phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƢƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 8 Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CỞ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn ề 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về phương pháp thảo luận nhóm Phương pháp thảo luận nhóm không phải là phương pháp mới lạ mà thực tế trên thế giới phương pháp này đã xuất hiện từ rất lâu.
Khởi xướng cho phương pháp này là Socrate - nhà triết học Hy Lạp. Ông đã đề ra phương pháp Socrate hay còn là phương pháp hội thoại, tranh luận để tìm tòi phát hiện ra chân lý. Cũng dựa trên ý tưởng tất cả mọi người làm việc cùng nhau, chia sẻ thông tin với nhau để đạt mục đích cuối cùng của John Amos Comenius (1592-1670) áp dụng vào lớp học, khi ông cho rằng học sinh sẽ học được nhiều hơn thông qua cách học này. Sau đó, ý tưởng đã được xây dựng thành phương pháp và sử dụng rộng rãi tại Vương quốc Anh vào những năm cuối thập niên 70 do Joseph Lancaster và Andrew Bell áp dụng.
Năm 1806 phương pháp dạy học theo nhóm đã được đưa tới Mỹ với mục đích làm giảm tính cạnh tranh trong trường học và phương pháp này ngày càng phát triển lan rộng. Năm 1949 nhà giáo dục Casinet Roger đã đề xướng phương pháp làm việc tự do theo nhóm. Ông cho rằng “làm việc theo nhóm có nghĩa là sinh viên phải tìm tòi, phải thực hiện cuộc khảo cứu hay quan sát, phải cố gắng phân tích, tìm hiểu, diễn đạt, phải thành lập theo phiếu và sắp xếp những phiếu này, phải đóng góp sự tìm tòi của mình cho công việc của nhóm” [6; tr. Với quan niệm này của Casinet Roger, bước đầu đã đưa ra cách hiểu về làm việc theo nhóm là tiền đề để các nhà giáo dục sau này vận dụng trở thành phương pháp dạy học khá phổ biến trong các nhà trường hiện nay.Jakiel - nhà giáo dục Ba Lan lỗi lạc trong cuốn sách “Học tập theo nhóm ở trường học” cho rằng: hình thức học đem lại hiệu quả cao trong hoạt động dạy học là học tập theo nhóm ở trường học [24].
Cũng theo tác giả, khi giáo viên sử dụng hình thức học tập theo nhóm trong dạy học sẽ phát huy được tính tự giác, chủ động, khả năng làm việc cùng nhau của học sinh. Năm 1995, Robert Slavin trong tác phẩm “Dạy học theo nhóm nhỏ, lý thuyết nghiên cứu và thực hành” cũng đã đề cập đến dạy học theo nhóm nhỏ. Theo ông hình thức dạy học nhóm nhỏ là học viên sẽ cùng nhau làm việc trong các nhóm nhỏ để hoàn thành mục tiêu học tập chung đề ra. Ông cũng rằng có rất nhiều môn học có thể áp dụng hình thức dạy học này.
[36] Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên đây của các tác giả nước ngoài đã cho thấy tầm quan trọng của việc sử dụng thảo luận nhóm trong dạy học, nêu ra những cách hiểu khác nhau về sử dụng dạy học theo nhóm. Đây là những cơ sở lý luận quan trọng để tác giả luận văn tiếp thu trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ mà đề tài nêu ra. Các công trình nghiên cứu trong nước về sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD * Các công trình nghiên cứu về thảo luận nhóm và sử dụng phương pháp thảo luận trong dạy học Ở Việt Nam cũng đã có rất nhiều nhà giáo dục đã dành thời gian và tâm huyết nghiên cứu sâu về phương pháp học tập nhóm. Tác giả Nguyễn Hữu Châu (2004) trong cuốn “Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học”, Nxb Giáo dục đã đưa ra quan điểm về dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm.
Theo ông: “Dạy học nhóm là việc sử dụng các nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm tối đa hóa kết quả học tập của bản thân mình cũng như của người khác” [7; tr. Trong cuốn “Phương pháp nghiên cứu khoa học” của tác giả Lê Phước Lộc cho rằng: “Thảo luận nhóm là sự trao đổi ý tưởng, quan điểm nhận thức giữa các học viên và giáo viên để làm rõ và làm giàu sự hiểu biết các nội dung 8 phù hợp với hoạt động đào tạo” [27; tr. Ở góc độ tiếp cận của phương pháp nghiên cứu, thảo luận nhóm là phương pháp giúp người học có điều kiện để cùng nhau trao đổi, thảo luận, bàn bạc nêu ra ý kiến để cùng nhau đi đến thống nhất nội dung chung cần giải quyết. Tác giả Phan Trọng Ngọ (2005) với cuốn sách “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, cũng đã giới thiệu nhiều vấn đề về phương pháp dạy và học trong nhà trường hiện nay, trong đó có phương pháp thảo luận nhóm.
Ông cho rằng: phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp dạy học trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [29; tr. Với cách tiếp cận này của tác giả, phương pháp thảo luận thực chất là việc chia lớp học (với quan niệm là nhóm lớn) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận, được quyền nêu ý kiến của mình điều này sẽ phát huy được tính chủ động, tự giác ở người học, sự hợp tác trong công việc. Ngoài ra, quan niệm về thảo luận nhóm và sử dụng phương pháp thảo luận nhóm còn được đề đề cập đến trong các bài báo khoa học, các luận văn, luận án tiến sĩ. Tác giả Trần Thị Hương (2001), Một vài suy nghĩ về dạy học nhóm nhỏ ở Đại học”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, số 3/2001.
Tác giả Phan Thị Thanh Huyền (2019), Một số biện pháp nâng cao chất lượng giờ học thảo luận nhóm môn Pháp luật đại cương theo hệ thống tín chỉ cho sinh viên trường Đại học Hồng Đức, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt tháng 7/2019. Tác giả Thế Phong (2011), Thảo luận nhóm - thực trạng và giải pháp, Tạp chí Thanh niên, số 48… Các bài viết này đều đưa ra khái niệm chung về thảo luận nhóm, cách thức thực hiện thảo luận nhóm trong giờ học đối với một số môn học cụ thể. 9 Một số luận văn thạc sĩ như: Nguyễn Thị Hồng (1999), Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn Giáo dục học để phát huy tính tích cực học tập của sinh viên Cao đẳng Sư phạm Đồng Nai, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học; Bùi Quang Huy (2002), Tổ chức thảo luận nhóm trong quá trình dạy học môn Giáo dục học cho sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Lai Châu, Luận văn thạc sĩ Giáo dục học; Nguyễn Thị Hòa (2006), Phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Chủ nghĩa xã hội khoa học nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên Trường cao đẳng văn thư lưu trữ, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Hà Nội… Các công trình nghiên cứu này cũng đều đã phân tích cơ sở lý luận chung về phương pháp thảo luận nhóm và quy trình để vận dụng phương pháp này vào dạy học từng nội dung cụ thể của các môn học khác nhau. Đây cũng là những cơ sở quan trọng để tác giả luận văn kế thừa và tiếp tục hoàn thiện khung lý thuyết cho đề tài của mình.
* Các công trình nghiên cứu về sử dụng phương pháp thảo luận trong dạy học môn GDCD GDCD là một trong những môn học được dạy trong các trường phổ thông ở Việt Nam. Một trong những PPDH hiện nay đang được nhiều giáo viên sử dụng trong dạy học GDCD đó là thảo luận nhóm. Cũng đã có rất nghiều công trình nghiên cứu khoa học về việc vận dụng phương pháp này trong dạy học GDCD như: Tác giả Vương Tất Đạt (1994), “Phương pháp giảng dạy giáo dục công dân”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội. Cuốn sách đề cập tới các nội dung về phương pháp và phương pháp dạy học GDCD ở trường phổ thông.
Theo tác giả, có nhiều phương pháp được sử dụng trong dạy học GDCD, tùy vào đặc thù tri thức của từng bài để giáo viên lựa chọn vận dụng PPDH cho phù hợp. Thảo luận nhóm là PPDH giáo viên nên sử dụng thường xuyên. Thảo luận nhóm được hiểu là một nhóm người sẽ cùng nhau tìm hiểu bàn bạc và phân tích vấn đề để cùng nhau đưa ra giải pháp, kết luận cho vấn đề đó. 10 Công trình nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Văn Cư, Nguyễn Duy Nhiên (2007), Dạy và học môn GDCD ở trường THPT - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, đã nêu ra những vấn đề lý luận chung về phương pháp dạy và học môn GDCD ở trường THPT nước ta.
Trong đó, thảo luận nhóm cũng là PPDH được giáo viên sử dụng nhằm phát huy các kỹ năng cho học sinh như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác, kỹ năng nêu và giải quyết vấn đề… Các công trình nghiên cứu của nhóm tác giả Đinh Văn Đức, Dương Thúy Nga (2009), Phương pháp dạy học GDCD ở trường THPT, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội; Tác giả Phạm Thị Thúy Phương (2011), Một số phương pháp giảng dạy giáo dục công dân theo hướng giáo dục tích cực, Nxb Sư phạm, Hà Nội; Tác giả Vũ Đình Bảy (Chủ biên) (2015), Lí luận dạy học môn GDCD ở trường phổ thông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội; Tác giả Nguyễn Thị Hường (2016), Phương pháp dạy học GDCD ở trường THPT 1, Nxb Đại học Thái Nguyên đều đưa ra cơ sở lý luận chung về PPDH và PPDH GDCD. Thảo luận nhóm cũng là một trong những PPDH mà theo các tác giả giáo viên nên sử dụng trong dạy học môn GDCD. Theo tác giả Nguyễn Thị Hường: “Phương pháp thảo luận nhóm là sự phát triển của phương pháp thảo luận lớp và được sử dụng phổ biến hiện nay ở tất cả các môn học ở trường THPT trong đó có môn GDCD” [23; tr. Bởi mục đích của thảo luận nhóm là tăng tối đa cơ hội để học sinh được làm việc và thể hiện khả năng của mình, được chia sẻ kiến thức kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết một vấn đề có liên quan đến nội dung.