Luận văn thạc sĩ xây dựng và sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6 trung học cơ sở

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu xây dựng và sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6 trung học cơ sở, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Tiến Sỹ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Xây Dựng Và Sử Dụng Phương Tiện Dạy Học Kỹ Thuật Số Trong Dạy Học Sinh Học Lớp 6
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài
• 1.2. Cơ sở lý luận của phương tiện dạy học trong lý luận dạy học
• 1.3. Tình hình nghiên cứu và sử dụng PTTQ trong dạy học Sinh học ở Việt Nam
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.4.1. Điều tra thực trạng trang bị các thiết bị kỹ thuật dạy học phục vụ cho việc sử dụng các PTDH kỹ thuật số (như máy vi tính, đầu đĩa DVD, tivi, radio, máy chiếu, mạng internet…)
• 1.4.2. Điều tra phương pháp sử dụng các PTDH kỹ thuật số trong dạy học Sinh học 6
• 1.4.3. Điều tra mức độ sử dụng các PTDH kỹ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6
• 1.4.4. Điều tra nhu cầu của giáo viên về các PTDH kỹ thuật số trong dạy học sinh học lớp 6
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG TƯ LIỆU DẠY HỌC KỸ THUẬT SỐ ĐỂ DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 6
• 2.1. Các nguyên tắc xây dựng PTDH kỹ thuật số
• 2.1.1. Nguyên tắc thống nhất giữa mục tiêu – nội dung – phương pháp dạy học
• 2.1.2. Nguyên tắc đảm bảo tính chính xác của nội dung dạy học
• 2.1.3. Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trong dạy học
• 2.1.4. Nguyên tắc phát huy tối đa vai trò của các giác quan trong quá trình dạy học
• 2.1.5. Nguyên tắc thu hẹp không gian và rút ngắn thời gian trong quá trình dạy học
• 2.2. Quy trình xây dựng PTDH kỹ thuật số
• 2.2.1. Xác định mục tiêu dạy học
• 2.2.2. Phân tích lôgic cấu trúc nội dung dạy học
• 2.2.3. Sưu tầm, gia công sư phạm và gia công kỹ thuật hệ thống PTDH kỹ thuật số phù hợp với nội dung dạy học
• 2.2.4. Thiết kế trang Web quản lí thư viện PTDH kỹ thuật số
• 2.2.5. Thiết kế kịch bản giáo án để chỉ định việc nhập liệu thông tin vào phần mềm PowerPoint hình thành bài giảng điện tử
• 2.2.6. Quy trình sử dụng PTDH kỹ thuật số để tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh
• 2.2.7. Một số ví dụ về quy trình sử dụng PTDH kỹ thuật số trong dạy học Sinh học lớp 6
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Kết quả thực nghiệm
• 3.5. Phân tích kết quả các bài kiểm tra trong thực nghiệm
• 3.6. Phân tích kết quả các bài kiểm tra sau thực nghiệm
• 3.7. Đánh giá về mặt tâm lý sư phạm đối với học sinh
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương tiện dạy học kỹ thuật số trong sinh học lớp 6

Phương tiện dạy học kỹ thuật số đang trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục hiện đại, đặc biệt là trong môn sinh học lớp 6. Việc áp dụng công nghệ vào giảng dạy không chỉ giúp giáo viên truyền đạt kiến thức một cách hiệu quả mà còn kích thích sự hứng thú học tập của học sinh. Các phương tiện này bao gồm hình ảnh, video, phần mềm dạy học và nhiều công cụ khác, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và hiểu biết về thế giới sinh vật.

1.1. Định nghĩa và vai trò của phương tiện dạy học kỹ thuật số

Phương tiện dạy học kỹ thuật số là các công cụ hỗ trợ giáo viên trong quá trình giảng dạy, bao gồm phần mềm, video, hình ảnh và các tài liệu trực tuyến. Chúng giúp nâng cao chất lượng dạy học và tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận kiến thức một cách sinh động và trực quan.

1.2. Lợi ích của việc sử dụng công nghệ trong dạy học sinh học

Việc sử dụng công nghệ trong dạy học sinh học mang lại nhiều lợi ích như tăng cường sự tương tác giữa giáo viên và học sinh, giúp học sinh dễ dàng hình dung các khái niệm trừu tượng, và tạo ra môi trường học tập thú vị hơn.

II. Thách thức trong việc áp dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc áp dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số cũng gặp phải một số thách thức. Giáo viên cần phải có kỹ năng sử dụng công nghệ, và không phải tất cả học sinh đều có điều kiện tiếp cận các thiết bị kỹ thuật số. Điều này có thể tạo ra sự chênh lệch trong quá trình học tập.

2.1. Khó khăn trong việc đào tạo giáo viên

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về cách sử dụng công nghệ trong giảng dạy, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu để nâng cao kỹ năng cho giáo viên.

2.2. Sự chênh lệch trong tiếp cận công nghệ

Không phải tất cả học sinh đều có điều kiện tiếp cận thiết bị kỹ thuật số, điều này có thể tạo ra sự bất bình đẳng trong học tập. Cần có các giải pháp để đảm bảo mọi học sinh đều có cơ hội học tập công bằng.

III. Phương pháp xây dựng và sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số

Để xây dựng và sử dụng hiệu quả phương tiện dạy học kỹ thuật số, giáo viên cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản. Việc xác định mục tiêu dạy học rõ ràng và lựa chọn công cụ phù hợp là rất quan trọng.

3.1. Nguyên tắc xây dựng phương tiện dạy học

Cần đảm bảo tính chính xác và tính trực quan của nội dung dạy học. Các phương tiện phải phù hợp với mục tiêu dạy học và giúp học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức.

3.2. Quy trình sử dụng phương tiện dạy học trong lớp học

Giáo viên cần có kế hoạch cụ thể cho việc sử dụng các phương tiện dạy học kỹ thuật số trong lớp học, từ việc giới thiệu đến việc tổ chức các hoạt động học tập tương tác.

IV. Ứng dụng thực tiễn của phương tiện dạy học kỹ thuật số trong sinh học lớp 6

Việc áp dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số trong sinh học lớp 6 đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả dạy học

Nghiên cứu cho thấy việc sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số giúp nâng cao điểm số và sự hứng thú học tập của học sinh. Các bài kiểm tra sau khi áp dụng công nghệ cho thấy sự cải thiện rõ rệt.

4.2. Ví dụ thực tiễn về ứng dụng công nghệ

Một số trường học đã áp dụng thành công các phần mềm dạy học sinh học, giúp học sinh dễ dàng hình dung các quá trình sinh học phức tạp thông qua hình ảnh và video.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phương tiện dạy học kỹ thuật số

Phương tiện dạy học kỹ thuật số sẽ tiếp tục phát triển và đóng vai trò quan trọng trong giáo dục. Việc đầu tư vào công nghệ và đào tạo giáo viên sẽ là chìa khóa để nâng cao chất lượng dạy học trong tương lai.

5.1. Tương lai của giáo dục với công nghệ

Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi cách thức dạy và học, tạo ra nhiều cơ hội mới cho học sinh và giáo viên. Việc áp dụng công nghệ sẽ giúp giáo dục trở nên linh hoạt và hiệu quả hơn.

5.2. Khuyến nghị cho việc phát triển phương tiện dạy học

Cần có các chính sách hỗ trợ giáo viên và học sinh trong việc tiếp cận công nghệ, đồng thời khuyến khích các nghiên cứu và phát triển mới trong lĩnh vực giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục và ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) ngày càng sâu rộng, việc xây dựng và sử dụng phương tiện dạy học kỹ thuật số (PTDH KTS) trở thành một xu hướng tất yếu nhằm nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt trong môn Sinh học lớp 6 tại các trường Trung học cơ sở (THCS). Theo điều tra thực trạng, 100% các trường THCS được trang bị máy tính, máy chiếu và kết nối internet, tuy nhiên việc khai thác hiệu quả các PTDH KTS còn rất hạn chế do thiếu kỹ năng và ý thức sử dụng của giáo viên. Mục tiêu nghiên cứu nhằm sưu tầm, xây dựng và gia công các PTDH KTS phù hợp với nội dung chương trình Sinh học lớp 6, đồng thời đề xuất phương pháp sử dụng hiệu quả nhằm kích thích sự tích cực, chủ động trong học tập của học sinh.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào quá trình dạy học Sinh học lớp 6 tại các trường THCS trên địa bàn Hà Nội trong năm học 2012-2013. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc nâng cao chất lượng giờ dạy, phát huy vai trò của các giác quan trong tiếp nhận kiến thức, rút ngắn thời gian và không gian học tập, đồng thời hỗ trợ giáo viên tổ chức các hoạt động nhận thức tích cực cho học sinh. Nghiên cứu cũng góp phần hoàn thiện hệ thống PTDH KTS đa phương tiện, đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Nguyên tắc trực quan trong dạy học: Trực quan là phương tiện phản ánh khách quan, trung thực các hiện tượng, giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách sinh động và sâu sắc. Theo thuyết thông báo, kênh thị giác có năng lực chuyển tải thông tin cao nhất (1,6 × 10^6 bit/s), chiếm ưu thế trong quá trình tiếp nhận kiến thức.

• Lý thuyết đa phương tiện (Multimedia): Đa phương tiện tích hợp nhiều dạng thông tin như văn bản, hình ảnh tĩnh, hình ảnh động, âm thanh và siêu liên kết, tạo điều kiện cho việc truyền đạt thông tin hiệu quả và tương tác cao giữa người học và nguồn tư liệu.

• Mô hình tam giác sư phạm: Mối quan hệ chặt chẽ giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học, trong đó mục tiêu chi phối nội dung và phương pháp, đảm bảo sự thống nhất và hiệu quả trong quá trình dạy học.

Các khái niệm chính bao gồm: phương tiện dạy học kỹ thuật số, phương tiện trực quan, đa phương tiện, kênh truyền tải thông tin, và kịch bản giáo án (KBGA).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập từ khảo sát thực trạng trang bị thiết bị CNTT và sử dụng PTDH KTS tại các trường THCS, tài liệu chương trình Sinh học lớp 6, các phần mềm và tư liệu đa phương tiện sưu tầm từ internet, đĩa CD, DVD, và các phần mềm hỗ trợ.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp điều tra cơ bản để khảo sát thực trạng, phương pháp nghiên cứu lý thuyết để xây dựng cơ sở lý luận, phương pháp thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả sử dụng PTDH KTS, và phương pháp thống kê toán học để xử lý số liệu thu thập được.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong năm học 2012-2013, bao gồm các giai đoạn: khảo sát thực trạng (3 tháng), xây dựng và gia công PTDH KTS (6 tháng), thiết kế KBGA và BGĐT (3 tháng), thực nghiệm sư phạm và phân tích kết quả (3 tháng).

Cỡ mẫu khảo sát gồm 10 trường THCS với hơn 50 giáo viên và 300 học sinh tham gia thực nghiệm. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Trang bị thiết bị CNTT tại các trường THCS: 100% trường được trang bị máy tính, máy chiếu và kết nối internet. Tuy nhiên, các thiết bị này chủ yếu tập trung tại phòng hiệu trưởng và hiệu phó, hạn chế cơ hội tiếp cận của giáo viên (theo khảo sát, chỉ khoảng 30% giáo viên có thể sử dụng máy tính thường xuyên).

2. Mức độ sử dụng PTDH KTS của giáo viên: Chỉ khoảng 20% giáo viên trẻ dưới 30 tuổi có kỹ năng tin học cơ bản và sử dụng PTDH KTS trong giảng dạy. Phần lớn giáo viên sử dụng PTDH KTS chỉ để minh họa, không khai thác triệt để các tính năng tương tác và đa phương tiện.

3. Hệ thống PTDH KTS xây dựng: Tổng cộng sưu tầm và gia công được 1.478 file hình ảnh tĩnh và 84 file hình ảnh động, phim phù hợp với nội dung chương trình Sinh học lớp 6. Các PTDH này được tổ chức quản lý qua trang web thư viện số, hỗ trợ giáo viên dễ dàng truy cập và sử dụng.

4. Hiệu quả thực nghiệm sư phạm: Sau khi áp dụng PTDH KTS trong giảng dạy, điểm trung bình các bài kiểm tra của học sinh tăng khoảng 15-20% so với trước thực nghiệm. Tỷ lệ học sinh đạt mức khá giỏi tăng từ 40% lên 65%, đồng thời học sinh thể hiện sự hứng thú và tích cực hơn trong các hoạt động nhận thức.

Thảo luận kết quả

Việc trang bị đầy đủ thiết bị CNTT là điều kiện cần nhưng chưa đủ để nâng cao chất lượng dạy học nếu giáo viên không được đào tạo và hướng dẫn sử dụng hiệu quả. Kết quả khảo sát cho thấy sự thiếu hụt kỹ năng CNTT và ý thức sử dụng PTDH KTS là nguyên nhân chính dẫn đến việc khai thác thiết bị còn hạn chế.

Hệ thống PTDH KTS được xây dựng dựa trên nguyên tắc thống nhất mục tiêu – nội dung – phương pháp, đảm bảo tính chính xác, trực quan và phát huy tối đa vai trò các giác quan trong quá trình học tập. Việc gia công sư phạm và kỹ thuật các tư liệu đa phương tiện giúp học sinh dễ dàng tiếp nhận kiến thức trừu tượng như các cơ chế sinh học, quá trình quang hợp, hô hấp, thụ tinh.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả thực nghiệm phù hợp với xu hướng ứng dụng CNTT trong giáo dục, góp phần tích cực hóa hoạt động học tập, nâng cao hiệu quả nhận thức và phát triển kỹ năng tự học của học sinh. Biểu đồ tần suất điểm kiểm tra trước và sau thực nghiệm minh họa rõ sự cải thiện về mặt kết quả học tập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức đào tạo nâng cao kỹ năng CNTT cho giáo viên: Triển khai các khóa bồi dưỡng kỹ năng sử dụng PTDH KTS, tập trung vào kỹ năng khai thác đa phương tiện và thiết kế bài giảng điện tử. Mục tiêu đạt 80% giáo viên THCS có kỹ năng sử dụng thành thạo trong vòng 12 tháng.

2. Phát triển và cập nhật thường xuyên thư viện PTDH KTS: Xây dựng hệ thống quản lý tập trung, cập nhật các tư liệu đa phương tiện phù hợp với chương trình mới, đảm bảo tính chính xác và trực quan. Chủ thể thực hiện là Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

3. Khuyến khích giáo viên tự thiết kế và chia sẻ BGĐT: Tạo môi trường hỗ trợ, khuyến khích sáng tạo và chia sẻ các bài giảng điện tử, qua đó nâng cao chất lượng giảng dạy và phát huy tính chủ động của giáo viên. Thời gian thực hiện trong 2 năm tiếp theo.

4. Tăng cường đầu tư trang thiết bị CNTT tại các phòng học: Đảm bảo thiết bị được phân bổ hợp lý, tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh tiếp cận thường xuyên, tránh tập trung thiết bị tại các phòng hành chính. Chủ thể thực hiện là các nhà trường và các cấp quản lý giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên THCS môn Sinh học: Nắm bắt phương pháp sử dụng PTDH KTS hiệu quả, nâng cao kỹ năng thiết kế bài giảng điện tử, từ đó cải thiện chất lượng giảng dạy và tạo hứng thú học tập cho học sinh.

2. Cán bộ quản lý giáo dục: Hiểu rõ thực trạng và giải pháp ứng dụng CNTT trong dạy học, từ đó xây dựng chính sách, kế hoạch đào tạo và đầu tư phù hợp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Sinh học: Học hỏi kinh nghiệm xây dựng và sử dụng PTDH KTS, phát triển kỹ năng sư phạm hiện đại, chuẩn bị tốt cho công tác giảng dạy trong tương lai.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và công nghệ giáo dục: Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về ứng dụng CNTT trong giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương tiện dạy học kỹ thuật số là gì?
   Phương tiện dạy học kỹ thuật số là các tài liệu, công cụ được số hóa như hình ảnh tĩnh, hình ảnh động, video, phần mềm mô phỏng, giúp truyền tải kiến thức một cách trực quan và sinh động, hỗ trợ quá trình dạy và học hiệu quả hơn.

2. Tại sao PTDH KTS lại quan trọng trong dạy học Sinh học lớp 6?
   Sinh học lớp 6 có nhiều kiến thức trừu tượng như cấu tạo tế bào, quá trình quang hợp, hô hấp. PTDH KTS giúp mô phỏng các quá trình này, tạo điều kiện cho học sinh quan sát, tìm tòi và lĩnh hội kiến thức một cách dễ dàng và sinh động.

3. Làm thế nào để giáo viên sử dụng PTDH KTS hiệu quả?
   Giáo viên cần được đào tạo kỹ năng CNTT, hiểu rõ nội dung bài học, thiết kế kịch bản giáo án phù hợp, kết hợp PTDH KTS với các phương pháp dạy học tích cực, đồng thời tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh một cách chủ động.

4. Có những khó khăn nào khi áp dụng PTDH KTS trong các trường THCS?
   Khó khăn chính là thiếu kỹ năng CNTT của giáo viên, thiết bị chưa được phân bổ hợp lý, thiếu nguồn tư liệu phù hợp và chưa có thói quen sử dụng PTDH KTS trong giảng dạy, dẫn đến hiệu quả chưa cao.

5. Làm sao để phát triển thư viện PTDH KTS phong phú và cập nhật?
   Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý giáo dục, trường đại học và các tổ chức nghiên cứu để sưu tầm, biên soạn, gia công sư phạm và kỹ thuật các tư liệu đa phương tiện, đồng thời xây dựng hệ thống quản lý và chia sẻ trực tuyến thuận tiện cho giáo viên và học sinh.

Kết luận

• Đề tài đã xây dựng thành công hệ thống phương tiện dạy học kỹ thuật số đa dạng, phù hợp với nội dung chương trình Sinh học lớp 6, bao gồm 1.478 file hình ảnh tĩnh và 84 file hình ảnh động, phim.

• Việc sử dụng PTDH KTS trong giảng dạy giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh, tăng khoảng 15-20% điểm trung bình và thúc đẩy sự tích cực, chủ động trong học tập.

• Nghiên cứu đã đề xuất các nguyên tắc xây dựng và sử dụng PTDH KTS, đồng thời thiết kế kịch bản giáo án mẫu để hỗ trợ giáo viên trong việc nhập liệu và tổ chức bài giảng điện tử.

• Thực trạng sử dụng PTDH KTS còn nhiều hạn chế do thiếu kỹ năng CNTT và ý thức sử dụng của giáo viên, đòi hỏi các giải pháp đào tạo và đầu tư thiết bị phù hợp.

• Các bước tiếp theo cần tập trung vào đào tạo giáo viên, phát triển thư viện PTDH KTS, khuyến khích sáng tạo bài giảng điện tử và phân bổ thiết bị hợp lý nhằm nâng cao hiệu quả ứng dụng CNTT trong giáo dục phổ thông.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà quản lý và giáo viên hãy chủ động tiếp cận, đào tạo và ứng dụng PTDH KTS để nâng cao chất lượng dạy học, góp phần đổi mới giáo dục theo hướng hiện đại và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Xây dựng phương tiện dạy học kỹ thật số sinh học lớp 6 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm có liên quan đến đề tài 1. Khái niệm phương tiện dạy học [1] Phương tiện dạy học là các phương tiện được sử dụng trong qua trình dạy học, bao gồm các đồ dùng dạy học, các trang thiết bị kỹ thuật dùng trong dạy học, các thiết bị hỗ trợ và các điều kiện cơ sở vật chất khác. Theo Lotsklinbo: “PTDH là tất cả các phương tiện vật chất cần thiết giúp GV hay HS tổ chức và tiến hành hợp lý, có hiệu quả quá trình giáo dục và giáo dưỡng ở các cấp học, ở các lĩnh vực, các môn học để có thể thực hiện được những yêu cầu của chương trình giảng dạy, để làm dễ dàng cho sự truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo”.

PTDH là các phương tiện được sử dụng trong QTDH, bao gồm các đồ dùng dạy học, các trang thiết bị kỹ thuật dùng trong dạy học, các thiết bị hỗ trợ và các điều kiện cơ sở vật chất khác. Để đạt được mục đích trong quá trình dạy học, việc vận dụng các phương pháp dạy học không thể tách rời việc sử dụng các phương tiện dạy học, trong đó có các PTTQ. Phương tiện trực quan thuộc phạm trù phương pháp, vì ngoài nó ra phương pháp còn bao gồm theo nghĩa hẹp là cách thức hành động cụ thể, thủ pháp cụ thể trong dạy học và hình thức tổ chức dạy học. Do đó, khi nói đến phương pháp dạy học là nói đến PTTQ và cách thức sử dụng nó trong tất cả các khâu của quá trình dạy học.

Khái niệm phương tiện trực quan [1] PTTQ là khái niệm phụ thuộc khái niệm phương tiện dạy học. PTTQ được hiểu là một hệ thống bao gồm mọi dụng cụ, đồ dùng, thiết bị kỹ thuật từ đơn giản đến phức tạp dùng trong quá trình dạy - học với tư cách là mô hình đại diện cho hiện thực khách quan về sự vật hiện tượng, làm cơ sở và tạo điều 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] kiện thuận lợi cho việc lĩnh hội kiến thức, kỹ năng kỹ xảo về đối tượng đó cho học sinh. PTTQ là nguồn chứa đựng thông tin tri thức hết sức phong phú và sinh động, giúp học sinh lĩnh hội tri thức đầy đủ và chính xác, đồng thời giúp củng cố, khắc sâu, mở rộng, nâng cao và hoàn thiện tri thức. Qua đó rèn luyện những kỹ năng, kỹ xảo, phát triển tư duy tìm tòi sáng tạo, năng lực quan sát, phân tích tổng hợp, hình thành và phát triển động cơ học tập tích cực, làm quen với PP nghiên cứu khoa học.

Từ đó có khả năng vận dụng những tri thức đã học vào thực tiễn, giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. PTTQ là một công cụ trợ giúp đắc lực cho giáo viên trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học ở tất cả các khâu của quá trình dạy học.Nó không thể thiếu được trong quá trình vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học cụ thể, giúp GV trình bày bài giảng một cách tinh giảm nhưng đầy đủ, sâu sắc và sinh động, điều khiển quá trình nhận thức của học sinh hiệu quả sáng tạo. Khái niệm đa phương tiện (Multimedia) [23] Đa phương tiện là một thuật ngữ gắn với CNTT, có thể hiểu “đa phương tiện là việc sử dụng nhiều phương tiện khác nhau để truyền thông tin ở các dạng như văn bản, đồ hoạ, hình ảnh (bao gồm cả hình tĩnh, hình động) và âm thanh, cùng với siêu liên kết giữa chúng với mục đích giới thiệu thông tin đến người nghe”. Phân loại PTTQ [6] Việc phân loại PTTQ hiện nay vẫn còn là một vấn đề phức tạp có nhiều ý kiến khác nhau.

Nếu dựa vào cấu tạo PTTQ có thể chia thành hai nhóm:  Các PTTQ truyền thống.  Các phương tiện nghe, nhìn. Theo Tô Xuân Giáp có thể phân loại PTTQ như sau:  Các tài liệu trực quan là các vật thật trong tự nhiên, kĩ thuật, đời sống (các mẫu vật, các bộ sưu tập, các sản phẩm lao động. 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]  Các phương tiện phản ánh đẳng cấu các đối tượng và hiện tượng của thế giới hiện thực ( mô hình, maket, vật gỗ, tranh ảnh.

 Các phương tiện để tái tạo các hiện tượng tự nhiên hoặc các sản phẩm lao động ( các dụng cụ thí nghiệm, hoá chất, máy móc. )  Các phương tiện mô tả đối tượng và hiện tượng bằng lời nói, bằng kí hiệu, bằng ngôn ngữ tự nhiên và nhân tạo ( sách giáo khoa, sách hướng dẫn, tài liệu tham khảo.  Các phương tiện kĩ thuật để truyền tải thông tin. ( máy chiếu, băng hình, computer.

Trong dạy học sinh học, có thể phân loại các PTTQ như sau: 1- Các vật tự nhiên: mẫu sống, mẫu ngâm, mẫu nhồi, tiêu bản khô, tiêu bản hiển vi v. Các mẫu vật thật là nguồn cung cấp những hình tượng cụ thể, chính xác và gần gũi với học sinh về hình dạng, kích thước, màu sắc và cấu tạo ngoài. Song việc nghiên cứu cấu tạo trong, các cơ quan bộ phận nhỏ lại gặp khó khăn trong việc quan sát và phân biệt. 2- Các vật tượng hình: mô hình, tranh vẽ, ảnh, phim, phim đèn chiếu, phim video, phần mềm dạy học, sơ đồ, biểu đồ: - Mô hình: là những vật thay thế cho đối tượng nghiên cứu duới dạng các biểu tượng trực quan được vật chất hoá hoặc mô tả các cấu trúc, những hiện tượng, quá trình.

Mô hình còn cho phép mô tả sự vật, hiện tượng trong không gian ba chiều, có thể tĩnh hoặc động làm cho quá trình nhận thức được đầy đủ trực quan hơn. - Tranh, ảnh: Mô tả các sự vật, hiện tượng, cấu trúc, quá trình ở trạng thái tĩnh, có thể được chụp trực tiếp hoặc mô phỏng lại qua sơ đồ hình vẽ. - Băng, đĩa hình: Miêu tả sự vật, hiện tượng ở trạng thái động, diễn cảm chính xác và sống động. - Bản trong: là các hình ảnh, sơ đồ về cấu trúc, quá trình.

được ghi lên một bản trong, sau đó được chiếu lên màn hình qua máy chiếu Overhead. 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - PMDH: có khả năng cung cấp thông tin dưới nhiều dạng khác nhau nhờ tích hợp được truyền thông đa phương tiện, như chứa được cả hình ảnh, âm thanh, phim vidio.có hiệu quả trực quan cao nhất. Các vật tượng hình giúp tạo điều kiện cho học sinh hình thành những biểu tượng về sự vật, hiện tượng mà trong điều kiện bình thường khó quan sát được. 3- Các bộ dụng cụ thí nghiệm, thực hành.

Vai trò của PTTQ [4] [6] PTTQ có vai trò quan trọng trong quá trình dạy - học, nó thay thế cho những sự vật hiện tượng và các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà GV và HS không thể tiếp cận trực tiếp được, nó giúp cho GV phát huy được tất cả các giác quan của HS trong quá trình tiếp thu kiến thức, giúp cho HS nhận biết được quan hệ giữa các hiện tượng, các khái niệm, quy luật làm cơ sở cho việc rút ra những tri thức và sự vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế. Như vậy, nguồn tri thức HS thu nhận được trở nên đáng tin cậy và được nhớ lâu bền hơn. PTTQ làm cho việc giảng dạy trở nên cụ thể, dễ dàng hơn, làm tăng thêm khả năng tiếp thu những sự vật hiện tượng và các quá trình phức tạp mà trong điều kiện bình thường HS khó nắm bắt được. Nhờ đó nó rút ngắn thời gian giảng dạy, đồng thời việc lĩnh hội những kiến thức của HS lại diễn ra nhanh hơn.

Mặt khác, nó cũng giúp cho GV giảm nhẹ được lao động của mình trên lớp, do đó làm tăng thêm khả năng nâng cao chất lượng dạy học. PTTQ còn là phương tiện vật chất dễ dàng gây được sự chú ý và chiếm được tình cảm của HS hơn cả. Bằng việc sử dụng PTTQ, GV có thể kiểm tra một cách khách quan khả năng tiếp thu tri thức mới cũng như hoàn thiện kỹ năng, kỹ xảo của HS. Ngày nay, sự truyền đạt thông tin tri thức cho người học không phải chỉ có mỗi hình thức dựa vào sự trình bày hay hướng dẫn của GV (dạy học có GV) mà còn có hình thức dạy học không phụ thuộc vào sự trình bày của GV 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đó là hình thức dạy học từ xa hay dạy học chương trình hoá (Angolit hoá) và tự học thông qua sử dụng PMDH - (dạy học không có thầy giáo).

Tuy nhiên, ở những giai đoạn nhất định vẫn cần có sự tham gia của GV, mặc dù khác nhau ở hình thức tổ chức nhưng ở cả 2 kiểu dạy học này PTTQ đều có những tác động đặc biệt quan trọng đến kết quả cuối cùng của quá trình dạy học. Vai trò của PTTQ là hỗ trợ cho GV trên lớp, các PTTQ được thiết kế để có thể nâng cao và thúc đẩy việc học tập, lĩnh hội tri thức của HS và hỗ trợ đắc lực cho thầy giáo. Nhưng hiệu quả của chúng lại phụ thuộc nhiều vào khả năng sư phạm của thầy giáo. PTTQ cũng được sử dụng có hiệu quả trong trường hợp dạy học không có GV, đó là những sản phẩm nghiên cứu ứng dụng CNTT là những PMDH thông minh.

Nó có thể giúp cho HS tự học ở mọi nơi, mọi lúc; giúp cho HS tin tưởng vào khả năng nhận thức của mình trong quá trình học tập. Trong trường hợp này, nhiệm vụ dạy - học ta có thể hoàn toàn giao cho PMDH. Tuy vậy, không có nghĩa là công nghệ dạy học ngày càng phát triển sẽ có thể thay thế hoàn toàn công việc của thầy giáo. Các PMDH này có thể giúp cho GV trở thành những người tổ chức hoạt động nhận thức, điều hành việc học tập của HS một cách sáng tạo hơn.

Đối với trẻ em khuyết tật, thì PTTQ lại càng chiếm vị trí quan trọng, ví dụ trẻ em chậm phát triển trí tuệ cần có các khoá học được cấu trúc cao hơn tuỳ khả năng tiếp thu và tổ hợp các thông tin vào bộ nhớ có nhiều hạn chế. Chúng cần được cung cấp các thông điệp thuộc phạm vi của bài học được lặp đi lặp lại nhiều lần để chúng có thể phát triển các vấn đề đã được học. Còn các HS nghe kém và nhìn kém cần nhiều tư liệu học tập khác nhau. Phải tăng cường các phương tiện nghe cho các em nhìn kém hơn bình thường.