đụng chạm. Trong điều kiện đó, muốn giành thắng lợi và duy trì thắng lợi những cuộc “Đồng Khởi” phải diễn ra trên một phạm vi rộng lớn gồm nhiều tỉnh. Đương nhiên, điều này không có nghĩa là những cuộc “Đồng Khởi” ấy nhất loạt nổ ra và giành thắng lợi trong một thời gian ngắn trên toàn miền Nam mà trái lại diễn ra nhiều đợt.
Những cuộc “Đồng Khởi” - những cuộc khởi nghĩa từng phần cuối năm 1959 đầu năm 1960 tuy diễn ra trên một địa bàn khá rộng cả ở miền núi, cả ở đồng bằng nhưng đó vẫn là các đợt khởi nghĩa cục bộ lớn đầu tiên chứ không phải là đợt khởi nghĩa từng phần duy nhất” (Cao Văn Lượng, Phạm Quang Toàn và Quỳnh Cư, 1981, tr. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Nhóm công trình khoa học chung về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam 1. Các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Quyển sách Việt Cộng, tổ chức và chiến thuật của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam của Douglas Eugene Pike được Massachusetts Institute of Technology xuất bản đầu tiên năm 1966.
Công trình đề cập đến quá trình hình thành, phát triển của LLCM ở miền Nam, sự ra đời và hoạt động của quân Giải phóng miền Nam Việt Nam. Sách Hai nước Việt Nam: một bản phân tích chính trị và quân sự của tác giả Bernard B. Fall được Westview Press ấn hành năm 1984. Công trình này có nội dung khá phong phú, tác giả trình bày, phân tích, đánh giá về cuộc cách mạng ở miền Bắc Việt Nam; chiến dịch Điện Biên Phủ; quá trình khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (VNDCCH); quá trình xây dựng và phát triển kinh tế, chính trị, xã hội, giáo dục ở miền Bắc; sự nổi dậy ở miền Nam Việt Nam; mô tả về Ngô Đình Diệm; về quá trình thành lập và phát triển của VNCH; phân tích, đánh giá về những khoản viện trợ kinh tế thương mại của Mỹ cho CQSG; về sự thành lập và phát triển của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (MTDTGPMNVN).
Quyển Chính phủ Mỹ và chiến tranh Việt Nam, phần 1: 1945 - 1961 được in bởi Văn phòng Chính phủ Mỹ tại Washington năm 1984. Nội dung sách trình bày quá trình chính quyền Mỹ dính líu vào chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất; về “vai trò mới của Mỹ ở Việt Nam” sau khi người Pháp đại bại trong trận Điện Biên Phủ và rút quân đi; về quá trình Mỹ “thành lập khối SEATO” ở Đông Nam Á; quá trình “xây dựng quốc gia” mới; về tình trạng “Diệm đối đầu với các giáo phái và Washington đồng ý tìm kiếm một chính phủ mới” ở Nam Việt Nam; quá trình “Diệm củng cố quyền lực của mình”. Tác phẩm cũng đề cập đến sự viện trợ của Mỹ cho “nước Việt Nam mới” ở miền Nam Việt Nam; quá trình hợp tác giữa Mỹ và “nước Việt Nam mới” tiến hành chiến tranh phản cách mạng ở miền Nam; 12 phân tích sự sụp đổ của chính quyền Ngô Đình Diệm cũng như quá trình bắt đầu sự kiện vịnh Bắc Bộ năm 1964. Tác giả Daniel Ellsberg trong cuốn Những bí mật của chiến tranh Việt Nam được NXB Chính trị quốc gia xuất bản năm 1985 đã “tiết lộ” những bí mật về quá trình xâm lược Việt Nam của chính quyền Mỹ.
Những âm mưu, thủ đoạn xâm lược phi nghĩa của các đời tổng thống Mỹ được tác giả công trình giải mật, vén bức màn bí mật về chiến tranh Việt Nam mà giới chức Lầu Năm Góc, Nhà Trắng “che giấu” trong nhiều năm. Quyển Việt Nam - một thiên lịch sử của tác giả Stanley Karnow trong bản ấn hành năm 1997 của NXB Penguin Books khái quát và phân tích cơ bản về cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam. Những nội dung chính mà tác phẩm đề cập đến như những “di sản của Quốc gia Việt Nam”; “cuộc chiến tranh của người Pháp” ở Việt Nam; “những quan điểm của Mỹ”; “sự kết thúc chế độ của Diệm”; “các cam kết sâu sắc của Mỹ”; “sự hỗn loạn và những quyết định” trong chiến tranh Việt Nam; quá trình “đi đến chiến tranh của Johnson”; “sự leo thang” chiến tranh của Mỹ; “những tranh luận, ngoại giao, ngờ vực”; sự kiện “Tết Mậu Thân” ở chiến trường Nam Việt Nam và “cuộc chiến tranh của Nixon”… được tác giả nhìn nhận và phân tích khá sâu sắc. Cuốn hồi ký Nhìn lại quá khứ, tấn thảm kịch và những bài học kinh nghiệm về Việt Nam của Robert Strange McNamara, nguyên Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ được NXB Random House ấn hành 1995.
Trong tác phẩm này, McNamara thuật lại những sai lầm mà chính tác giả cũng như giới lãnh đạo của Mỹ mắc phải trong chiến tranh Việt Nam. Cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ tổng kết những bài học kinh nghiệm đau xót mà chính quyền Mỹ cần phải rút ra và tránh trong tương lai nếu không muốn dẫm lên vết xe đổ ở Việt Nam. Trong cuốn Giải phẫu một cuộc chiến tranh được NXB Quân đội Nhân dân ấn hành lần thứ ba năm 2003, tác giả Gabrien Kolko khái quát về nguồn gốc của chiến tranh, sự can thiệp của chính quyền Mỹ vào Việt Nam và báo trước một 13 thất bại thảm hại của chính quyền Washington. Dựa trên những tư liệu mới và sự khai thác trong những năm quan sát ở Washington, Paris và những chuyến thăm Việt Nam, tác giả trình bày chi tiết, sâu sắc các đối tượng trong cuộc chiến tranh, đồng thời phân tích triển vọng của chiến lược chiến tranh hạn chế của Mỹ và lập luận những sự can thiệp của chính quyền Mỹ trong tương lai sẽ nhận được những kết quả tai hại giống như ở chiến tranh Việt Nam.
Quyển sách Cuộc chiến tranh dài ngày nhất của nước Mỹ và Việt Nam (1950 - 1975) của George C. Herring được NXB Công an Nhân dân ấn hành năm 2004. Nội dung sách trình bày cơ bản về cuộc chiến tranh Việt Nam trải qua năm đời tổng thống Mỹ mà cuối cùng không một ai thành công, đồng thời quyển sách cũng đề cập đến những sai lầm của chính quyền Mỹ trong chiến lược ngăn chặn toàn cầu. Năm 2010, NXB Đại học Kentucky xuất bản cuốn sách Việt Nam đã được giải mật: CIA và chống nổi dậy của tác giả Thomas L.
Việt Nam đã được giải mật là một tài liệu trình bày khá chi tiết về những nỗ lực của CIA để giúp các nhà chức trách miền Nam giành được sự ủng hộ, trung thành của nông dân Việt Nam và đàn áp Việt Cộng (các lực lượng cách mạng); những cam kết của CIA từ năm 1954 đến giữa năm 1972; về cơ quan và các đối tác của CIA. Ahern Jr cũng có những nhận định một cách toàn diện về vai trò của CIA trong việc bình định vùng nông thôn miền Nam Việt Nam.