CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3 1.1 Một số khái niệm 1.1 Phương pháp dạy học Phương pháp dạy học “là cách thức và quy trình mà giáo viên và học sinh thực hiện trong môi trường giáo dục để đạt được mục tiêu dạy học. Nó định hình cách thức giảng dạy, tương tác và tổ chức hoạt động học tập”[24, tr. Tác giả nhấn mạnh rằng "Môi trường giáo dục bao gồm cuộc sống trong cộng đồng, môi trường giảng dạy của trường học, và các nguồn tài liệu phục vụ quá trình dạy và học. Để đảm bảo học sinh học tập tích cực, tự chủ và được hỗ trợ một cách tối đa, vai trò của giáo viên là hướng dẫn và hỗ trợ” [24, tr.
Có nhiều khái niệm về PPDH, như: Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang (1983), “Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh, thông qua sự phối hợp và sự chỉ đạo của giáo viên, nhằm khuyến khích học sinh tự giác, tích cực và phát triển khả năng tự lực để đạt được mục tiêu học tập" [25, tr. Theo quan điểm của tác giả Đặng Vũ Hoạt (2005), “Phương pháp dạy học là sự kết hợp các hoạt động của giáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy, với vai trò chủ đạo của giáo viên, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học” [17, tr. Theo ý kiến của tác giả Đinh Quang Báo (2000), “Phương pháp dạy học là cách thức mà giáo viên tạo ra một mối liên hệ tương đồnggiữa hoạt động của mình và hoạt động của học sinh nhằm đạt được mục tiêu dạy học. Theo khẳng định của tác giả Trần Bá Hoành (2007), “Phương pháp dạy 12 học là con đường, cách thức mà giáo viên hướng dẫn và tổ chức các hoạt động học tập tích cực, sự chủ động của học sinh để đạt được các mục tiêu dạy học” [16, tr.
Dựa trên các định nghĩa trên, chúng tôi đưa ra quan điểm rằng phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong một mối liên hệ tương đồng giữa hai bên. Trong đó, giáo viên đảm nhận vai trò chủ đạo, điều khiển, chỉ đạo, hướng dẫn và tổ chức các hoạt động học tập của học sinh một cách tích cực và chủ động, nhằm đạt được các mục tiêu dạy học đã được đề ra.2 Phương pháp dự án Khi nghiên cứu PPDA, chúng tôi đưa ra một số khái niệm liên quan như sau: * Dự án học tập: Theo quan điểm của Trần Việt Cường, “Dự án học tập là một dự án trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức tạp, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, cùng với sự kết hợp giữa kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm thực tiễn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau” [9]. Theo Đặng Thành Hưng, “Dự án học tập là một loại dự án được người học thiết kế và thực hiện trong quá trình dạy học, với sự hỗ trợ của giáo viên, nhằm đạt các mục tiêu giáo dục và phát triển của người học. “Dự án học tập “đóng vai trò là một môi trường thể hiện sự thống nhất cao giữa nội dung học tập và hoạt động của người học” [20].
Theo quan điểm của Đinh Hữu Sỹ, “Dự án học tập là một loại dự án được người học thiết kế và thực hiện trong quá trình dạy học, với sự hỗ trợ của giáo viên, nhằm thực hiện một nhiệm vụ hoặc công việc trong lĩnh vực nghề nghiệp nhằm tạo ra một sản phẩm thực tế” [26, tr. Dựa vào phân tích trên, ta có thể định nghĩa dự án học tập như sau: “Dự án học tập là một kế hoạch hoạt động nhằm giải quyết một nhiệm vụ học tập có tính liên môn và mang ý nghĩa xã hội sâu sắc” [37]. 13 * Dạy học theo dự án Về cơ bản, học tập theo dự án yêu cầu người học có sự cộng tác chặt chẽ với bạn bè, đồng nghiệp để giải quyết nhiệm vụ học tập; đòi hỏi người học phải vận dụng kiến thức liên môn; hoạch định ra các bước tiến hành; xác định được các yếu tố liên quan như cơ sở vật chất, trang thiết bị, sự hỗ trợ về tài chính,. và cuối cùng là chứng minh và phải thuyết phục mọi người đồng tình, ủng hộ cho kết quả của dự án hoạt động thực hành tạo ra sản phẩm.
Theo quan điểm của Trần Thị Hoàng Yến (2012), “Dự án học tập là một phương pháp dạy học, trong đó giáo viên định hướng, tổ chức, hướng dẫn và điều chỉnh, trong khi học sinh tự lực lập kế hoạch hành động và thực hiện các nhiệm vụ học tập để tạo ra sản phẩm. Qua quá trình này, học sinh có thể tiếp thu tri thức mới thông qua việc thực hiện các dự án có ý nghĩa thực tiễn” [31; tr 26]. Theo quan điểm của Lê Văn Hồng (2006), “Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học tích cực, trong đó học sinh tự chủ tìm hiểu và khám phá các vấn đề trong thế giới thực. Hình thức học này sẽ kích thích sự hứng thú sâu sắc của học sinh đối với những vấn đề mà họ nghiên cứu.
Qua dự án học tập, học sinh không chỉ tích cực và chủ động tiếp thu kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng, khả năng cần thiết và hình thành những phẩm chất đạo đức tốt. Nói cách khác, áp dụng dạy học theo dự án giúp đạt được mục tiêu kép trong quá trình dạy học. Như vậy, dạy học theo dự án có thể được hiểu theo nhiều khía cạnh và phương diện khác nhau. Theo quan điểm của chúng tôi, dạy học theo dự án có thể được coi là một mô hình dạy học, trong đó người học đảm nhận vai trò chủ động trong việc tìm tòi tri thức thông qua việc phối hợp trong quá trình học tập và độc lập trong tư duy để giải quyết các nhiệm vụ liên quan đến một hoặc một số chủ đề học tập.
Đồng thời, trong quá trình này, người học còn nhận được sự hướng dẫn, hỗ trợ, thúc đẩy và cộng tác từ các đối tượng tham gia vào quá trình dạy học. 14 * Phương pháp dự án Phương pháp dự án, còn được biết đến với tên gọi khác như dạy học dựa trên dự án hoặc dạy học dự án, là một hình thức giảng dạy tập trung vào việc hướng dẫn học sinh nắm bắt kiến thức và kỹ năng thông qua việc giải quyết các tình huống cụ thể trong một dự án. Dự án này được thiết kế để mô phỏng môi trường thực tế mà học sinh đang sống và sinh hoạt trong đó” [21]. Dạy học dự án “là một phương pháp giảng dạy trong đó giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện một nhiệm vụ phức tạp, kết hợp cả lý thuyết và thực tế, cũng như thực hành.
Trong quá trình học, học sinh được yêu cầu có khả năng tự lực cao, tức là họ phải tự đảm nhận và điều hành toàn bộ quá trình, bao gồm việc xác định mục tiêu, lập kế hoạch, thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh và đánh giá cả quá trình và kết quả của dự án” [10]. Trong phương pháp dự án, học sinh được tổ chức thành nhóm để giải quyết những vấn đề thực tế liên quan đến chương trình học và có liên kết với nhiều lĩnh vực kiến thức. Học sinh sẽ đảm nhận các vai trò tương ứng với các ngành nghề khác nhau trong cuộc sống và tham gia vào việc giải quyết các vấn đề thực tế thuộc lĩnh vực đó. Giáo viên hướng dẫn và khuyến khích học sinh tham gia vào các nhiệm vụ có liên quan đến bài học và cung cấp sự hỗ trợ để họ hoàn thành những vai trò đó một cách tốt nhất.
Giáo viên tạo điều kiện và hướng dẫn học sinh sử dụng các nguồn tài liệu như sách giáo trình, internet, CD/DVD, sách, báo. và cũng có thể giúp học sinh tiếp xúc với các chuyên gia để trao đổi thông tin. “Dự án có thể có phạm vi hẹp chỉ trong lớp học hoặc trường học trong một khoảng thời gian ngắn như một tiết, một tuần hoặc hai tuần; đồng thời, nó cũng có thể kéo dài ngoài lớp học và trường học trong một tháng, một học kỳ hoặc cả khóa học” [8]. Phương pháp dự án “là một phương pháp trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức tạp, kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, thực hành.
Người học được yêu cầu thực hiện nhiệm vụ này với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục tiêu, lập kế hoạch, thực hiện 15 dự án, kiểm tra, điều chỉnh và đánh giá kết quả” [8, tr. Trong luận văn này, chúng tôi cho rằng PPDA là phương pháp dạy học với sự tập trung vào học sinh, trong đó học sinh trở thành trung tâm và tham gia tích cực vào việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề thực tế được tổ chức và hướng dẫn bởi giáo viên. Khái quát về phương pháp dự án trong dạy học 1.1 Đặc điểm của phương pháp dự án trong dạy học * Đặc điểm của PPDA: Tác giả Nguyễn Văn Cường, Nguyễn Thị Diệu Thảo, Đỗ Hương Trà, Phan Thanh Hà đã đưa ra 8 đặc điểm nổi bật của DHDA đó là: “DHDA có 8 đặc điểm nổi bật: thực tiễn, hứng thú học sinh, hành động, tự lực, cộng tác, phức hợp, ý nghĩa xã hội và sản phẩm. DHDA kết hợp kiến thức và thực tế, khuyến khích sự tò mò, tự chủ và cộng tác nhóm, tạo liên kết giữa các lĩnh vực, liên quan đến vấn đề xã hội, và tạo ra sản phẩm đáng chú ý.
Hoàng Anh Đức, Tô Thị Diễm Quyên đưa ra 6 đặc tính của PPDA là: “tính xác thực, tính học thuật chính xác, tính trưởng thành, tính khám phá chủ động, tính học tập ứng dụng, tính đánh giá thực tiễn” [12]. Để thuận lợi cho việc lựa chọn chủ đề dự án và định hướng vận dụng dự án trong dạy học, trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, chúng tôi đưa ra các đặc điểm của PPDA trong môn TN&XH như sau: Thứ nhất, nội dung của mỗi PPDA cần gắn liền với thực tiễn: PPDA hướng học sinh vào việc giải quyết một nhiệm vụ mang tính liên môn, liên ngành, đa lĩnh vực. Để giải quyết được vấn đề học tập, đòi hỏi học sinh phải có tri thức về các lĩnh vực khoa học. Từ việc tư duy phản biện với những vấn đề mà dự án đưa ra; thông qua quá trình nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, đánh giá; người học sẽ chủ động xác lập mục tiêu, xây dựng kế hoạch để thực hiện mục tiêu của dự án.