CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về hoạt động dạy học tại trường tiểu học Nghiên cứu về lĩnh vực này có thể đề cập đến các nghiên cứu như sau: - Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Hoàng Vân (2017) với đề tài “Dạy môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 theo quan điểm tích hợp” đã đề cập 3 nguyên tắc dạy theo quan điểm tích hợp: 1. Đảm bảo tính khoa học và tiếp cận những thành tựu khoa học kĩ thuật, đồng thời vừa sức đối với học sinh; 2.
Tăng tính hành dụng, tính thực tiễn, quan tâm tới những vấn đề mang tính xã hội của địa phương; 3. Phù hợp chương trình, chuẩn kiến thức, kĩ năng của các môn học tích hợp, đảm bảo mối liên hệ giữa các bài học tích hợp. Trên cơ sở đó, tác giả đã đề cập qui trình thiết kế nội dung tích hợp và đề xuất một số cách thức tích hợp trong dạy học môn học TN&XH lớp 3 [53]. - Trong bài báo của tác giả Lê Thị Thanh Hà (2019) với nghiên cứu “Dạy học các môn học về tự nhiên và xã hội theo hướng tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực học sinh” đề cập: Việc tích hợp dạy học các môn học về Tự nhiên và Xã hội theo hướng tích hợp liên môn được thực hiện gồm 5 bước (Bước 1.
Phân tích nội dung chương trình các môn học, xác định mục tiêu, nội dung tích hợp; Bước 2. Chọn bài dạy, xác định mục tiêu chính của bài học và mục tiêu sẽ tích hợp lồng ghép trong bài học đó; Bước 3. Thiết kế cấu trúc nội dung bài dạy; Bước 4. Tổ chức thực hiện tiết dạy; Bước 5.
Rút kinh nghiệm sau tiết dạy) [19]. - Trong nghiên cứu của Trần Thị Kim Cúc, Nguyễn Phan Lâm Quyên (2019) về “Phát triển năng lực thiết kế và tổ chức dạy học trải nghiệm cho giáo viên tiểu học”, tác giả đã đề cập: (i). Khái quát về năng lực dạy học; (ii). Một số vấn đề cơ bản về dạy học trải nghiệm; (iii).
Phát triển năng lực thiết kế bài học và tổ chức dạy học trải nghiệm cho giáo viên tiểu học với các nội dung cụ thể: Cơ sở phát triển năng lực dạy học trải nghiệm cho giáo viên tiểu học - Dựa theo Chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông (Dựa theo 6 các NL thành phần của NL dạy học; - Dựa theo mục tiêu của chương trình GDPT 2018; Phát triển năng lực thiết kế bài học theo hướng trải nghiệm cho giáo viên tiểu học; Phát triển năng lực tổ chức dạy học trải nghiệm - Mục tiêu; Ví dụ minh họa kế hoạch dạy học trải nghiệm). Qua nghiên cứu, tác giả kết luận: Để đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể và Chuẩn nghề nghiệp mới đặt ra, GV nói chung và GV tiểu học nói riêng cần có NL thiết kế bài học và tổ chức dạy học trải nghiệm. NL này sẽ luôn gắn với nhiệm vụ của GV và giúp họ luôn thích ứng với xu thế phát triển của xã hội hiện nay. Chính vì vậy, GV tiểu học cần được bồi dưỡng, phát triển NL dạy học và NL dạy học trải nghiệm để phục vụ nghề nghiệp trong tương lai [15].
- Nguyễn Thị Thu Hằng, Nguyễn Thị Trang (2020) trong nghiên cứu ”Thiết kế các tình huống học tập trong dạy học môn tự nhiên và xã hội bằng phần mềm VYOND” dựa vào đặc điểm quá trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội ở tiểu học và những đặc điểm của Vyond đề xuất quy trình thiết kế các tình huống học tập cho môn học này như sau: Lựa chọn nội dung phù hợp để thiết kế các tình huống học tập, Xác định mục tiêu và xây dựng kịch bản tình huống phù hợp với nội dung đã lựa chọn, Thiết kế các video tình huống học tập, Xây dựng kịch bản dạy học gắn với các video tình huống được thiết kế. - Phạm Thanh Tâm (2021) trong nghiên cứu “So sánh mô hình Giáo dục Tiểu học Nhật Bản và Giáo dục Tiểu học Việt Nam” đã tiến hành so sánh một số yếu tố của mô hình Giáo dục Tiểu học Nhật Bản với Việt Nam để có cơ sở đề xuất vận dụng cho trường tiểu học ở Việt Nam, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện trong giáo dục nhằm tìm ra những điểm ưu việt để tham khảo, vận dụng trong việc đổi mới giáo dục ở Việt Nam trong quá trình phát triển Chương trình Giáo dục phổ thông của Việt Nam, góp phần giúp quá trình triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông mới 2018 đạt hiệu quả, thành công và nâng cao chất lượng Giáo dục Tiểu học [48]. - Tác giả Nguyễn Vinh Hiển - Nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018) trong bài “Một số đặc điểm của mô hình giáo dục Nhật Bản và những gợi ý cho việc đổi mới giáo dục ở Việt Nam” đã chỉ ra những kinh nghiệm nổi bật được rút ra từ nghiên cứu mô hình giáo dục tiểu học thông qua nghiên cứu trường hợp ở 7 Trường Quốc tế Nhật Bản (Japanese International School – JIS) và Trường Nhật Bản Hà Nội (The Japanese School in Hanoi - JSH) có thể được nghiên cứu áp dụng một cách thích hợp vào thực tiễn giáo dục của Việt Nam [28]. Như vậy, đã có nhiều nghiên cứu về hoạt động dạy học ở trường tiểu học nói chung và nghiên cứu về dạy học môn tự nhiên xã hội trong trường tiểu học.
Các nghiên cứu đã đề cập đến dạy học theo hướng tích hợp, sử dụng các phần mềm dạy học… nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong bối cảnh hiện nay. Nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học ở trường tiểu học Đã có nhiều luận án, luận văn và các bài báo khoa học nghiên cứu về vấn đề này trong những năm gần đây. Có thể đề cập đến các nghiên cứu sau: - Luận án tiến sĩ của Dương Trần Bình (2016) với đề tài “Quản lí hoạt động dạy học ở trường tiểu học tại Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục” đã đề cập cơ sở lý luận và cơ sở pháp lý về quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục tiểu học Việt Nam. Nội dung quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học theo tiếp cận sư phạm tương tác, bao gồm: Quản lý hoạt động dạy, Quản lý hoạt động học, Quản lý môi trường dạy học; mối quan hệ tương tác giữa ba thành tố cơ bản quản lý hoạt động dạy, quản lý hoạt động học và quản lý môi trường dạy học ở trường tiểu học trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục).
- Mai Văn Lợi (2008) trong đề tài “Thực trạng quản lí hoạt động dạy học ở các trường tiểu học Thành phố Cà Mau” đã đề cập trong nghiên cứu: Hoạt động dạy học là hoạt động trung tâm của nhà trường, hoạt động dạy học do nhiều người tham gia, chiếm giữ thời gian lớn, diễn ra suốt năm học. Giáo dục tiểu học cần được coi trọng, được quan tâm, được xem như là nền tảng của giáo dục, của phát triển xã hội;. Vấn đề cá thể hóa quá trình đào tạo được xem như yêu cầu quan trọng, như một dấu hiệu của đổi mới giáo dục, có sự đa dạng và tính chất mềm dẻo của chương trình giáo dục tiểu học [41]. - Nguyễn Hoàng Yến (2013) đã nghiên cứu đề tài “Biện pháp quản lí của Hiệu trưởng các trường Tiểu học huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình đối với hoạt động dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay”.
Tác giả đã phân tích khá sâu sắc về bản chất, vai trò và cách thức tổ chức của quá trình dạy học trong đó có tổ chức 8 hoạt động dạy học, đã tìm ra biện pháp giải quyết đúng đắn. Tuy nhiên, những vấn đề trên mang tính khái quát cao, có ý nghĩa về lý luận, vấn đề đặt ra là tác giả chưa đề cập đến tổ chức hoạt động dạy học ở nhà trường tiểu học trên cơ sở lấy năng lực của HS làm mục tiêu dạy học [55]. - Vũ Thị Thu Hương (2016) trong luận văn thạc sĩ “Quản lí hoạt động dạy học của hiệu trưởng ở trường tiểu học thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên theo yêu cầu đổi mới giáo dục” đã đề cập: Quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng trường tiểu học là những tác động có mục đích, có kế hoạch tới đội ngũ cán bộ, giáo viên, công nhân viên và học sinh trong các nhà trường, đưa hoạt động dạy học vận hành theo quan điểm đường lối giáo dục của Đảng và tiến đến mục tiêu đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục nói chung vì vậy người hiệu trưởng giữ vai trò quan trọng trong quản lý các hoạt động dạy học [33]. - Nguyễn Anh Ngọc (2019) trong nghiên cứu “Thực trạng quản lí hoạt động đổi mới phương pháp dạy học theo tiếp cận năng lực của học sinh ở các trường tiểu học quận Tân Phú, Thành phố Hồ Chí Minh”.
Qua nghiên cứu thực trạng, tác giả đã đưa ra kết luận: Một số GV thiếu năng động, chậm thích ứng với thay đổi, NL ứng dụng công nghệ thông tin và vận dụng các PPDH hiện đại còn nhiều hạn chế; việc bồi dưỡng phương pháp tự học, tính tích cực chủ động của HS trong việc tự tìm kiếm, khám phá tri thức chưa được quan tâm thực hiện dẫn đến HS vẫn còn thiếu tính chủ động, sáng tạo,. Như vậy, vấn đề QL GD nói chung và QL hoạt động DH từ lâu đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Ngày nay, vấn đề này càng được chú trọng nhiều hơn và trở thành mối quan tâm của toàn xã hội, đặc biệt của các nhà nghiên cứu GD, ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể khác nhau nhưng điểm chung mà ta thấy trong các công trình nghiên cứu của họ là: Khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý trong dạy và học ở các cấp học, bậc học. Đây cũng là tư tưởng mang tính chiến lược về phát triển GD của Đảng ta: “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục đào tạo”.
Hiện nay, quản lý hoạt động dạy học là một vấn đề mang tính thời sự đã được quan tâm nghiên cứu và tiếp tục nghiên cứu để đổi mới nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường; là QL hoạt động cơ bản, quan trọng nhất trong công tác QL trường học. Một số khái niệm 1.