CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 4 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM 1. Khái quát về dạy học theo hướng trải nghiệm 1. Một số khái niệm cơ bản * Trải nghiệm: Solovyev V.S cho rằng “Trải nghiệm là kiến thức, kinh nghiệm thực tế, là thể thống nhất bao gồm kiến thức kỹ năng, trải nghiệm là kết quả sự tương tác giữa con người với thế giới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”. Một số nghiên cứu trong lĩnh vực triết học đã đưa một số quan niệm về trải nghiệm như: Kinh nghiệm là tri thức mà người học trải nghiệm một cách có ý thức và tiếp xúc trực tiếp với hiện thực, dù đó là hiện thực bên ngoài của các đối tượng và tình huống hay hiện thực của trạng thái ý thức.
Trải nghiệm bao gồm việc tìm hiểu, khám phá hay nghiên cứu học hỏi ở những người khác tốt hơn mình về kỹ năng, kiến thức. Sự trải nghiệm chính là đối đầu với những khó khăn, thất bại để từ đó rút ra được những kỹ năng, kinh nghiệm, và kiến thức hữu ích cho bản thân. Nhờ vậy, trải nghiệm ngày càng trở nên hữu ích và thiết thực hơn nếu mỗi các nhân đều có nhu cầu trải nghiệm với tinh thần học hỏi cao để nâng cao, hoàn thiện thêm các kỹ năng, kiến thức của mình. * Dạy học trải nghiệm: DHTN là quá trình học thông qua kinh nghiệm dựa vào các hoạt động có hướng dẫn của người dạy, đề cao yếu tố kinh nghiệm chủ quan của người học [3].
Dạy học theo hướng trải nghiệm là cách tiếp cận để GV tổ chức DH nhằm mục tiêu tối đa hóa các hoạt động học tập trải nghiệm của HS phụ thuộc yếu tố thực tế bao gồm thời gian, địa điểm, nguồn lực vật chất. Như vậy, để DHTN cần tuân theo điều kiện thực tiễn của nhà trường, GV phải cố gắng tạo cơ hội tối đa nhất cho HS được chủ động học qua trải nghiệm. 11 DHTN thường đối lập với hình thức giáo dục truyền thống. Nếu như trong giáo dục truyền thống, GV chỉ truyền đạt thông tin và kiến thức cho HS theo kiểu một chiều thì ngược lại ở DHTN, GV chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn, thúc đẩy việc cho HS trực tiếp trải nghiệm, đảm bảo quá trình học tập và lĩnh hội kiến thức của HS một cách chủ động, có ý nghĩa và lâu dài.
Phương pháp dạy học này yêu cầu HS phải biết tổng hợp các giác quan (nhìn, nghe, ngửi.), để tăng cường khả năng lưu giữ kiến thức đã học được lâu hơn; có khả năng sáng tạo, năng động và thích ứng. Cùng với việc tìm tòi, khám phá tri thức và tìm ra giải pháp giúp người học phát triển NL cá nhân, nâng cao sự tự tin; việc dạy và học cũng trở nên thú vị hơn với GV và HS. Phương pháp DH theo hướng trải nghiệm rèn cho học sinh cả về kiến thức và kĩ năng học tập, tìm hiểu, phân tích và vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống. Chính vì vậy, HS được trang bị một kho tàng kiến thức vững chắc, kĩ năng xã hội toàn diện.
* Dạy học theo hướng trải nghiệm DH theo hướng trải nghiệm là phương pháp khuyến khích người học khám phá, thử nghiệm trực tiếp với kiến thức, hình thành các khái niệm và đưa ra giải thích, kết luận của bản thân về kiến thức đó. Trong đó, GV sắm vai là người định hướng, định hình nên hành vi tích cực cho HS. Dạy học theo hướng trải nghiệm là cách thức giáo viên tổ chức hoạt động học tập tăng cường cho học sinh tương tác trực tiếp với các đối tượng học tập, với bạn học với môi trường xung quanh. Giáo dục trải nghiệm phù hợp với việc học tập môn Khoa học của HS, đồng thời là cơ sở để GV cải thiện phương pháp dạy học môn học này nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Khoa học ở tiểu học vì những lí do sau: Một là, nếu giáo dục trải nghiệm đề cao kinh nghiệm sẵn có của người học, kinh nghiệm đó như là nguyên liệu đầu vào của chu trình giáo dục trải nghiệm, giúp người học GQVĐ cần lĩnh hội, thì môn Khoa học ở tiểu học là một môn học mà HS có nhiều vốn kiến thức, kinh nghiệm nhất so với các 12 môn học còn lại.
Bởi vì môn học Khoa học có mục tiêu chính là những sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ của chúng trong môi trường xung quanh là các sự vật hiện tượng cụ thể. So với các môn học khác sự vật, hiện tượng cụ thể của môi trường xung quanh chỉ là đối tượng trung gian, là phương tiện, công cụ để HS chiếm lĩnh các kiến thức và kỹ năng của môn học. Với môn Khoa học thì các sự vật, hiện tượng cùng với mối quan hệ của chúng chính là đối tượng học tập. Hai là, Khoa học là một chu trình hình xoắn ốc, kinh nghiệm đã có là tiền đề hình thành kinh nghiệm mới thông qua quá trình quan sát, phản hồi, quá trình hình thành khái niệm và thực nghiệm.
Kinh nghiệm mới khi được hình thành lại là điểm xuất phát của một chu trình DH theo trải nghiệm mới. Đặc điểm này phù hợp với đặc điểm chương trình môn Khoa học được xây dựng theo mô hình xoắn ốc. Nội dung học tập của môn học này được sắp xếp theo thứ tự từ gần đến xa, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, và phát triển, nâng cao dần qua các khối lớp. Vì vậy nội dung của môn học gần gũi với HS, nội dung kiến thức HS đã biết, đã được học luôn là cơ sở cho việc hình thành kiến thức mới và như vậy phù hợp với mô hình giáo dục trải nghiệm.
Ba là, DH theo hướng trải nghiệm luôn khuyến khích người học sử dụng nhiều giác quan như nghe, nhìn. để cảm nhận và có xúc cảm với các sự vật, hiện tượng xung quanh. Cụ thể là tri giác thường mang tính tổng quát và được gắn với hành động, hoạt động của thực tiễn. Tri giác về không gian, thời gian của học sinh ở giai đoạn này còn hạn chế, còn tư duy mang tính cụ thể và trực quan.
Vì vậy, để hình thành kinh nghiệm (kiến thức) mới và để HS có sự chú ý, ghi nhớ nhanh và ghi nhớ bền vững kiến thức đó cần cho HS sử dụng các giác quan của mình để khai thác thông tin qua kênh hình, kênh tiếng, hay tiếp xúc trực tiếp. Hơn nữa môn Khoa học là một môn học mà HS tìm hiểu các sự vật, hiện tượng xung quanh, nên phương tiện tiếp cận, khai thác thông tin chủ yếu là các giác quan vì vậy phương pháp quan sát là phương pháp dạy học đặc trưng của môn học này. Điều đó chứng minh qua kênh hình của sách 13 giáo khoa Khoa học kí hiệu “kính lúp” (quan sát và trả lời) có hầu hết ở các bài học. Bốn là, DH theo hướng trải nghiệm có thể được bắt đầu ở bất kỳ giai đoạn nào trong bốn giai đoạn của chu kỳ, là cơ sở để GV thiết kế bài dạy một cách linh hoạt, phong phú giúp HS hứng thú học tập.
Vì tùy thuộc vào vốn kiến thức, kinh nghiệm có sẵn của HS nhiều hay ít về từng chủ đề của môn Khoa học mà GV thiết kế các hoạt động sao cho phù hợp, vừa sức với HS, phù hợp với việc bắt đầu từ giai đoạn nào của giáo dục trải nghiệm. Đặc điểm của người dạy – người học trong dạy học theo hướng trải nghiệm a, Đặc điểm của người học Những người học qua trải nghiệm được gọi là những người trải nghiệm. Với những đặc tính của môn học Khoa học, thì các phương pháp dạy-học thích hợp cho HS gồm: Thảo luận; Quan sát; và Thí nghiệm. Trong tất cả các hoạt động học tập trải nghiệm, người học chuẩn bị tâm thế chủ động để tiếp thu kiến thức, kỹ năng một cách tốt nhất.
Đặc điểm của người học phụ thuộc vào phương pháp dạy học trải nghiệm. Ví dụ, với phương pháp thảo luận, người học cần có sự hợp tác với các thành viên trong nhóm, chủ động đưa ra các ý tưởng mới và lắng nghe tư vấn của giáo viên hướng dẫn. Đặc biệt, người học phải có thói quen đặt câu hỏi với GV, chủ động phản biện, đưa ra ý tưởng giải quyết tình huống để tiếp nhận kiến thức sâu sắc, đa chiều. Phương pháp thảo luận, người học cần chủ động nghiên cứu kiến thức trước khi lên lớp để mở rộng nội dung thảo luận, phối hợp với cả nhóm bằng cách chia sẻ những kiến thức mình hiểu, học hỏi từ bạn những kiến thức mình thiếu.
Kết thúc buổi thảo luận, người học sẽ chủ động báo cáo kết quả và phản biện ý kiến của các thành viên trong lớp để khai thác vấn đề sâu hơn. b, Đặc điểm của người dạy Trong quá khứ, đặc điểm của giáo viên thường chỉ tập trung vào vai trò “dạy học”. Một cách cụ thể hơn, GV truyền dạy lại cho học sinh những kiến 14 thức mình đã biết. Hiện nay, khi các vấn đề đang ngày càng thay đổi cùng với sự biến đổi của thông tin.
Những kiến thức mới, phương pháp dạy học liên tục được cập nhật. Điều đó đặt ra thách thức cho GV khi phải lựa chọn các phương pháp, hình thức dạy học phù hợp với nội dung kiến thức môn học, chương trình giáo dục, mục tiêu và điều kiện thực tiễn. Một cách chính xác hơn, giáo viên hiện nay chỉ là người “hướng dẫn” HS cách học. Kiến thức mà GV truyền đạt hàng ngày không còn là kiến thức cụ thể, mà phải là phương pháp DH giúp HS nắm vững kiến thức.
Với phương pháp dạy học theo hướng trải nghiệm thì đặc điểm của người dạy gồm: Mỗi giáo viên phải nắm vững phương pháp dạy học theo hướng trải nghiệm, tùy vào từng mục tiêu bài học, người dạy cần phải biên soạn tình huống đảm bảo các yêu cầu như mang tính thời sự, phù hợp với trình độ của học sinh, sát với thực tế, có tính thách thức để buộc người học phải tư duy, đưa ra nhiều giải pháp mang tính thực tiễn. Thầy cô chủ động xác định mục đích, hình thức tổ chức hoạt động, xác định kiến thức và kỹ năng mà người học cần tiếp nhận, đồng hành với học trò trong quá trình hoạt động, nhận xét và đánh giá. Vai trò của người dạy trong dạy học theo hướng trải nghiệm Hiện nay, trong bối cảnh đổi mới chương trình GDPT thông, vai trò của GV cũng phải có những thay đổi theo, đảm nhận nhiều công việc hơn, trách nhiệm lựa chọn nội dung GD cũng nặng nề hơn trước đây.