Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHƯƠNG THỨC KỂ CHUYỆN CÓ SỬ DỤNG THÔNG TIN ĐỒ HỌA TRÊN TRUYỀN HÌNH 1. Thuật ngữ “đồ họa báo chí” Từ điển Oxfort Advanced learner’s (xuất bản năm 1995) định nghĩa đồ họa (graphics) là tranh ảnh, hình vẽ được dùng chủ yếu cho mục đích thương mại nhằm cung cấp một hình ảnh rõ ràng, sống động, đầy đủ các chi tiết và dễ tưởng tượng.[33] Thuật ngữ Graphics có gốc là từ Graph – nghĩa là thứ được viết/vẽ ra theo một cách nào đó. Từ này còn có nghĩa là đồ thị, biểu đồ. Tại Việt Nam việc sử dụng các thuật ngữ đồ họa chỉ tương đối.
Một số nhà nghiên cứu của các nước phương Tây cho rằng, đồ họa là một lĩnh vực truyền thông, trong đó thông điệp được tiếp nhận qua con đường thị giác. Thiết kế đồ họa tạo ra các giải pháp bằng hình ảnh cho các vấn đề truyền thông, trong đó thông điệp được tiếp nhận qua con đường thị giác. Thiết kế đồ họa là tạo ra các giải pháp bằng hình ảnh cho các vấn đề truyền thông. Vì thế, có hai thuật ngữ là Thông tin đồ họa/Đồ họa thông tin (Information graphics) và đồ họa báo chí (Graphic Jounalism).
25] Trong phạm vi nghiên cứu này, tác giả muốn đề cập sâu hơn về đồ họa báo chí hay đồ họa tin tức, một dạng thức đồ họa dùng để thông tin trên báo chí. “Đồ họa báo chí là một hình thức chuyên ngành báo chí có sử dụng hình thức đồ họa để trình bày thông tin. Những hình thức này thường được sử dụng từ ngữ cũng như hình minh họa, do đó, các phóng viên đồ họa phải có khả năng viết - đặc biệt là sử dụng từ ngữ một cách hiệu quả”. 317] Còn thuật ngữ “đồ họa thông tin” trong phạm vi báo chí, tác giả Hà Huy Phượng định nghĩa: “Đồ họa thông tin như một dạng thức thông tin diễn tả sự kiện, vấn đề bằng hình vẽ.
Hình vẽ có thể kết hợp với chữ viết hoặc hình ảnh chụp để biểu đạt các chi tiết, tình tiết sự kiện hoàn chỉnh”. [16] Theo Graphic News - một công ty nổi tiếng về thiết kế và cung cấp đồ họa thông tin cho các tờ báo, tạp chí tại Anh và trên toàn thế giới: Đồ họa thông tin là 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một hình thức đưa tin bằng cách kết hợp giữa các yếu tố văn bản, hình ảnh và tranh vẽ để thông báo về các sự kiện, vấn đề một cách ngắn gọn và trực quan. Tác giả Vũ Quang Hào trong cuốn “Ngôn ngữ báo chí” lại dùng thuật ngữ “đồ hình” chỉ yếu tố này trong nhóm ngôn ngữ phi văn tự. Tác giả Vũ Quang Hào cho rằng đồ hình là dạng ngôn ngữ phi văn tự và đó là “những thông tin đăng tải trên báo chí không thể hiện dưới dạng văn tự cụ thể mà là các dạng khác như: ảnh, tranh minh họa, biểu bảng, đồ thị, sơ đồ, bản đồ.
235] Như vậy, “đồ họa báo chí” hoặc “đồ họa thông tin” : - Là dạng tin/bài trực quan sử dụng ngôn ngữ phi văn tự - Thể hiện thông tin qua hình ảnh kết hợp hoặc không kết hợp với các yếu tố văn bản,hình ảnh chụp, tranh vẽ hoặc hình vẽ… - Giúp thông tin ngắn gọn, cô đọng, dễ gây ấn tượng với công chúng và tăng hiệu quả truyền thông tin trên báo chí. Lịch sử hình thành và phát triển Trong lĩnh vực báo chí – truyền thông, phải kể đến cuối thế kỷ XIX – giữa thế kỷ XX, việc sử dụng đồ họa thể hiện thông tin được mở rộng và sử dụng rộng rãi. Đặc biệt, năm 1886, việc sắp chữ tự động hóa cho phép các nhà xuất bản và biên tập có cơ hội để đưa nhiều hình đồ họa và minh họa lớn hơn vào trang báo. So với thế giới, báo chí Việt Nam ra đời chậm hơn hàng thế kỷ, minh chứng là sự ra đời tờ báo đầu tiên bằng tiếng Việt vào 15/4/1865.
Các tờ báo tiếp theo cũng đều chưa sử dụng thông tin đồ họa. Đến thời kỳ báo chí Cách mạng Việt Nam (tính từ mốc 21/6/1925), Bác Hồ cho ra đời tờ Thanh niên, đồ họa được sử dụng để thông tin chủ yếu là các sơ đồ, bảng biểu. Những năm 1968, đặc biệt giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, TTĐH càng được sử dụng nhiều trên báo in Việt Nam, tiêu biểu là tờ báo Nhân Dân, Quân Đội Nhân dân. Các tờ báo này sử dụng liên tục các sơ đồ, bản đồ để thông tin cho độc giả tình hình chiến sự miền Nam.
Ngày 7/9/1970, lãnh đạo Đài Tiếng nói Việt Nam đã tổ chức thành công buổi phát sóng đầu tiên tại Studio M. 19h30, chương trình truyền hình bắt đầu với tín 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiệu là bản đồ Việt Nam hình chữ S trên nền trống đồng với dòng chứ Vô tuyến truyền hình Việt Nam. Sự phát triển của World Wide Web, Internet dẫn đến sự ra đời của báo trực tuyến. Song song với xu hướng công nghệ trên thế giới, không chỉ báo in, mà truyền hình và báo điện tử cũng không ngừng ra mắt công chúng tác phẩm báo chí hiện đại với sự kết hợp linh hoạt ngôn ngữ phi văn tự, TTĐH.
Tuy nhiên, mỗi cơ quan báo chí vẫn gặp những khó khăn nhất định khi thể hiện dạng thông tin theo thể thức này. Phân loại đồ họa báo chí Khi phân loại kênh thông tin đồ hoạ, có rất nhiều cách phân loại khác nhau, trong khuôn khổ luận văn, tác giả phân loại dựa trên 2 dạng cơ bản: đồ họa minh họa, thông tin đồ họa – infographics (bao gồm cả videographics). Đồ họa minh họa Đồ họa minh họa bao gồm: đồ họa smartart (sơ đồ, bảng số liệu), biểu đồ/đồ thị, ảnh họa, bản đồ, nghệ thuật sắp chữ (typography). Đây là những kênh thông tin đồ họa hiện nay được sử dụng phổ biến trên các báo.
Theo từ điển Tiếng Việt trực tuyến - Vdict.com minh họa tức là làm rõ thêm, sinh động thêm nội dung của tác phẩm văn học hoặc của bản trình bày, bằng hình vẽ hoặc những hình thức dễ hiểu, dễ thấy, dễ cảm”. Từ các khái niệm về đồ họa và minh họa ở trên, ý nghĩa cụm từ “đồ họa minh họa” trong báo chí tạm hiểu là hình thức thể hiện thông tin qua hình ảnh, kết hợp hoặc không kết hợp với các yếu tố văn bản, hình ảnh, tranh vẽ, hình vẽ,. nhằm rõ thêm, sinh động thêm thông điệp của tác phẩm báo chí, giúp độc giả dễ đọc, dế hiểu, dễ cảm và dễ thấy. 236 - 257] Biểu đồ Dạng đồ họa thông tin này thường được sử dụng trong lĩnh vực kinh tế, tài chính, … liên quan đến thống kê, tổng kết, so sánh sản lượng, ….
- Biểu đồ hình cột Thường áp dụng cho các số liệu tuyệt đối, không biểu thị bằng số % và được phép diễn tả các số lẻ. Các đồ thị diễn tả các dữ liệu trên trục tung và trục hoành. Để 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiện biểu đồ hình cột, người thiết kế có thể giữ nguyên hình dáng nguyên thủy của chúng hoặc thay bằng các hình vẽ đặc trưng của lĩnh vực mà sự kiện khai thác (cách điệu hóa biểu đồ) tùy vào óc thẩm mỹ và khả năng sáng tạo của người thiết kế. Biểu đồ hình cột gồm có hai dạng: biểu đồ cột đứng và biểu đồ thanh ngang, trong đó biểu đồ cột đứng được sử dụng nhiều hơn cả.
Ví dụ về đồ họa dạng biểu đồ cột - Biểu đồ hình tròn Biểu đồ này giúp bạn đọc nhận diện, so sánh tỷ lệ các đại lượng qua độ to nhỏ của các múi. Nó có thể nằm phẳng, nằm nghiêng…. Và các múi có thể phân biệt với nhau bằng màu sắc, bằng các kí hiệu hay nhiều cách khác nhay tùy theo tư duy sáng tạo của người làm đồ họa…. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong nhiều trường hợp, biểu đồ tròn được thể hiện dưới dạng hình học nguyên thủy, nhưng cũng có những trường hợp nó được cách điệu hóa với những vật có hình dáng tương tự nhằm tạo sự mới lạ, tăng sức hấp dẫn, thu hút độc giả.
Ví dụ như hình lốp xe, hình chiếc mâm……. Việc xử lí số liệu với dạng biểu đồ này cần lưu ý: Nếu đã cho số liệu % thì đổi ra độ bằng cách nhân số liệu % với 3,6 sau đó thể hiện biểu đồ theo số độ rồi ghi số liệu % vào các cung tròn vừa vẽ. Nếu chưa cho số liệu % thì đổi ra % bằng cách lấy giá trị từng cá thể chia cho giá trị tổng thể rồi nhân với 100 sau đó đổi ra số độ và thể hiện biểu đồ. Trên thực tế, biểu đồ hình tròn ít phổ biến trên báo chí Việt Nam.
Ví dụ về biểu đồ tròn - Biểu đồ hình hộp Là dạng biểu đồ dùng một mặt phẳng của hình hộp rối chia cắt diện tích mặt phẳng đó theo các tỷ lệ tương ứng với các đại lượng cần diễn tả. Dạng biểu đồ này ít khi xuất hiện trên báo chí. Đồ thị 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đồ thị là hình vẽ biểu diễn sự biến thiên của một hay nhiều đại lượng bằng một hay nhiều đường nối các điểm đặt trên một trục tọa độ, mỗi một đường sẽ biểu diễn một đại lượng, độ dài của trục ngang chính là sự biến thiên hay quá trình phát triển của đại lượng và sự so sánh là độ gấp khúc lên xuống của các điểm trên đường thẳng đó so với nhau hoặc là so với các đường thẳng khác nếu có. Với dạng đồ họa này, độc giả dễ dàng nhận biết mức độ tăng giảm của vấn đề trong các thời kỳ.
Tuy nhiên, so với biểu đồ, sơ đồ thì đồ thị vẫn chiếm vị trí khiêm nhường trong báo chí. Ví dụ về đồ thị. Biểu đồ cho thấy gần đây nhất dư cung, giá dầu mất gần 5 năm để phục hồi, “Gía dầu có thể mất nhiều năm phục hồi”, VnExpress, Thứ Tư, 14/1/2015. Độ dốc của đường thể hiện rõ quá trình biến động của giá dầu giai đoạn từ tháng 11/1985 đến tháng 4/1986 của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC).
Và có sự so sánh giữa hai giai đoạn 1985 – 1990 và cuối năm 2014. Nhìn vào biểu đồ, công chúng cũng dễ dàng biết được sự biến động trong thì trường dầu mỏ đang diễnra như thế nào. Sơ đồ, bản đồ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hai loại hình này chiếm vị trí nhiều hơn so với biểu đồ, đồ thị. Đối với các bài liên quan tới miêu tả đường đi, vị trí tổng quan, các tin bài về chiến sự, quy hoạch giao thông….