Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP PHẦN ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN THUỘC CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÝ 12 NÂNG CAO NHẰM BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI 1.1 Vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi 1. Vài nét về lịch sử * Trên thế giới Tìm hiểu lịch sử phát triển nền GD&ĐT các nước nói chung và đặc biệt là vấn đề đào tạo và bồi dưỡng HSG. Có thể nói, hầu như tất cả các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng HSG trong chiến lược phát triển chương trình GD phổ thông. Nhiều nước ghi riêng thành một mục dành cho HSG, một số nước coi đó là một dạng của GD đặc biệt hoặc chương trình đặc biệt.
Đối với các nước phát triển, khoa học cơ bản là xương sống để giữ vững vị trí siêu cường của họ. Còn đối với các nước đang phát triển, việc phát triển nhanh hay chậm, bền vững và có đuổi kịp các nước phát triển hay không, phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Trong đó xây dựng một nền khoa học cơ bản vững mạnh và đúng hướng là rất quan trọng. Đầu tư cho đào tạo và nghiên cứu khoa học cơ bản là sự đầu tư mang lại lợi nhuận cao nhất, quan trọng nhất đối với sự phát triển của mỗi Quốc gia.
* Ở nước ta “Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước hùng mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi thấp xuống”. Điều đó không chỉ thể hiện giá trị của nhân tài trong lịch sử của Việt Nam. Ngày nay, trong thời đại tri thức nó vẫn còn nguyên giá trị đối với mọi Quốc gia trên thế giới.
Vấn đề bồi dưỡng nhân tài được nhà nước coi trọng ngay từ thuở sơ khai. Văn Miếu - Quốc Tử Giám là trường Đại học đầu tiên của Việt Nam-cái nôi đào tạo nên nhiều nhân tài cho đất nước. Thời của nhà giáo Chu Văn An, ông đã 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được mời vào giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Ông biên tập nhiều sách quan trọng làm nội dung giảng dạy các Nho sinh.
Thời kỳ này nhà Trần đặt lại thứ bậc trong thi cử, đỗ bậc nhất có Tam khôi: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Đời Lê Thánh Tông (1483) cho phát triển in sách, đặt ra lệ khắc tên tuổi Tiến sĩ vào bia đá cho những người thi đỗ từ năm 1442, mỗi khoa thi một tấm bia. Ngày nay, Đảng và Nhà nước ta coi vấn đề bồi dưỡng nhân tài là một trong ba mục tiêu chiến lược của nền GD Quốc dân Việt Nam. Trong quan điểm lãnh đạo của Đảng và Nhà nước ta, vấn đề nhân tài luôn được xác định là yếu tố quan trọng trong sự nghiệp phát triển chung của đất nước.
Nhiều địa phương đã có những chính sách riêng khuyến học, khuyến tài, tạo điều kiện thuận lợi để thu hút, trọng dụng nhân tài. Chẳng hạn, thành phố Hà Nội đã thông qua: “Quy định tạm thời về ưu đãi, khuyến khích các nhà khoa học đầu ngành, chuyên gia giỏi, người có cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và phát triển Thủ đô” và “Quy định tạm thời về thu hút, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng tài năng trẻ và nguồn nhân lực chất lượng cao”. Thành phố Đà Nẵng, tỉnh Bình Dương đã ban hành quy định chính sách đào tạo, thu hút nguồn nhân lực trình độ cao về công tác tại địa phương. Thành phố Hồ Chí Minh có chương trình đầu tư lớn cho “Vườn ươm tài năng”… * Vấn đề bồi dưỡng học sinh giỏi ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế Quốc tế hiện nay, với sự phát triển như vũ bão của cách mạng khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ thông tin và truyền thông; với sự phổ biến của Internet và sự tiến nhanh đến nền kinh tế tri thức… thì vấn đề đào tạo, bồi dưỡng nhân tài, đặc biệt là tài năng trẻ có vai trò cực kỳ quan trọng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, ngành GD&ĐT nước ta đã có những chủ trương, biện pháp quan trọng nhằm phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và đến nay đã thu được những kết quả nhất định. Nhiều tài năng trẻ đã được bồi dưỡng và phát triển nhanh chóng. Hằng năm số HS năm cuối của các trường THPT khối năng khiếu thi đỗ đại học đạt tỷ lệ khoảng trên 80%. Khối trường, lớp chuyên đã 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có những đóng góp rất lớn trong việc phát hiện bồi dưỡng nhân tài, tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước, đồng thời góp phần tích cực nâng cao chất lượng và thành tích của các kỳ thi HSG Quốc gia, các cuộc thi Olympic Quốc tế về toán, tin học, lý, hoá, sinh và ngoại ngữ.
Số HS đoạt giải trong các kỳ thi HSG Quốc gia, Quốc tế ngày càng tăng. Nhiều HS được tuyển thẳng đại học hoặc đạt điểm cao trong các kỳ thi tuyển sinh đại học, nhiều HS được lựa chọn vào các hệ đào tạo cử nhân tài năng, chương trình tiên tiến… và trưởng thành khá nhanh. Tuy nhiên, công tác phát hiện, bồi dưỡng HSG ở các trường THPT còn nhiều bất cập. Chưa có phương thức tích cực và chủ động để phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng HSG ngay từ lúc mới vào THPT.
Thiếu chủ động trong việc xây dựng kế hoạch, chính sách, cơ chế quản lý thích hợp và đồng bộ cho công tác bồi dưỡng HSG, còn mang nặng tính tự phát, mạnh trường nào trường ấy làm. Từ thực trạng nêu trên, để công tác đào tạo, bồi dưỡng tài năng trẻ ở nước ta đạt được kết quả cao hơn trong những năm sắp tới, Đảng và Nhà nước đã chỉ đạo các cấp các ngành cần tập trung thực hiện tốt bảy định hướng cơ bản. Trong đó có ba định hướng sau đây: Một là: tăng cường quản lý nhà nước về công tác đào tạo bồi dưỡng tài năng trẻ. Xây dựng hệ thống chính sách tài năng trẻ, tạo khung pháp lý để đưa công tác quản lý nhà nước về vấn đề này ngày càng hiệu quả.
Nghiên cứu đổi mới quy trình phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng năng khiếu cho học sinh từ mẫu giáo đến hết trung học phổ thông, trên cơ sở đó quy hoạch phát triển mạng lưới phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu ở độ tuổi trước khi bước vào trường đại học, tạo nguồn tài năng trẻ dồi dào cho đất nước. Hai là: phát triển mạng lưới các trường, lớp bồi dưỡng năng khiếu bậc phổ thông, đặc biệt là các trường trung học phổ thông chuyên ở các địa phương và ở một số trường đại học có uy tín, chất lượng. Tiếp tục đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp đào tạo cũng như các chế độ, chính sách đối với các loại trường, lớp này. Có chính sách thu hút, đãi ngộ thích đáng đội ngũ giáo viên giỏi, tâm huyết tham gia đào tạo, bồi dưỡng các lớp tài năng trẻ.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ba là: tạo cơ chế, chính sách khuyến khích toàn xã hội tham gia vào việc phát hiện, bồi dưỡng và phát triển tài năng trẻ. Xã hội hóa công tác bồi dưỡng và phát triển tài năng trẻ. Phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức trong hệ thống chính trị; giữa gia đình, nhà trường, xã hội tạo quy trình hợp lý để phát hiện, bồi dưỡng, giúp đỡ và phát huy tài năng trẻ. Tóm lại, nâng cao chất lượng đào tạo và bồi dưỡng tài năng trẻ ở nước ta hiện nay đang là một đòi hỏi bức thiết, một trách nhiệm nặng nề và vinh dự lớn lao đối với các trường đại học, trung học nói riêng và toàn ngành GD&ĐT nói chung.
Tất cả vì sự nghiệp xây dựng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Bồi dưỡng học sinh giỏi vật lí ở trường trung học phổ thông 1. Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi * Năng lực và phẩm chất của một học sinh giỏi nói chung Theo các tài liệu về tâm lý học và phương pháp dạy học, một HSG được thể hiện qua một số năng lực và phẩm chất quan trọng sau: - Năng lực tiếp thu kiến thức + Khả năng nhận thức vấn đề nhanh, rõ ràng. + Luôn hứng thú trong các tiết học, nhất là bài học mới.
+ Có ý thức tự bổ sung, hoàn thiện những tri thức đã thu được ngay từ dạng sơ khai. - Năng lực suy luận logic + Biết phân tích sự vật, hiện tượng qua các dấu hiệu đặc trưng của chúng. + Biết thay đổi góc nhìn khi xem xét một sự vật hiện tượng. + Biết cách tìm con đường ngắn để sớm đi đến kết luận cần thiết.
+ Biết xét đủ các điều kiện cần thiết để đạt được kết luận mong muốn. + Biết xây dựng các ví dụ để loại bỏ một số miền tìm kiếm vô ích. + Biết quay lại điểm vừa xuất phát để tìm đường đi mới. - Năng lực đặc biệt + Biết diễn đạt chính xác điều mình muốn.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Sử dụng thành thạo hệ thống kí hiệu, các qui ước để diễn tả vấn đề. + Biết phân biệt thành thạo các kĩ năng đọc, viết và nói. + Biết thu gọn các vấn đề và trật tự hóa các vấn đề để dùng khái niệm trước, mô tả cho các khái niệm sau. - Năng lực lao động sáng tạo + Biết tổ hợp các yếu tố, các thao tác để thiết kế một dãy các hoạt động nhằm đạt kết quả mong muốn.
- Năng lực kiểm chứng + Biết suy xét sự đúng sai từ một loạt sự kiện. + Biết tạo ra các tương tự hay tương phản để khẳng định hoặc bác bỏ một đặc trưng nào đó trong sản phẩm do mình làm ra. + Biết chỉ ra một cách chắc chắn các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm sau khi thực hiện một số lần kiểm nghiệm. - Năng lực thực hành + Biết thực hiện dứt khoát một số động tác trong khi làm thí nghiệm.
+ Biết kiên trì, kiên nhẫn trong quá trình làm sáng tỏ một số vấn đề lí thuyết qua thực nghiệm hoặc đi đến một số vấn đề lí thuyết mới dựa trên thực nghiệm.