Luận văn thạc sĩ giáo dục học sử dụng một số phương pháp kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho học sinh lớp 2

Luận văn thạc sĩ giáo dục học nghiên cứu phương pháp kỹ thuật dạy học tích cực nhằm mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho học sinh lớp 2.

• Tác giả: Phạm Thị Anh Đào
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hiên
• Trường học: Đại học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học
• Đề tài: Sử dụng một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho học sinh lớp 2
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Một số vấn đề chung về phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực
• 1.2. Khái quát chung về phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực
• 1.3. Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học
• 1.4. Một số phương pháp dạy học tích cực được sử dụng trong dạy học Tiếng Việt
• 1.5. Một số kỹ thuật dạy học tích cực
• 1.6. Một số vấn đề về từ và dạy học mở rộng vốn từ cho HS ở trường tiểu học
• 1.6.1. Khái quát chung về từ và từ vựng trong ngôn ngữ
• 1.6.2. Dạy học mở rộng, phát triển vốn từ cho HS ở trường tiểu học
• 1.6.3. Đặc điểm tâm lý – ngôn ngữ của HS lớp 2 với việc dạy học mở rộng vốn từ
• 1.6.3.1. Đặc điểm tâm lý
• 1.6.3.2. Đặc điểm ngôn ngữ của học sinh lớp 2
• 1.6.4. Chương trình, sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 2 với nội dung dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm
• 1.6.4.1. Về chương trình dạy học
• 1.6.4.2. Về sách giáo khoa Tiếng Việt 2, bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống
• 1.7. Thực trạng vận dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho HS lớp 2
• 1.7.1. Tổ chức khảo sát thực trạng
• 1.7.2. Tổng hợp, phân tích kết quả khảo sát thực trạng
• 2. CÁCH THỨC SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP, KỸ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC MỞ RỘNG VỐN TỪ THEO CHỦ ĐIỂM CHO HỌC SINH LỚP 2
• 2.1. Những yêu cầu có tính nguyên tắc trong việc lựa chọn, sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho học sinh lớp 2
• 2.1.1. Nguyên tắc đảm bảo phù hợp với mục tiêu, yêu cầu cần đạt
• 2.1.2. Nguyên tắc đảm bảo phù hợp với nội dung dạy học
• 2.1.3. Nguyên tắc đảm bảo phù hợp với điều kiện thực tiễn
• 2.1.4. Đảm bảo nguyên tắc giao tiếp
• 2.1.5. Đảm bảo nguyên tắc tích hợp
• 2.1.6. Đảm bảo nguyên tắc thống nhất giữa nội dung, hình thức
• 2.2. Cách thức sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho học sinh lớp 2
• 2.2.1. Sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực
• 2.2.2. Sử dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực
• 2.3. Đề xuất quy trình thiết kế kế hoạch bài dạy các bài mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho học sinh lớp 2 có sử dụng kết hợp phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực
• 2.3.1. Quy trình thiết kế
• 2.3.2. Thiết kế minh họa
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Thời gian, địa điểm thực nghiệm
• 3.4. Nội dung thực nghiệm
• 3.5. Cách thức tiến hành thực nghiệm
• 3.6. Chuẩn bị thực nghiệm
• 3.7. Tiến hành thực nghiệm
• 3.8. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.9. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.9.1. Phân tích kết quả định tính
• 3.9.2. Phân tích kết quả định lượng
• 3.10. Nhận xét chung
• 3.11. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực là một trong những trọng tâm của nghiên cứu này. Phương pháp này nhấn mạnh việc khuyến khích học sinh tham gia chủ động vào quá trình học tập, thay vì tiếp thu kiến thức một cách thụ động. Đối với học sinh lớp 2, việc áp dụng các phương pháp này giúp các em phát triển kỹ năng ngôn ngữ và tư duy logic. Các kỹ thuật như thảo luận nhóm, trò chơi học tập, và phương pháp tình huống được sử dụng để tạo hứng thú và tăng cường khả năng ghi nhớ từ vựng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, phương pháp giáo dục tích cực không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn giúp học sinh phát triển toàn diện các kỹ năng xã hội.

1.1. Kỹ thuật dạy học tích cực

Các kỹ thuật dạy học tích cực như 'khăn phủ bàn', 'mảnh ghép', và 'KWL' được áp dụng để tăng cường sự tương tác giữa giáo viên và học sinh. Những kỹ thuật này giúp học sinh lớp 2 chủ động khám phá kiến thức, từ đó mở rộng vốn từ một cách tự nhiên. Ví dụ, kỹ thuật 'KWL' (Know-Want-Learn) khuyến khích học sinh tự đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời, giúp các em ghi nhớ từ vựng lâu hơn. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lựa chọn kỹ thuật phù hợp với đặc điểm tâm lý và ngôn ngữ của học sinh lớp 2.

II. Mở rộng vốn từ cho học sinh lớp 2

Mở rộng vốn từ là một phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục tiểu học, đặc biệt là đối với học sinh lớp 2. Việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh tiếp thu từ vựng một cách hiệu quả hơn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc dạy từ vựng theo chủ điểm giúp học sinh dễ dàng liên kết các từ với nhau, từ đó tăng cường khả năng ghi nhớ và sử dụng từ trong các tình huống thực tế. Các bài tập mở rộng vốn từ về các chủ đề như thiên nhiên, nghề nghiệp, và vật nuôi được thiết kế để phù hợp với sở thích và khả năng của học sinh lớp 2.

2.1. Phát triển từ vựng theo chủ điểm

Việc phát triển từ vựng theo chủ điểm giúp học sinh lớp 2 hệ thống hóa kiến thức một cách logic. Các chủ điểm như 'đồ chơi', 'các loài vật nhỏ bé', và 'các mùa' được lựa chọn để tạo sự hứng thú và gần gũi với đời sống hàng ngày của các em. Nghiên cứu cũng đề xuất quy trình thiết kế bài dạy, bao gồm việc lựa chọn chủ điểm phù hợp, thiết kế bài tập, và đánh giá kết quả học tập. Cách tiếp cận này không chỉ giúp học sinh mở rộng vốn từ mà còn phát triển kỹ năng tư duy và sáng tạo.

III. Giáo dục tiểu học và phát triển ngôn ngữ

Giáo dục tiểu học đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ cho học sinh. Đối với học sinh lớp 2, việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp các em không chỉ mở rộng vốn từ mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp và tư duy logic. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo môi trường học tập phong phú, nơi học sinh được khuyến khích sử dụng ngôn ngữ một cách tự nhiên và sáng tạo. Các hoạt động như đóng vai, thảo luận nhóm, và trò chơi ngôn ngữ được sử dụng để tăng cường khả năng diễn đạt và hiểu biết của học sinh.

3.1. Kỹ năng ngôn ngữ và học tập chủ động

Việc phát triển kỹ năng ngôn ngữ thông qua học tập chủ động giúp học sinh lớp 2 tự tin hơn trong việc sử dụng tiếng Việt. Các phương pháp như học hợp tác nhóm và sử dụng trò chơi ngôn ngữ được áp dụng để tạo hứng thú và khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc kết hợp các phương pháp này với các bài tập thực hành giúp học sinh ghi nhớ từ vựng lâu hơn và sử dụng từ một cách chính xác trong các tình huống giao tiếp hàng ngày.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh (HS) là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục hiện nay. Theo báo cáo khảo sát tại một số trường tiểu học ở thành phố Hải Phòng trong năm học 2023-2024, có khoảng 88,8% giáo viên (GV) nhận thức rõ tầm quan trọng của việc sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho HS lớp 2. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc áp dụng các phương pháp này còn chưa đồng đều và chưa thường xuyên, dẫn đến hiệu quả dạy học chưa đạt tối ưu.

Đề tài nghiên cứu “Sử dụng một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho HS lớp 2” nhằm mục tiêu đề xuất các biện pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả dạy học môn Tiếng Việt, góp phần phát triển năng lực ngôn ngữ và tư duy cho HS tiểu học. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các trường tiểu học tại Hải Phòng, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm trong năm học 2023-2024. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cải thiện chỉ số hứng thú học tập của HS, nâng cao tỷ lệ HS đạt kết quả kiểm tra sau thực nghiệm lên trên 70%, đồng thời hỗ trợ GV đổi mới phương pháp giảng dạy phù hợp với đặc điểm tâm lý và ngôn ngữ của HS lớp 2.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực, trong đó nhấn mạnh vai trò của GV trong việc tổ chức, định hướng và hỗ trợ hoạt động học tập để HS chủ động chiếm lĩnh kiến thức, phát triển kỹ năng và phẩm chất cần thiết. Các khái niệm chính bao gồm:

• Tính tích cực trong học tập: biểu hiện qua sự chủ động, sáng tạo và tự giác của HS trong quá trình học.
• Phương pháp dạy học tích cực: các phương pháp khuyến khích sự tham gia tích cực của HS như dạy học hợp tác, trò chơi, đóng vai, dự án, giải quyết vấn đề.
• Kỹ thuật dạy học tích cực: các kỹ thuật cụ thể như khăn phủ bàn, mảnh ghép, sơ đồ tư duy, kỹ thuật KWL nhằm kích thích tư duy và tương tác của HS.

Ngoài ra, nghiên cứu còn dựa trên đặc điểm tâm lý – ngôn ngữ của HS lớp 2, như khả năng tư duy phân loại, tưởng tượng phong phú, sự phát triển ngôn ngữ và vốn từ vựng còn hạn chế, để thiết kế các biện pháp dạy học phù hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Phân tích và tổng hợp lý thuyết: nghiên cứu các tài liệu, văn bản pháp luật như Luật Giáo dục 2019 và chương trình GDPT 2018 để xây dựng cơ sở lý luận.
• Điều tra khảo sát: thu thập dữ liệu từ 20 GV và 280 HS lớp 2 tại 4 trường tiểu học ở Hải Phòng bằng phiếu khảo sát, phỏng vấn và quan sát trực tiếp các tiết dạy.
• Phương pháp toán thống kê: xử lý số liệu khảo sát bằng thống kê mô tả, biểu đồ hình cột và hình tròn để phân tích thực trạng.
• Thực nghiệm sư phạm: tổ chức thực nghiệm tại các trường để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất, so sánh kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 20 GV và 280 HS, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho các trường tiểu học tại Hải Phòng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Nhận thức của GV về mục tiêu dạy học mở rộng vốn từ: 46,5% GV xác định mục tiêu chính là hình thành và rèn luyện năng lực từ ngữ cho HS; 51,5% nhấn mạnh giúp HS hiểu biết căn bản về từ và câu; 50,5% cho rằng rèn luyện tư duy và phẩm chất tích cực cũng là mục tiêu quan trọng.

2. Khó khăn trong dạy học mở rộng vốn từ: 52,4% GV cho biết HS chưa có thói quen quan sát, tìm tòi; 40,5% nhận định HS còn nhỏ, vốn từ hạn chế; 65,4% GV thiếu tài liệu tham khảo và hướng dẫn sử dụng phương pháp dạy học tích cực.

3. Mức độ sử dụng phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực: Phương pháp trò chơi được sử dụng thường xuyên nhất với 35,6% GV áp dụng; tiếp theo là sơ đồ tư duy (28,6%) và dạy học hợp tác (14,9%). Phương pháp dự án và kỹ thuật khăn phủ bàn ít được sử dụng hơn, lần lượt là 22% và 20,7%.

4. Hiệu quả áp dụng phương pháp tích cực: 68,5% GV đánh giá hiệu quả đạt được là cao; HS thể hiện thái độ rất thích và hứng thú với giờ học có sử dụng phương pháp tích cực chiếm 52,3%, thêm 42,6% HS thích và hứng thú.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát và thực nghiệm cho thấy việc áp dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho HS lớp 2 góp phần nâng cao hiệu quả học tập, tăng cường sự hứng thú và phát triển kỹ năng ngôn ngữ. Sự chủ động và tương tác trong các hoạt động nhóm, trò chơi, đóng vai giúp HS ghi nhớ từ mới lâu hơn và sử dụng linh hoạt trong giao tiếp.

Tuy nhiên, mức độ sử dụng các phương pháp này còn hạn chế do GV gặp khó khăn về thời gian chuẩn bị, thiếu tài liệu hướng dẫn và chưa thành thạo kỹ thuật dạy học tích cực. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phù hợp với nhận định rằng việc đổi mới phương pháp dạy học cần sự hỗ trợ đồng bộ từ phía nhà trường và ngành giáo dục.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ sử dụng các phương pháp tích cực và biểu đồ tròn về thái độ HS đối với giờ học tích cực, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt giữa giờ học truyền thống và giờ học đổi mới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho GV: Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực, đặc biệt là kỹ thuật khăn phủ bàn, dự án và sơ đồ tư duy, nhằm nâng cao năng lực sư phạm và kỹ năng tổ chức lớp học. Thời gian thực hiện: trong năm học 2024-2025. Chủ thể: Phòng GD&ĐT Hải Phòng phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Phát triển và cung cấp tài liệu hướng dẫn cụ thể: Biên soạn bộ tài liệu tham khảo, giáo án mẫu và video minh họa về dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm sử dụng phương pháp tích cực, giúp GV dễ dàng áp dụng. Thời gian: quý 3 năm 2024. Chủ thể: Sở GD&ĐT và các nhà xuất bản giáo dục.

3. Tăng cường hoạt động thực hành, trải nghiệm cho HS: Thiết kế các bài tập, trò chơi và dự án theo chủ điểm phù hợp với đặc điểm tâm lý HS lớp 2, tạo môi trường học tập sinh động, kích thích sự sáng tạo và tư duy. Thời gian: áp dụng từ học kỳ 1 năm học 2024-2025. Chủ thể: GV các trường tiểu học.

4. Phối hợp chặt chẽ với phụ huynh: Tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, hướng dẫn phụ huynh hỗ trợ HS học từ vựng tại nhà, tạo môi trường ngôn ngữ phong phú và liên tục. Thời gian: định kỳ hàng học kỳ. Chủ thể: Ban giám hiệu và GV chủ nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên tiểu học: Nâng cao kỹ năng sử dụng phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong giảng dạy môn Tiếng Việt, đặc biệt là dạy mở rộng vốn từ cho HS lớp 2, giúp cải thiện hiệu quả học tập và phát triển năng lực ngôn ngữ.

2. Cán bộ quản lý giáo dục: Xây dựng kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn, phát triển chương trình đào tạo và hỗ trợ GV đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành giáo dục tiểu học: Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn về phương pháp dạy học tích cực, áp dụng vào thực hành giảng dạy và nghiên cứu khoa học giáo dục.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục: Tham khảo các kết quả khảo sát, thực nghiệm và đề xuất biện pháp đổi mới phương pháp dạy học mở rộng vốn từ, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về phát triển năng lực ngôn ngữ cho HS tiểu học.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học tích cực là gì?
   Phương pháp dạy học tích cực là cách tổ chức, định hướng và hỗ trợ hoạt động học tập nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo và tích cực của HS trong quá trình tiếp thu kiến thức, phát triển kỹ năng và phẩm chất. Ví dụ như dạy học hợp tác, trò chơi, đóng vai.

2. Tại sao cần áp dụng phương pháp tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ?
   Phương pháp tích cực giúp HS tham gia chủ động, tăng hứng thú học tập, phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng giao tiếp. Qua đó, HS dễ dàng ghi nhớ và sử dụng từ mới trong các tình huống thực tế, nâng cao hiệu quả học tập.

3. Những khó khăn thường gặp khi GV áp dụng phương pháp tích cực là gì?
   GV thường gặp khó khăn về thời gian chuẩn bị, thiếu tài liệu hướng dẫn, chưa thành thạo kỹ thuật dạy học tích cực và hạn chế về cơ sở vật chất. Điều này ảnh hưởng đến việc tổ chức các hoạt động học tập hiệu quả.

4. Làm thế nào để khắc phục khó khăn khi áp dụng phương pháp tích cực?
   Cần tổ chức bồi dưỡng chuyên môn cho GV, phát triển tài liệu hướng dẫn cụ thể, tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và phối hợp với phụ huynh để tạo môi trường học tập tích cực cho HS.

5. Các phương pháp tích cực nào phù hợp nhất với HS lớp 2?
   Phương pháp trò chơi, dạy học hợp tác, sơ đồ tư duy và đóng vai là những phương pháp phù hợp với đặc điểm tâm lý và ngôn ngữ của HS lớp 2, giúp các em phát triển vốn từ và kỹ năng ngôn ngữ một cách hiệu quả.

Kết luận

• Đa số GV nhận thức đúng về tầm quan trọng của phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học mở rộng vốn từ cho HS lớp 2, nhưng việc áp dụng còn hạn chế và chưa đồng đều.
• HS thể hiện sự hứng thú và tích cực hơn trong các giờ học có sử dụng phương pháp tích cực, góp phần nâng cao hiệu quả học tập.
• Các phương pháp trò chơi, sơ đồ tư duy và dạy học hợp tác được sử dụng phổ biến nhất, trong khi phương pháp dự án và kỹ thuật khăn phủ bàn còn ít được áp dụng.
• Khó khăn chính là thiếu tài liệu, kỹ năng và thời gian chuẩn bị của GV, cũng như hạn chế về cơ sở vật chất và sự phối hợp từ phụ huynh.
• Đề xuất các giải pháp bồi dưỡng GV, phát triển tài liệu, tăng cường hoạt động thực hành và phối hợp với phụ huynh nhằm nâng cao chất lượng dạy học mở rộng vốn từ theo chủ điểm cho HS lớp 2.

Tiếp theo, cần triển khai các khóa bồi dưỡng chuyên môn và thực nghiệm mở rộng quy mô để đánh giá hiệu quả lâu dài. Mời các nhà quản lý giáo dục, GV và nhà nghiên cứu cùng tham gia áp dụng và phát triển các biện pháp này nhằm nâng cao chất lượng giáo dục tiểu học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề chung về phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực 1. Khái quát chung về phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực 1. Một số khái niệm a) Tính tích cực Theo chủ nghĩa duy vật, tính tích cực là “một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội, là một thuộc tính nhân cách, nó liên quan và phụ thuộc vào các thuộc tính khác nhau như: thái độ, nhu cầu, hứng thú và động cơ chủ thể,.

tính tích cực luôn gắn với một hoạt động cụ thể nào đó. Nó nằm trong hoạt động, biểu hiện qua hành động và ảnh hưởng lớn đến kết quả” [10]. Theo Hoàng Phê (2003), tích cực là “tỏ ra chủ động, có những hoạt động nhằm tạo ra sự biến đổi theo hướng phát triển” [27, tr. Như vậy, tính tích cực được hiểu “là một phẩm chất của con người trong đời sống xã hội”.

Trong học tập, biểu hiện tính tích cực của HS là: có hứng thú học tập, tập trung chú ý tới nhiệm vụ học tập, sự tự giác tham gia vào quá trình xây dựng bài học, trao đổi thảo luận, ghi chép; có sáng tạo trong quá trình học tập; thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập được giao [3, tr. b) Phương pháp dạy học và phương pháp dạy học tích cực * Phương pháp dạy học: Khái niệm phương pháp dạy học ở đây được hiểu theo nghĩa hẹp, tức là các phương pháp dạy học cụ thể và các mô hình hành động. Phương pháp dạy học bao gồm những hình thức và cách thức hành động của GV và HS nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học nhất định, phù hợp với nội dung và điều kiện dạy học cụ thể. Các phương pháp dạy học cụ thể xác định các mô hình hành động của GV và HS.

Ước tính có hàng trăm phương pháp dạy học cụ thể, bao gồm cả các phương pháp chung cho nhiều môn học và các phương pháp đặc thù cho từng bộ môn. Bên cạnh các phương pháp dạy học truyền thống quen thuộc như thuyết trình, đàm thoại, biểu diễn trực quan, và làm mẫu, còn có một số phương pháp dạy học hiện đại khác như: phương pháp nghiên cứu trường hợp, phương pháp điều phối, và phương pháp đóng vai. * Phương pháp dạy học tích cực 11 Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được sử dụng ở nhiều quốc gia để chỉ những phương pháp giáo dục nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học. Tính chủ động trong phương pháp giảng dạy ở đây mang ý nghĩa trái ngược với bị động và thụ động.

Phương pháp giảng dạy chủ động tập trung vào việc phát huy tính chủ động của người học, chứ không phải của người dạy [9, tr. Như vậy, phương pháp dạy học tích cực và hiện đại thường khuyến khích sự tham gia tích cực của HS và sử dụng các phương tiện công nghệ. Điều này giúp phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo, tăng cường tương tác xã hội, và kích thích sự hứng thú trong học tập. Trong khi đó, các phương pháp truyền thống thường hạn chế sự tương tác và tham gia của HS, ít khuyến khích sự tự chủ và tự học.

c) Kỹ thuật dạy học và kỹ thuật dạy học tích cực * Kỹ thuật dạy học Kỹ thuật dạy học là những động tác và cách thức hành động của GV và HS trong các tình huống nhỏ, nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học. Chúng chưa phải là các phương pháp dạy học độc lập. Số lượng kỹ thuật dạy học rất phong phú, có thể lên đến hàng ngàn. Ngoài những kỹ thuật dạy học thông thường, ngày nay, đặc biệt chú trọng các kỹ thuật dạy học nhằm phát huy tính tích cực và sáng tạo của người học, chẳng hạn như kỹ thuật "Động não" và kỹ thuật "Tia chớp".

Qua các kỹ thuật này, năng lực của HS được phát triển và GV có thể đánh giá được khả năng của HS, đảm bảo mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất của người học [3]. * Kỹ thuật dạy học tích cực Theo Nguyễn Lăng Bình, các kỹ thuật dạy học tích cực là những “kỹ thuật dạy học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phát huy sự tham gia tích cực của HS vào quá trình dạy học, kích thích tư duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của HS” [3]. Từ sự phân tích trên, có thể hiểu rằng phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực là cách thức GV tổ chức, định hướng, và hỗ trợ hoạt động học tập để HS chiếm lĩnh kiến thức, hình thành và phát triển kĩ năng, cũng như phẩm chất cần thiết thông qua hoạt động học tập. GV đóng vai trò tổ chức, định hướng và đánh giá hoạt động học tập, trong khi HS tự giác, tích cực và chủ động tham gia vào các hoạt động học tập, từ đó chiếm lĩnh tri thức và phát triển kĩ năng cũng như phẩm chất tốt đẹp.

Quá trình đổi mới theo hướng này nhằm phát triển kỹ năng thực hành cho HS, giúp họ áp dụng kiến thức vào cuộc sống hàng ngày, rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hợp tác nhóm, và sống hòa nhập trong xã hội. Đổi mới cũng bao gồm việc tích hợp các 12 phương tiện kỹ thuật hiện đại như nghe, nhìn, nghe nhìn, và các phần mềm hỗ trợ, mang lại hiệu quả cao khi được sử dụng đúng cách, theo quy tắc sư phạm [6, tr. Kỹ thuật dạy học tích cực thường tập trung vào việc kích thích sự tương tác và tham gia của HS trong quá trình học tập. Điều này thường được thực hiện thông qua việc sử dụng các phương tiện công nghệ, bài giảng đa phương tiện, và các hoạt động thực hành.

Ưu điểm của kỹ thuật này bao gồm khuyến khích sự sáng tạo, tư duy linh hoạt, và tương tác xã hội tích cực. Ngược lại, các kỹ thuật dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức qua bài giảng, làm bài tập, và ghi nhớ thông tin. Mặc dù có thể mang lại kết quả ngắn hạn, nhưng chúng thường hạn chế sự tương tác và sáng tạo của HS, ít khuyến khích sự tự chủ và tham gia tích cực trong quá trình học tập. Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tối đa tính tích cực và chủ động trong quá trình tiếp thu tri thức là một định hướng mà Bộ GD&ĐT đã nêu rõ trong thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, ban hành Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018.

Chương trình tổng thể nhấn mạnh: “Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường áp dụng các phương pháp tích cực hóa hoạt động của HS, trong đó GV đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khích HS tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực và nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kỹ năng đã tích lũy để phát triển” [6, tr. Việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng kết hợp hài hòa và sáng tạo giữa các phương pháp truyền thống và hiện đại nhằm đạt được mục tiêu giảng dạy và phù hợp với điều kiện thực tế của cơ sở. Không có phương pháp dạy học nào là vô ích, mỗi phương pháp đều mang đến giá trị riêng của nó. Hiệu suất của một phương pháp dựa vào khả năng của người sử dụng trong việc phát triển và linh hoạt trong áp dụng.

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng khuyến khích khả năng tự học của HS là một yếu tố quan trọng trong quá trình giảng dạy. Cần phát triển phương pháp tự học cho HS và thúc đẩy hoạt động tìm kiếm và ứng dụng tri thức vào thuật tương tự, kỹ thuật lược đồ tư duy. Đổi mới phương pháp dạy học không chỉ tập trung vào quá trình giảng dạy mà còn đổi mới cả quá trình kiểm tra và đánh giá kết quả học tập. “Đánh giá không chỉ là 13 cuối cùng mà còn là một phần quan trọng của quá trình dạy học.

Việc chuyển đổi sự đánh giá từ GV sang quá trình tự đánh giá của HS về kết quả học tập và phát triển cá nhân là quan trọng. Cả GV và HS cần tham gia đánh giá kết quả đạt được dựa trên mục tiêu đã đề ra” [6, tr. Đối với môn Tiếng Việt việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng: Chuyển từ chú trọng truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực HS, gồm: năng lực ngôn ngữ, năng lực tư duy, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề và năng lực giao tiếp. Đổi mới cần chú trọng việc sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực, hiện đại như: thảo luận nhóm, học tập thông qua dự án, học tập theo nhóm, học tập bằng trải nghiệm,.

Sử dụng hiệu quả công nghệ thông tin trong dạy học để tạo môi trường học tập sáng tạo, hấp dẫn và hiệu quả hơn. Đồng thời rèn luyện cho HS các kỹ năng ngôn ngữ như: nghe, nói, đọc, viết và các kỹ năng sống cần thiết. Yêu cầu đổi mới trong giáo dục đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ phía GV. Đầu tiên, GV cần thay đổi tư duy, từ việc truyền thụ thông tin sang việc hướng dẫn và hỗ trợ HS trong quá trình học tập.

Đồng thời, GV cần có kiến thức và kỹ năng sư phạm hiện đại, biết cách áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và hiện đại một cách hiệu quả. Yêu cầu đổi mới đòi hỏi phải tạo ra một môi trường học tập tích cực và cởi mở, nơi HS được khuyến khích tham gia tích cực vào các hoạt động học tập và tự do thể hiện quan điểm cá nhân. Việc sử dụng hiệu quả các phương tiện và thiết bị dạy học hiện đại cũng là một phần quan trọng, giúp tăng cường sự tương tác và làm cho quá trình học tập trở nên hấp dẫn hơn. Một số phương pháp dạy học tích cực được sử dụng trong dạy học Tiếng Việt Theo Nguyễn Văn Cường – Bernd Meier (2010), có một số phương pháp dạy học có thể phát huy tính tích cực của HS như: “dạy học nhóm, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo dự án, dạy học hợp tác, dạy học khám phá.

Đối với riêng môn Tiếng Việt các phương pháp dạy học đặc thù có thể phát huy tính tích cực của HS như: Phương pháp phân tích ngôn ngữ, phương pháp thực hành giao tiếp, phương pháp rèn luyện theo mẫu, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp trò chơi, phương pháp dạy học hợp tác, phương pháp đóng vai” [22, tr.