Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng

Khám phá phương pháp nghiên cứu khoa học hiệu quả dành cho bác sĩ lâm sàng, nâng cao kỹ năng và cải thiện chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

• Tác giả: Koriyama Chihaya
• Người hướng dẫn: TS, BS. Nguyễn Thy Khuê
• Trường học: Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Cơ Bản Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng
• Loại tài liệu: Tài liệu tập huấn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Các thông tin liên quan khóa học
• 1.1. Bối cảnh của khóa học
• 1.2. Các mục tiêu học hỏi
• 2. CHƯƠNG 2: Các bước căn bản trong tiến hành một nghiên cứu
• 2.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.2. Công cụ tiến hành nghiên cứu
• 2.3. Bắt đầu nghiên cứu từ đâu?
• 2.4. Các bước chuẩn bị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng

Phương pháp nghiên cứu khoa học là một công cụ thiết yếu giúp các bác sĩ lâm sàng nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu không chỉ giúp bác sĩ hiểu rõ hơn về các bệnh lý mà còn cải thiện quy trình điều trị. Đặc biệt, trong bối cảnh y học hiện đại, việc cập nhật kiến thức và kỹ năng nghiên cứu là rất quan trọng. Các bác sĩ cần nắm vững các khái niệm cơ bản về nghiên cứu khoa học để có thể áp dụng vào thực tiễn lâm sàng.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản Về Nghiên Cứu Khoa Học

Nghiên cứu khoa học là quá trình thu thập và phân tích dữ liệu nhằm giải quyết các vấn đề trong y học. Các bác sĩ lâm sàng cần hiểu rõ các khái niệm như thiết kế nghiên cứu, phương pháp thu thập dữ liệu và phân tích kết quả.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Trong Y Tế

Nghiên cứu khoa học giúp cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe. Nó cung cấp bằng chứng cho các quyết định lâm sàng và giúp bác sĩ cập nhật các phương pháp điều trị mới nhất.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Khoa Học Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng

Các bác sĩ lâm sàng thường gặp nhiều thách thức khi thực hiện nghiên cứu khoa học. Những khó khăn này có thể đến từ việc thiếu thời gian, nguồn lực hạn chế, hoặc thiếu kiến thức về phương pháp nghiên cứu. Để vượt qua những thách thức này, bác sĩ cần có kế hoạch rõ ràng và sự hỗ trợ từ các đồng nghiệp.

2.1. Thiếu Thời Gian Và Nguồn Lực

Bác sĩ lâm sàng thường phải đối mặt với khối lượng công việc lớn, điều này khiến họ khó có thể dành thời gian cho nghiên cứu. Việc tìm kiếm nguồn tài trợ và hỗ trợ từ các tổ chức cũng là một thách thức lớn.

2.2. Thiếu Kiến Thức Về Phương Pháp Nghiên Cứu

Nhiều bác sĩ lâm sàng không được đào tạo bài bản về phương pháp nghiên cứu. Điều này có thể dẫn đến việc thực hiện nghiên cứu không hiệu quả hoặc không đạt yêu cầu.

III. Các Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Cơ Bản Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng

Có nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau mà bác sĩ lâm sàng có thể áp dụng. Các phương pháp này bao gồm nghiên cứu mô tả, nghiên cứu can thiệp, và nghiên cứu bệnh chứng. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng.

3.1. Nghiên Cứu Mô Tả

Nghiên cứu mô tả giúp bác sĩ hiểu rõ hơn về đặc điểm của một nhóm bệnh nhân hoặc một tình huống cụ thể. Phương pháp này thường được sử dụng để thu thập thông tin ban đầu trước khi tiến hành các nghiên cứu sâu hơn.

3.2. Nghiên Cứu Can Thiệp

Nghiên cứu can thiệp là phương pháp cho phép bác sĩ kiểm tra hiệu quả của một phương pháp điều trị mới. Phương pháp này thường yêu cầu thiết kế nghiên cứu chặt chẽ và sự tuân thủ nghiêm ngặt.

3.3. Nghiên Cứu Bệnh Chứng

Nghiên cứu bệnh chứng giúp xác định mối liên hệ giữa một yếu tố nguy cơ và một bệnh lý. Phương pháp này thường được sử dụng để tìm hiểu nguyên nhân gây ra bệnh.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Khoa Học Trong Lâm Sàng

Nghiên cứu khoa học không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong lâm sàng. Các kết quả nghiên cứu có thể giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị chính xác hơn và cải thiện kết quả sức khỏe cho bệnh nhân. Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn là một bước quan trọng trong việc nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe.

4.1. Cải Thiện Quy Trình Điều Trị

Các nghiên cứu khoa học cung cấp bằng chứng cho các phương pháp điều trị mới, giúp bác sĩ cải thiện quy trình điều trị và nâng cao hiệu quả chăm sóc bệnh nhân.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Điều Trị

Nghiên cứu giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị hiện tại, từ đó điều chỉnh và cải thiện quy trình chăm sóc sức khỏe.

V. Kết Luận Về Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng

Phương pháp nghiên cứu khoa học là một phần không thể thiếu trong thực hành lâm sàng. Việc nắm vững các phương pháp nghiên cứu giúp bác sĩ nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân và đóng góp vào sự phát triển của y học. Tương lai của nghiên cứu khoa học trong y tế sẽ tiếp tục phát triển, và bác sĩ cần luôn cập nhật kiến thức để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngành y tế.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Khoa Học Trong Y Tế

Nghiên cứu khoa học sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe. Các bác sĩ cần chủ động tham gia vào các nghiên cứu để nâng cao kiến thức và kỹ năng.

5.2. Khuyến Khích Bác Sĩ Tham Gia Nghiên Cứu

Việc khuyến khích bác sĩ tham gia vào các nghiên cứu sẽ giúp nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và tạo ra những thay đổi tích cực trong ngành y tế.

Nội dung chính

Phân tích và Tổng hợp Nội dung Giáo trình: "Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng"

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Cơ Bản Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng (Ấn bản lần thứ nhất, 2014) được biên soạn từ tài liệu giảng dạy của các khóa tập huấn Dịch tễ học lâm sàng tại Trường Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2004–2014. Tài liệu được phát triển dưới sự hợp tác chuyên môn giữa Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh và Bộ môn Sức khỏe Cộng đồng thuộc Đại học Y khoa Fukushima (Nhật Bản), với sự tài trợ của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA). Ban biên tập gồm TS.BS Nguyễn Thy Khuê (chủ biên phiên bản tiếng Việt) và TS.BS Aya Goto (chủ biên phiên bản tiếng Anh), cùng sự tham gia hiệu đính của TS.BS Lê Cự Linh (Đại học Y tế Công cộng Hà Nội).

Về vị trí trong đào tạo, giáo trình phục vụ chương trình đào tạo y khoa liên tục (CME) và đào tạo sau đại học cho đội ngũ bác sĩ thực hành lâm sàng. Mục tiêu học tập cốt lõi của tài liệu bao gồm:

1. Xác lập câu hỏi nghiên cứu xuất phát từ thực tiễn điều trị;
2. Nắm vững kỹ thuật tra cứu y văn và thẩm định bài báo khoa học (Critical Appraisal);
3. Lựa chọn thiết kế nghiên cứu dịch tễ học phù hợp;
4. Nhận diện và kiểm soát sai lệch (bias) cùng các biến số nhiễu (confounding);
5. Áp dụng các phép kiểm thống kê sinh học cơ bản và tuân thủ các nguyên tắc đạo đức y sinh học.

Giáo trình tiếp cận theo hướng thực hành ứng dụng, hạn chế việc đào sâu lý thuyết toán học thuần túy, tập trung hướng dẫn quy trình từng bước từ xây dựng đề cương (protocol), thu thập dữ liệu, phân tích số liệu đến công bố kết quả trên các tạp chí y học.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Sơ đồ tiến trình nghiên cứu trong giáo trình:
[Câu hỏi lâm sàng] ➔ [Tra cứu y văn & MeSH] ➔ [Thiết kế nghiên cứu (Mô tả/Cắt ngang/Cohort/Bệnh-chứng/RCT)] 
➔ [Kiểm soát Sai lệch & Nhiễu] ➔ [Xử lý Sinh thống kê] ➔ [Đạo đức y sinh & Công bố kết quả]

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được cấu trúc logic theo tiến trình thực hiện một nghiên cứu y học lâm sàng:

• Chương 1: Các thông tin liên quan khóa học: Trình bày bối cảnh hợp tác quốc tế, mục tiêu đào tạo năng lực nghiên cứu khoa học cho bác sĩ lâm sàng và lộ trình phát triển chương trình tập huấn từ năm 2000 đến năm 2015.
• Chương 2: Các bước căn bản trong tiến hành một nghiên cứu: Hướng dẫn chuyển đổi thắc mắc lâm sàng thành câu hỏi nghiên cứu khoa học; cấu trúc chuẩn của một đề cương nghiên cứu gồm 11 đề mục; các phương pháp chọn mẫu (ngẫu nhiên, hệ thống, thuận tiện), cách thực hiện nghiên cứu thử nghiệm (pilot study) và bài học lịch sử dịch tễ học từ trường hợp khảo sát dịch tả của John Snow.
• Chương 3: Cách tìm y văn và Đánh giá có hệ thống các bài báo khoa học: Kỹ thuật sử dụng cơ sở dữ liệu y sinh (PubMed, MEDLINE, Embase, HINARI, Popline, Free Medical Journals); sử dụng từ khóa MeSH và toán tử Boolean (AND, OR); công cụ truy vấn lâm sàng (Clinical Queries); quản lý trích dẫn bằng phần mềm (Zotero, EndNote, My NCBI) theo chuẩn Vancouver hoặc Harvard; khung đánh giá phản biện bài báo khoa học (Critical Appraisal) theo 9 tiêu chí và hệ thống bảng kiểm quốc tế (CONSORT, STROBE, PRISMA, MOOSE, STARD, STREGA).
• Chương 4: Lệch và Nhiễu: Phân biệt sai lầm ngẫu nhiên (random error) và sai lầm hệ thống (systematic error/bias); phân loại xếp nhóm sai không phân biệt và có phân biệt; cơ chế của sai lệch lựa chọn (selection bias), sai lệch phát hiện (detection bias), sai lệch nhớ lại (recall bias); định nghĩa 3 tiêu chí của yếu tố nhiễu (confounder); các biện pháp kiểm soát nhiễu trong giai đoạn thiết kế (giới hạn, bắt cặp, ngẫu nhiên hóa) và giai đoạn phân tích (phân tầng, mô hình hồi quy đa biến).
• Chương 5 – Chương 8: Các thiết kế nghiên cứu dịch tễ học: Trình bày nguyên lý, kỹ thuật thu thập dữ liệu, ưu điểm, hạn chế và chỉ số đo lường của từng mô hình nghiên cứu:
  • Nghiên cứu mô tả và nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional study): Đo lường tỷ lệ lưu hành (prevalence) và tỷ lệ mới mắc (incidence).
  • Nghiên cứu đoàn hệ (Cohort study): Đánh giá nguy cơ tương đối (Relative Risk – RR).
  • Nghiên cứu bệnh – chứng (Case-control study): Đánh giá tỷ số chênh (Odds Ratio – OR).
  • Nghiên cứu can thiệp (Intervention study/RCT): Kỹ thuật ngẫu nhiên hóa, làm mù (blinding), giả dược (placebo) và nghiên cứu giả can thiệp.
• Chương 9 – Chương 10: Khái niệm sinh thống kê và các phép kiểm căn bản: Thống kê mô tả và thống kê suy luận; các phép kiểm tham số và phi tham số cơ bản gồm Chi bình phương ($\chi^2$), Fisher’s exact test, Student’s t-test và Mann-Whitney test.
• Đạo đức nghiên cứu và sự trung thực học thuật: Quy trình thông qua Hội đồng Đạo đức, lấy văn bản đồng thuận tham gia nghiên cứu (informed consent), bảo mật dữ liệu và phòng chống gian lận học thuật.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết nền tảng về dịch tễ học thực chứng (Evidence-Based Medicine – EBM):

• Hệ thống lý thuyết sai số: Định lượng tác động của hiện tượng xếp nhóm sai (misclassification) lên việc ước tính nguy cơ; phân tích sự thay đổi của giá trị RR và OR khi có sự xuất hiện của sai lệch có phân biệt hoặc không phân biệt.
• Nguyên lý xác định và hiệu chỉnh biến số nhiễu: Mô hình hóa toán học thông qua bảng phân tích tầng $2 \times 2$ (ví dụ: phân tích mối liên quan giữa tiêu thụ rượu, hút thuốc lá và nguy cơ ung thư phổi để chứng minh thuốc lá là biến số nhiễu).
• Khung chuẩn mực thiết kế nghiên cứu: Quy chuẩn 11 thành phần của một đề cương nghiên cứu y học hoàn chỉnh, bao gồm tính toán cỡ mẫu, xác định biến số độc lập/kết cục, quy trình kiểm soát rủi ro và quản lý số liệu.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Thao tác tìm kiếm nâng cao trên hệ thống MeSH/PubMed; nhập liệu, mã hóa biến số và sử dụng phần mềm quản lý thư mục trích dẫn (EndNote, Zotero).
• Kỹ năng phân tích: Đọc hiểu và phân tích phản biện bài báo y khoa quốc tế theo các tiêu chuẩn thẩm định chuyên biệt; phân biệt hiện tượng nhiễu với hiện tượng tương tác/thay đổi mức độ tác động (effect modification).
• Kỹ năng thực hành: Soạn thảo phiếu thu thập dữ liệu/bảng câu hỏi (questionnaire); lập kế hoạch nghiên cứu thử nghiệm (pilot study); tổ chức sinh hoạt câu lạc bộ đọc báo (journal club) tại đơn vị lâm sàng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm tích cực, gắn liền giữa lý thuyết dịch tễ và thực hành lâm sàng:

Phương pháp	Hình thức triển khai	Mục tiêu đạt được
Bài giảng lý thuyết ngắn	Cung cấp định nghĩa, công thức toán học và nguyên lý thiết kế	Nắm vững khái niệm dịch tễ và sinh thống kê cơ bản
Bài tập tình huống lâm sàng	Giải quyết các bài toán phân tích bảng $2 \times 2$, tính toán OR, RR	Rèn luyện kỹ năng định lượng sai số và biến số nhiễu
Thực hành viết đề cương	Soạn thảo protocol dựa trên 11 đề mục tiêu chuẩn	Hình thành năng lực thiết kế nghiên cứu thực tế
Phân tích nghiên cứu thực tế	Đọc các công trình xuất bản quốc tế (như nghiên cứu trầm cảm sau sinh của Suzuki et al., 2011)	Hiểu quy trình thẩm định bài báo và xuất bản quốc tế

Phương pháp học tập được khuyến nghị:

• Tự học lý thuyết: Đọc tuần tự các chương từ Chương 2 đến Chương 8 trước khi thực hiện các bài tập tính toán nâng cao trong các khung kỹ thuật.
• Làm việc nhóm: Tổ chức thảo luận đề cương nghiên cứu theo nhóm, tiến hành sửa lỗi trực tiếp trên lớp hoặc trong các buổi sinh hoạt chuyên môn tại bệnh viện.
• Đánh giá kết quả: Năng lực học viên được đánh giá thông qua chất lượng bản đề cương nghiên cứu hoàn chỉnh, khả năng bảo vệ tính khả thi của phương pháp chọn mẫu và năng lực xử lý số liệu thống kê.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình sở hữu các đặc điểm chuyên môn gắn kết chặt chẽ với bối cảnh y tế tại Việt Nam:

1. Dữ liệu từ thực tiễn hợp tác quốc tế hơn 10 năm: Nội dung giáo trình đúc kết kinh nghiệm giảng dạy trực tiếp từ các khóa đào tạo phối hợp giữa Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, Đại học Y khoa Fukushima và Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) từ năm 2004 đến 2014.
2. Tích hợp hệ thống bảng kiểm chuẩn quốc tế: Giáo trình cập nhật và hướng dẫn áp dụng trực tiếp các tiêu chuẩn báo cáo nghiên cứu khoa học quốc tế vào việc thẩm định bài báo, bao gồm:
   • CONSORT: Thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên;
   • STROBE: Nghiên cứu quan sát (cắt ngang, bệnh chứng, đoàn hệ);
   • PRISMA & MOOSE: Tổng quan hệ thống và phân tích gộp (meta-analysis);
   • STARD: Đánh giá độ chính xác của xét nghiệm chẩn đoán;
   • STREGA: Nghiên cứu dịch tễ học di truyền.
3. Giải pháp thực tế cho bác sĩ lâm sàng: Giáo trình giải quyết trực tiếp các khó khăn đặc thù trong bệnh viện Việt Nam như: bệnh nhân ngoại trú không có lịch hẹn trước (áp dụng chọn mẫu hệ thống/thuận tiện kèm theo dõi tỷ lệ phản hồi - response rate), cách thức tổ chức câu lạc bộ đọc báo (journal club) định kỳ để cập nhật y học thực chứng.
4. Hệ thống hóa nguồn tài nguyên mở: Cung cấp danh mục liên kết đến các cơ sở dữ liệu y sinh toàn văn miễn phí như HINARI, Popline, Free Medical Journals và các nguồn chứng cứ Cochrane.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống y tế:

• Bác sĩ thực hành lâm sàng: Các bác sĩ đang công tác tại các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa tuyến trung ương và địa phương có nhu cầu tiến hành các nghiên cứu xuất phát từ thực tế khám chữa bệnh hàng ngày.
• Học viên sau đại học: Bác sĩ nội trú, học viên Chuyên khoa 1, Chuyên khoa 2, học viên cao học y khoa và sinh viên y khoa năm cuối sử dụng làm tài liệu hướng dẫn xây dựng luận văn, đề án tốt nghiệp.
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Giảng viên các bộ môn lâm sàng, dịch tễ học và y tế công cộng sử dụng làm tài liệu giảng dạy trong các chương trình đào tạo y khoa liên tục (CME) hoặc tập huấn phương pháp nghiên cứu.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về khoa học y sinh học, bệnh học lâm sàng và khả năng đọc hiểu thuật ngữ y khoa bằng tiếng Anh để thực hiện tra cứu y văn trên cơ sở dữ liệu quốc tế.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được thiết kế chuyên biệt cho bác sĩ thực hành lâm sàng, học viên sau đại học ngành y và các nhân viên y tế lần đầu tiếp cận với phương pháp nghiên cứu khoa học và thống kê sinh học.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học chỉ cần nắm vững kiến thức bệnh học lâm sàng thông thường. Giáo trình không yêu cầu nền tảng toán học hay thống kê chuyên sâu trước đó, vì các khái niệm sinh thống kê được giải thích từ mức độ cơ bản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu dịch tễ học thuần túy?

Giáo trình tập trung giải quyết các vấn đề thực tiễn của lâm sàng: chuyển đổi câu hỏi bệnh học thành đề cương nghiên cứu, hướng dẫn lấy mẫu trong điều kiện khám chữa bệnh thực tế, kiểm soát sai lệch trong bệnh viện và phương pháp thẩm định y văn phục vụ điều trị.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?

Người học nên đọc phần lý thuyết tổng quát ở từng chương trước, sau đó tự giải lại các ví dụ tính toán số liệu trong các khung kỹ thuật (như cách phân tích biến số nhiễu hoặc sai số phân loại), kết hợp thực hành trực tiếp tra cứu PubMed và viết đề cương nghiên cứu thử nghiệm.

5. Có tài liệu và công cụ bổ trợ nào kèm theo giáo trình?

Giáo trình cung cấp các biểu mẫu cấu trúc đề cương nghiên cứu (protocol), danh sách website tra cứu y văn miễn phí (HINARI, PubMed, Cochrane), phần mềm quản lý trích dẫn (Zotero, EndNote) và hệ thống bảng kiểm quốc tế (CONSORT, STROBE, PRISMA).

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Cơ Bản Dành Cho Bác Sĩ Lâm Sàng hệ thống hóa toàn bộ quy trình thực hiện nghiên cứu y học, từ bước hình thành câu hỏi nghiên cứu, tra cứu y văn, lựa chọn thiết kế dịch tễ học, kiểm soát sai lệch đến phân tích sinh thống kê và tuân thủ đạo đức nghiên cứu. Lộ trình học tập đề xuất là: nắm vững nguyên lý thiết kế nghiên cứu $\rightarrow$ thực hành tra cứu và đánh giá phản biện y văn $\rightarrow$ xây dựng đề cương nghiên cứu $\rightarrow$ xử lý dữ liệu và công bố kết quả. Tài liệu là nguồn tham khảo học thuật chuẩn mực, hỗ trợ bác sĩ lâm sàng chuyển đổi các quan sát thực tiễn thành những công trình nghiên cứu khoa học có giá trị thực chứng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 Các thông tin liên quan khóa học Aya Goto, Nguyễn Quang Vinh 1. Bối cảnh của khóa học Nghiên cứu về sức khỏe là một sức mạnh then chốt để cải thiện các hoạt động của hệ thống y tế. Việc nghiên cứu giúp các quốc gia xác định nhu cầu và liên kết việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu. Xây dựng khả năng làm nghiên cứu là một bước quan trọng trong việc phát triển hệ thống y tế ở các nước phát triển.

Tại Việt Nam, đào tạo y khoa liên tục ngày càng được quan tâm qua việc thiết lập các chính sách và các chương trình chính thức gần đây. Nhận thấy nhu cầu cần xây dựng nguồn lực để nghiên cứu, đại học Y Dược TP.HCM bắt đầu tìm kiếm những hỗ trợ phương pháp nghiên cứu từ bên ngoài từ năm 2000. Các tác giả trong quyển sách này giữ vai trò chủ yếu trong việc tiến hành các khóa tập huấn từ đó. Dự án đầu tiên do Hội Đồng Nhân Dân (Population Council) tổ chức, là một khóa học bán thời gian 9 tháng, các đối tượng là bác sĩ sản phụ khoa.

Sau đó, cách huấn luyện được đổi thành các khóa học ngắn hạn toàn thời gian và được đại học PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CƠ BẢN CHO BÁC SĨ LÂM SÀNG 13 Y Dược TP.HCM và đại học Y khoa Fukushima đồng tổ chức. Chương trình và nội dung của khóa học được tóm lược trong bảng 1.1 Công tác tổ chức khóa học Khóa I-IV Khóa V 1-3 Khóa VI 1&2 Thời gian 2004-2009 2010-2012 2013-2015 Tài trợ Quỹ hỗ trợ Cơ quan hợp Cơ quan hợp nghiên cứu của tác quốc tế Nhật tác quốc tế Nhật chính phủ Nhật (JICA) thuộc (JICA), công ty tỉnh Fukushima dược địa phương Cấp phép Trường đại học Trường đại học Trường đại học y khoa y khoa, Hội Y y khoa, Hội Y học học, Bộ Y tế (thí điểm) Đối tượng Các giảng viên Các bác sĩ tại Các bác sĩ tại đại học y TP.HCM miền Nam Việt Nam Ban giảng Nhật Nhật, Việt, nước Nhật, Việt, nước huấn thứ ba thứ ba Cấu trúc  Phương pháp  Phương pháp  Phương pháp khóa học nghiên cứu nghiên cứu nghiên cứu khoa học và khoa học và khoa học và thống kê sinh thống kê sinh thống kê sinh học học học  Chia nhóm  Bài tập làm và  Bài tập làm và thảo luận sửa tại lớp sửa tại lớp  Chia nhóm  Chia nhóm thảo luận thảo luận 2. Các mục tiêu học hỏi Các khóa huấn luyện của chúng tôi tập trung vào các đối tượng là bác sĩ thực hành lâm sàng và qua đó trang bị các phương pháp thực hành nghiên cứu căn bản để ứng dụng 14 KHÓA TẬP HU ẤN NGHIÊN C ỨU DỊCH TỄ HỌC nhằm cải thiện thực hành lâm sàng hàng ngày. Khóa học giải quyết những chủ đề ở các giai đoạn của đời sống, tập trung vào khía cạnh thể chất, tinh thần và xã hội của sức khỏe con người.

Mục tiêu chính của khóa học là giúp các học viên hiểu được bằng chứng dịch tễ học, thiết kế và tiến hành nghiên cứu, công bố và sử dụng các kết quả nghiên cứu. Các mục tiêu khác bao gồm: 1. Củng cố các kiến thức căn bản về phương pháp nghiên cứu và thống kê sinh học; 2. Trang bị các kỹ năng cần cho nghiên cứu khoa học: tìm tài liệu y văn, đánh giá các bằng chứng y học, các thiết kế nghiên cứu, xây dựng bộ câu hỏi thu thập dữ liệu, quản lý, xử lý dữ liệu, và trình bày kết quả.

Quyển sách này giới thiệu và diễn giải các khái niệm và thuật ngữ được dùng trong các khóa học. Chúng tôi sẽ đưa các ví dụ minh họa là các nghiên cứu thực sự đã tiến hành vào các khóa học để các bạn hiểu rõ hơn. Nếu được, các bạn hãy tham dự các huấn luyện, nếu không bạn có thể tiếp cận kiến thức căn bản từ quyển sách này. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CƠ BẢN CHO BÁC SĨ LÂM SÀNG 15 CHƯƠNG 2 Các bước căn bản trong tiến hành một nghiên cứu Aya Goto, Nguyễn Thu Tịnh 1.

Câu hỏi nghiên cứu Tại sao tôi nhận thấy loại bệnh nhân này ngày càng xuất hiện nhiều trong thời gian gần đây? Làm thế nào chúng ta chẩn đoán bệnh này tốt hơn? Trị liệu mới nhất cho bệnh này là gì? Bằng cách nào chúng ta có thể ngăn ngừa đợt tái phát bệnh này cho bệnh nhân? Trên đây là tất cả câu hỏi lâm sàng xuất hiện trong đầu bạn trong thực hành mỗi ngày. Những câu hỏi này sẽ dẫn bạn xây dựng các mục tiêu nghiên cứu. Chủ đề nghiên cứu của bạn không nhất thiết khu trú vào một thể bệnh hay một kết cục chuyên biệt. Có thể là những vấn đề liên quan đến sức khỏe như các hành vi sức khỏe, các triệu chứng cơ năng về thể chất và tâm lý, thời gian nằm viện, hoặc giá thành điều trị.

Trong cuốn sách này, các vấn đề sức khỏe được xem như là kết cục xuyên suốt. Xác lập một câu hỏi nghiên cứu tương tự như bạn định nghĩa một câu hỏi để tìm tài liệu y văn, sẽ được trình bày trong Chương 2. 16 KHÓA TẬP HU ẤN NGHIÊN C ỨU DỊCH TỄ HỌC 2. Công cụ tiến hành nghiên cứu Các công cụ cần thiết để trả lời câu hỏi nghiên cứu là dịch tễ học (epidemiology) và sinh thống kê (biostatistics).

Bạn phải hiểu rõ các thuật ngữ của dịch tễ học và sinh thống kê khi đọc các bài báo khoa học. Bạn cũng cần học cách dùng các thuật ngữ này khi muốn tiến hành một nghiên cứu dịch tễ học. Thuật ngữ và các khái niệm trong dịch tễ học sẽ giúp thu thập dữ liệu, còn sinh thống kê giúp xử lý dữ liệu; cả hai sẽ giúp hiểu rõ bằng chứng khoa học. Bạn có thể học các khái niệm căn bản ở những chương sau, còn những chủ đề dịch tễ học cần quan tâm đặc biệt sẽ được trình bày trong Chương 3, sau đó là các kỹ thuật chính trong thu thập dữ liệu từ Chương 4 đến Chương 8.

Kế tiếp Chương 9 và 10 sẽ tóm lược các khái niệm sinh thống kê căn bản. Những từ khóa quan trọng được gạch dưới và liệt kê ở phần cuối cuốn sách này. Bạn có thể giải thích và sử dụng các thuật ngữ được gạch dưới này sau khi đọc xong cuốn sách. Bắt đầu nghiên cứu từ đâu? Bạn cần bắt đầu bằng cách học sử dụng các công cụ tìm kiếm y văn (literature search) trong PubMed và Medline.

Ngoài ra, hiện nay có nhiều tập san điện tử cung cấp thông tin miễn phí. Những tập san này sẽ rộng cửa đón bạn đến với đại dương mênh mông của tri thức bằng chứng khoa học. Sau đó, bạn cần học cách biết bơi trong đại dương đó. Bạn cũng cần học cách đánh giá một cách hệ thống các bài PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CƠ BẢN CHO BÁC SĨ LÂM SÀNG 17 báo khoa học mà bạn tìm được.

Các bài báo này được viết dưới ngôn ngữ dịch tễ học và sinh thống kê. Mục đích chính của việc tìm kiếm y văn là để biết xem chủ đề mà bạn nghiên cứu có điều gì đã được biết và điều gì chưa được biết, dựa trên nơi mà bạn quyết định bắt đầu nghiên cứu. Nếu bạn không quen lắm với các thuật ngữ tiếng Anh, bạn có thể dùng chức năng của MeSH trong PubMed. Ngay khi gõ vào thuật ngữ bạn muốn tìm, thì công cụ MeSH sẽ liệt kê một loạt các từ tìm kiếm thích hợp.

Khi sử dụng công cụ tìm kiếm lần đầu, bạn nên tìm xem các các bài tổng quan (review) hoặc bài báo của hệ thống Cochrane. Điều này sẽ giúp bạn có cái nhìn tổng quát về các bằng chứng hiện tại. Nếu thời gian eo hẹp, bạn nên khu trú vào các bài báo xuất bản trong 10 năm vừa qua. Những kỹ năng này sẽ được trình bày chi tiết trong Chương 2.

Các bước chuẩn bị Thành công trong nghiên cứu, dẫu lớn hay nhỏ thế nào, là tùy thuộc vào thiết kế nghiên cứu tốt đến đâu. Các thiết kế nghiên cứu chính (study designs), mà các bạn sẽ học sau (Chương 4 đến 8), bao gồm nghiên cứu mô tả, cắt ngang, bệnh chứng, cohort, và nghiên cứu can thiệp. Danh mục này dựa trên độ khó khi thiết kế và thực hiện các nghiên cứu. Bạn cũng nên tìm quanh các đồng nghiệp và chọn một mô hình mang tính khả thi cho nhóm của bạn để tiến hành.

Sau khi tạo một nhóm làm việc thoải mái, bạn nên viết một (research protocol) và xây dựng một bộ câu hỏi (ques- tionnaire). Một ví dụ mẫu được viết kèm trong cuốn sách này.1 trình bày các đề mục căn bản bao gồm trong 18 KHÓA TẬP HU ẤN NGHIÊN C ỨU DỊCH TỄ HỌC đề cương nghiên cứu. Nếu đây là cuốn sách viết phương pháp nghiên cứu đầu tiên mà bạn đọc, vui lòng đọc các nội dung trong khung sau khi bạn đã đọc xong các phần chính của sách. Đề cương nghiên cứu 1.

Nhóm nghiên cứu: Họ tên, nơi làm việc, và nhiệm vụ của mỗi người 3. Nguồn tài trợ: Nếu có. Giới thiệu 1) Giải thích ngắn gọn chủ đề nghiên cứu mà bạn cố gắng khu trú. Các bài báo quốc tế và trong nước liên quan chủ đề này.

2) Mô tả các nghiên cứu trước (trong nước và quốc tế). Nếu đã làm nghiên cứu thử hoặc nghiên cứu khác có cùng chủ để, bạn nên mô tả sơ lược ở phần này. Cái mới trong nghiên cứu này là gì? 3) Phát biểu mục tiêu chuyên biệt. Thiết kế và Phương pháp nghiên cứu 1) Thiết kế: Cắt ngang, bệnh chứng, cohort, hoặc can thiệp? Nêu lý do tại sao chọn thiết kế này cho nghiên cứu của bạn? 2) Thời gian nghiên cứu và nợi tiến hành 3) Đối tượng nghiên cứu: Tiêu chuẩn chọn vào hoặc loại ra? Nếu làm nghiên cứu bệnh chứng, nên định nghĩa thế nào là ca bệnh hay ca chứng, bao gồm có việc bắt cặp hày không.

Tính cỡ mẫu dựa trên các giả định hợp lý và các test thích hợp. 4) Cách đo lường các kết cục chính và các đề mục nghiên cứu. Mô tả cách xây dựng một bộ câu hỏi. Đính kèm bản nháp bộ câu hỏi với một tờ phía trước giải thích cách sử dụng.

Nếu bạn dùng các dữ liệu có sẵn tại nơi nghiên cứu, nên mô tả cách thức chọn các PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CƠ BẢN CHO BÁC SĨ LÂM SÀNG 19 đề mục nghiên cứu từ các hồ sơ y khoa hoặc các nguồn dữ liệu khác. Nếu thu thập thông tin từ các quan sát thực hành lâm sàng, hãy mô tả cách bạn phát triển phiếu quan sát (liệt kê các điểm quan trọng khi quan sát).