Luận văn thạc sĩ lý luận và phương pháp dạy học bộ môn toán vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học phương trình bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn ở trương trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương pháp dạy học khám phá áp dụng trong giảng dạy phương trình, bất phương trình chứa căn bậc hai tại THPT.

• Tác giả: Vũ Thị Mai
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Duy Thành
• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Giáo Dục
• Đề tài: Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Giảng Dạy Phương Trình, Bất Phương Trình Chứa Căn THPT
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Dạy học bằng các hoạt động khám phá
• 1.2. Các phương pháp dạy học truyền thống
• 1.3. Khái quát về dạy học khám phá
• 1.4. Tổ chức các hoạt động học tập khám phá và điều kiện thực hiện
• 1.5. Các hoạt động và hoạt động thành phần
• 1.6. Quy trình giải một bài toán theo bốn bước của Polya
• 1.7. Thực tiễn việc dạy học nội dung phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn ở trường THPT
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ TRONG DẠY HỌC PHƯƠNG TRÌNH, BẤT PHƯƠNG TRÌNH CHỨA ẨN DƯỚI DẤU CĂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Đưa các tình huống tạo điều kiện cho học sinh khám phá phương pháp giải phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn trong giờ dạy lý thuyết
• 2.2. Tình huống thông thường
• 2.3. Tình huống có vấn đề và hay mắc sai lầm khi giải toán
• 2.4. Xây dựng hệ thống bài tập mang tính khám phá cho học sinh
• 2.4.1. Bài tập sử dụng phép biến đổi tương đương
• 2.4.2. Bài tập sử dụng phương pháp tạo biểu thức liên hợp
• 2.4.3. Bài tập sử dụng ẩn phụ trong giải phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn
• 2.4.4. Bài tập sử dụng hàm số trong giải phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn
• 2.5. Khám phá cách đánh giá hai vế giải phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn
• 2.6. Các bài toán chứa tham số trong phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn
• 2.7. Khám phá nhiều phương pháp trong một bài toán
• 2.8. Khám phá cách lựa chọn các phương pháp cho một bài toán
• 2.9. Khám phá phương pháp giải tối ưu nhất cho một bài toán
• 2.10. Kết luận chương II
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Đối tượng thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Thời gian tổ chức thực nghiệm
• 3.6. Hình thức tổ chức thực nghiệm
• 3.7. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.8. Đánh giá định tính
• 3.9. Đánh giá định lượng
• 3.10. Kết luận chương III
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phương Pháp Dạy Học Khám Phá

Phương pháp dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh tự tìm tòi, phát hiện tri thức mới thông qua các hoạt động được giáo viên tổ chức. Phương pháp này nhấn mạnh vai trò chủ động của học sinh trong quá trình học tập, đồng thời phát huy năng lực tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề. Dạy học khám phá không chỉ giúp học sinh hiểu sâu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng tự học, một yếu tố quan trọng trong giáo dục hiện đại.

1.1. Khái Niệm Dạy Học Khám Phá

Dạy học khám phá được định nghĩa là quá trình giáo viên tổ chức các hoạt động để học sinh tự tìm tòi, phát hiện tri thức mới. Phương pháp này đòi hỏi học sinh phải tích cực tham gia vào quá trình học tập, từ đó hình thành kỹ năng và thái độ học tập chủ động. Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, tạo điều kiện để học sinh khám phá kiến thức thông qua các tình huống học tập cụ thể.

1.2. Bản Chất Của Dạy Học Khám Phá

Bản chất của dạy học khám phá là sự tương tác giữa giáo viên và học sinh, trong đó giáo viên đóng vai trò điều khiển, tổ chức các hoạt động nhận thức. Học sinh được khuyến khích tự tìm hiểu, phân tích và giải quyết vấn đề. Phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy logic, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

II. Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Giảng Dạy Phương Trình Bất Phương Trình Chứa Căn

Phương trình và bất phương trình chứa căn là một trong những nội dung quan trọng trong chương trình Toán THPT. Việc vận dụng phương pháp dạy học khám phá vào giảng dạy phần này giúp học sinh hiểu sâu hơn về bản chất của các dạng toán, đồng thời phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Phương pháp này cũng giúp học sinh tránh được những sai lầm thường gặp khi giải các bài toán chứa căn.

2.1. Tình Huống Khám Phá Trong Giảng Dạy

Giáo viên có thể tạo ra các tình huống học tập để học sinh khám phá phương pháp giải phương trình, bất phương trình chứa căn. Ví dụ, đưa ra các bài toán có vấn đề hoặc các tình huống sai lầm thường gặp, từ đó hướng dẫn học sinh phân tích và tìm ra cách giải quyết. Cách tiếp cận này giúp học sinh hiểu rõ hơn về quy trình giải toán và tránh được những lỗi phổ biến.

2.2. Xây Dựng Hệ Thống Bài Tập Khám Phá

Hệ thống bài tập được thiết kế theo hướng khám phá giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải phương trình, bất phương trình chứa căn. Các bài tập có thể sử dụng các phương pháp như biến đổi tương đương, tạo biểu thức liên hợp, hoặc sử dụng ẩn phụ. Qua đó, học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng lựa chọn phương pháp giải tối ưu.

III. Thực Nghiệm Sư Phạm Và Đánh Giá Hiệu Quả

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành để đánh giá hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá trong giảng dạy phương trình, bất phương trình chứa căn. Kết quả thực nghiệm cho thấy, học sinh được học theo phương pháp này có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn, đồng thời phát triển được tư duy sáng tạo và kỹ năng tự học.

3.1. Mục Đích Và Nội Dung Thực Nghiệm

Mục đích của thực nghiệm là kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của phương pháp dạy học khám phá trong việc giảng dạy phương trình, bất phương trình chứa căn. Nội dung thực nghiệm bao gồm việc áp dụng các biện pháp dạy học khám phá vào các bài học cụ thể, sau đó đánh giá kết quả học tập của học sinh.

3.2. Kết Quả Và Đánh Giá

Kết quả thực nghiệm cho thấy, học sinh được học theo phương pháp dạy học khám phá có kết quả học tập tốt hơn so với phương pháp truyền thống. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển được kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề. Điều này khẳng định tính hiệu quả của phương pháp này trong việc nâng cao chất lượng dạy và học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao trình độ dân trí và năng lực tiếp thu tri thức. Theo báo cáo của ngành giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động và tư duy sáng tạo của học sinh là yêu cầu cấp thiết. Đặc biệt, môn Toán ở trường Trung học Phổ thông (THPT) giữ vị trí quan trọng trong việc phát triển tư duy logic và kỹ năng giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, nội dung phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn thức được đánh giá là khó với nhiều học sinh do tính phức tạp và đa dạng về phương pháp giải.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng và vận dụng phương pháp dạy học khám phá nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phần phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn ở trường THPT, qua đó phát triển tư duy sáng tạo, kỹ năng giải toán và năng lực tự học của học sinh. Nghiên cứu được thực hiện tại trường THPT Toàn Thắng, Hải Phòng trong năm học 2017-2018, với đối tượng là học sinh lớp 12 theo ban Khoa học Tự nhiên.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Toán, nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, đồng thời đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục theo Luật Giáo dục và Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cũng hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế các hoạt động học tập tích cực, phát huy năng lực tự học và sáng tạo của học sinh, góp phần nâng cao điểm số kiểm tra và thi cử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp dạy học khám phá. Theo George Polya, quá trình giải toán gồm bốn bước: hiểu bài toán, xây dựng chương trình giải, thực hiện chương trình và khảo sát lời giải. Phương pháp này giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề.

Ngoài ra, luận văn vận dụng các khái niệm về hoạt động học tập tích cực, hoạt động nhóm, và các mô hình dạy học như mô hình tương đồng, dị biệt và cộng biến nhằm tổ chức các tình huống học tập giúp học sinh tự khám phá kiến thức mới. Các khái niệm chính bao gồm: phương trình chứa ẩn dưới dấu căn, đặt ẩn phụ, nhân liên hợp, điều kiện xác định phương trình, và kỹ năng phân tích, tổng hợp trong giải toán.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp: nghiên cứu lý luận, trao đổi kinh nghiệm, điều tra quan sát và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính là học sinh lớp 12A1, 12A2, 12A3 trường THPT Toàn Thắng, mỗi lớp khoảng 40 học sinh.

Phương pháp phân tích bao gồm thống kê kết quả kiểm tra, phân tích định tính và định lượng về hiệu quả vận dụng phương pháp dạy học khám phá. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2017-2018, với các giai đoạn: khảo sát thực trạng, xây dựng biện pháp, tổ chức thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Cỡ mẫu thực nghiệm là khoảng 120 học sinh, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại trường THPT Toàn Thắng. Việc lựa chọn phương pháp phân tích dựa trên khả năng đánh giá sự thay đổi về điểm số, thái độ học tập và năng lực tư duy của học sinh trước và sau khi áp dụng phương pháp dạy học khám phá.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả nâng cao điểm số kiểm tra: Qua hai bài kiểm tra 45 phút, lớp thực nghiệm áp dụng phương pháp dạy học khám phá (lớp TN) có điểm trung bình cao hơn lớp đối chứng (lớp ĐC) khoảng 15-20%. Cụ thể, trong bài kiểm tra số 1, số học sinh đạt điểm trên trung bình ở lớp TN chiếm 75%, trong khi lớp ĐC chỉ đạt 55%. Bài kiểm tra số 2, tỷ lệ này lần lượt là 70% và 50%.

2. Phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng giải toán: Học sinh trong lớp thực nghiệm thể hiện khả năng vận dụng linh hoạt các phương pháp giải phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn như đặt ẩn phụ hoàn toàn, đặt ẩn phụ không hoàn toàn, sử dụng nhân liên hợp và khai thác tính đơn điệu của hàm số. Khoảng 80% học sinh có thể tự phát hiện và lựa chọn phương pháp giải phù hợp, so với 45% ở lớp đối chứng.

3. Tăng cường tính tích cực và chủ động trong học tập: Qua quan sát và khảo sát, hơn 85% học sinh trong lớp thực nghiệm tham gia tích cực vào các hoạt động nhóm, thảo luận và trình bày kết quả, trong khi lớp đối chứng chỉ đạt khoảng 50%. Học sinh thể hiện thái độ học tập tích cực, tự tin hơn khi giải các bài toán phức tạp.

4. Giảm sai sót trong quá trình giải toán: Tỷ lệ sai sót về điều kiện xác định phương trình và nhận nghiệm ngoại lai giảm từ khoảng 30% ở lớp đối chứng xuống còn 10% ở lớp thực nghiệm, cho thấy phương pháp dạy học khám phá giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về nội dung và quy trình giải toán.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp dạy học khám phá có tác động tích cực rõ rệt đến chất lượng học tập môn Toán, đặc biệt trong nội dung phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn. Việc tổ chức các tình huống học tập theo mô hình tương đồng, dị biệt và cộng biến giúp học sinh phát triển năng lực quan sát, phân tích và tổng hợp, từ đó nâng cao khả năng tự học và sáng tạo.

So với phương pháp dạy học truyền thống, phương pháp khám phá giảm bớt sự thụ động của học sinh, tăng cường sự tương tác giữa giáo viên và học sinh, cũng như giữa các học sinh với nhau. Điều này phù hợp với yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay, nhấn mạnh phát triển năng lực và phẩm chất người học.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tần suất điểm kiểm tra, thể hiện sự cải thiện rõ rệt về điểm số và biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh tham gia tích cực trong các hoạt động học tập. Bảng thống kê sai sót cũng minh họa hiệu quả trong việc giảm lỗi phổ biến khi giải toán.

Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước đây về hiệu quả của dạy học tích cực và khám phá trong phát triển tư duy toán học, đồng thời bổ sung bằng chứng thực nghiệm tại bối cảnh giáo dục phổ thông Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức tập huấn chuyên sâu cho giáo viên: Đào tạo giáo viên THPT về phương pháp dạy học khám phá, đặc biệt kỹ năng thiết kế tình huống học tập và tổ chức hoạt động nhóm nhằm nâng cao năng lực giảng dạy. Thời gian thực hiện trong 6 tháng, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm chủ trì.

2. Xây dựng hệ thống bài tập mang tính khám phá: Phát triển bộ đề bài tập đa dạng, phù hợp với từng dạng phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn, khuyến khích học sinh tự tìm tòi và vận dụng nhiều phương pháp giải khác nhau. Thời gian triển khai trong năm học tiếp theo, do tổ Toán các trường THPT thực hiện.

3. Áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong các tiết học lý thuyết và luyện tập: Giáo viên cần linh hoạt sử dụng các mô hình tương đồng, dị biệt, cộng biến để tạo điều kiện cho học sinh phát hiện kiến thức mới, rèn luyện kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề. Thực hiện ngay trong các năm học tới.

4. Tăng cường sử dụng công nghệ hỗ trợ: Khuyến khích sử dụng máy tính bỏ túi và phần mềm toán học để hỗ trợ học sinh dự đoán nghiệm, kiểm tra kết quả và phát triển tư duy phân tích. Chủ thể thực hiện là giáo viên và học sinh, áp dụng song song với phương pháp dạy học khám phá.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán THPT: Nắm bắt các biện pháp vận dụng phương pháp dạy học khám phá để nâng cao hiệu quả giảng dạy, thiết kế bài giảng và bài tập phù hợp với đặc thù nội dung phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn.

2. Sinh viên sư phạm Toán: Học tập các lý thuyết và phương pháp thực nghiệm sư phạm, chuẩn bị kỹ năng giảng dạy tích cực và sáng tạo trong tương lai.

3. Nhà quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng chính sách đào tạo giáo viên, đổi mới chương trình và phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.

4. Nghiên cứu sinh và học giả trong lĩnh vực giáo dục toán học: Tìm hiểu cơ sở lý luận, mô hình và kết quả thực nghiệm về phương pháp dạy học khám phá, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học khám phá là gì?
   Phương pháp dạy học khám phá là cách tổ chức học tập trong đó giáo viên tạo điều kiện để học sinh tự tìm tòi, phát hiện kiến thức mới thông qua các hoạt động có hướng dẫn, giúp phát triển tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề.

2. Tại sao nên áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy Toán?
   Phương pháp này giúp học sinh chủ động, tích cực trong học tập, phát triển tư duy logic và sáng tạo, đồng thời nâng cao khả năng tự học và vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đặc biệt với các nội dung phức tạp như phương trình chứa ẩn dưới dấu căn.

3. Làm thế nào để tổ chức hoạt động nhóm hiệu quả trong dạy học khám phá?
   Cần chia nhóm nhỏ từ 2-4 học sinh, giao nhiệm vụ rõ ràng, đảm bảo thời gian thảo luận hợp lý, giáo viên theo dõi và hỗ trợ kịp thời, tạo môi trường giao tiếp cởi mở để học sinh trao đổi và tranh luận.

4. Phương pháp đặt ẩn phụ không hoàn toàn là gì?
   Đó là phương pháp đặt một phần biểu thức chứa căn làm ẩn phụ, không thay thế toàn bộ biểu thức, nhằm đưa phương trình về dạng dễ giải hơn, thường áp dụng khi không thể đặt ẩn phụ hoàn toàn do biểu thức phức tạp.

5. Làm sao để tránh sai sót khi giải phương trình chứa ẩn dưới dấu căn?
   Cần chú ý xác định đầy đủ điều kiện xác định phương trình, kiểm tra kỹ các bước biến đổi tương đương, đối chiếu nghiệm với điều kiện ban đầu để loại bỏ nghiệm ngoại lai, đồng thời vận dụng các phương pháp giải phù hợp.

Kết luận

• Phương pháp dạy học khám phá giúp phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong học tập môn Toán, đặc biệt với nội dung phương trình, bất phương trình chứa ẩn dưới dấu căn.
• Việc tổ chức các tình huống học tập theo mô hình tương đồng, dị biệt và cộng biến giúp học sinh phát triển năng lực tư duy và kỹ năng giải toán hiệu quả.
• Thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Toàn Thắng cho thấy học sinh áp dụng phương pháp này có kết quả học tập và thái độ học tập tích cực hơn so với phương pháp truyền thống.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hỗ trợ giáo viên và học sinh trong việc vận dụng phương pháp dạy học khám phá, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.
• Khuyến nghị các nhà quản lý giáo dục, giáo viên và sinh viên sư phạm nghiên cứu và áp dụng phương pháp này trong thực tiễn giảng dạy và học tập.

Các trường THPT và Sở Giáo dục cần triển khai tập huấn, xây dựng tài liệu và tổ chức thực nghiệm mở rộng phương pháp dạy học khám phá nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Toán trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Dạy học bằng các hoạt động khám phá 1. Các phương pháp dạy học truyền thống Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động và giao lưu của thầy tạo nên những hoạt động và giao lưu cần thiết của trò nhằm đạt được mục tiêu dạy học. Phương pháp dạy học truyền thống là những cách thức dạy học quen thuộc được truyền từ lâu đời và được bảo tồn, duy trì qua nhiều thế hệ.

Về cơ bản, PPDH này lấy hoạt động của người thầy là trung tâm. Theo Frire - nhà xã hội học, nhà giáo dục học nổi tiếng người Braxin đã gọi PPDH này là "Hệ thống ban phát kiến thức" [ 27 ] , là quá trình chuyển tải thông tin từ đầu thầy sang đầu trò. Thực hiện lối dạy này, giáo viên là người thuyết trình, diễn giảng, là "kho tri thức" sống, học sinh là người nghe, nhớ, ghi chép và suy nghĩ theo. Nếu sắp xếp các phương pháp dạy học truyền thống thành nhóm thì ta có 3 nhóm: nhóm các phương pháp dùng lời, nhóm các phương pháp trực quan, nhóm các phương pháp thực hành.

+ Nhóm các phương pháp dùng lời: - Phương pháp dạy học gợi mở, vấn đáp - Phương pháp thuyết trình - Phương pháp giải tích - Phương pháp thảo luận trên lớp + Nhóm các phương pháp trực quan: - Phương pháp dạy học trực quan - Phương pháp trình diễn + Nhóm các phương pháp thực hành: - Phương pháp dạy học luyện tập và thực hành - Phương pháp ôn tập - Phương pháp công tác độc lập - Phương pháp công tác thí nghiệm 8 Với PPDH truyền thống, giáo viên là chủ thể, là tâm điểm, học sinh là khách thể, là quỹ đạo. Giáo án dạy theo phương pháp này được thiết kế kiểu đường thẳng theo hướng từ trên xuống. Do đặc điểm hàn lâm của kiến thức nên nội dung bài dạy theo phương pháp truyền thống có tính hệ thống, tính logic cao. Song phương pháp này có những nhược điểm phổ biến đó là: - Thầy dạy học tràn lan; - Tri thức được truyền thụ dưới dạng có sẵn, ít yếu tố tìm tòi, phát hiện; - Thầy áp đặt, trò thụ động; - Thiên về dạy, yếu về học, thiếu hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo của người học, thiếu tính vận dụng thực tiễn; Mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xây dựng xã hội công nghiệp hóa, hiện đại hóa với thực trạng lạc hậu của phương pháp dạy học đã làm nảy sinh và thúc đẩy cuộc vận động đổi mới phương pháp dạy học.

Phương pháp dạy học cần hướng vào việc tổ chức cho người học học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo.2 Khái quát về dạy học khám phá Việc đổi mới phương pháp dạy học qua nhiều thời kì đã dẫn tới một số xu hướng dạy học không truyền thống như: dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác theo nhóm, dạy học chương trình hóa, dạy học khám phá. Phương pháp dạy học không truyền thống là phương pháp dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh. Giáo viên là người giữ vài trò hướng dẫn, gợi ý, tổ chức, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức mới theo kiểu tranh luận, hội thảo theo nhóm. Phương pháp dạy học này rất chú ý đến đối tượng học sinh, coi trọng hoạt động của người học.

Giáo viên là người nêu tình huống, kích thích hứng thú, suy nghĩ và phân xử các ý kiến đối lập của học sinh; từ đó hệ thống hoá các vấn đề, tổng kết bài giảng, khắc sâu những tri thức cần nắm vững. 9 Giáo án dạy học theo phương pháp tích cực được thiết kế kiểu chiều ngang theo hai hướng song hành giữa hoạt động dạy của thầy và học của trò. Ưu điểm của phương pháp dạy học tích cực là : hoạt động hóa người học, tức là tổ chức cho học sinh học tập trong hoạt động và bằng hoạt động một cách tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo; chú trọng kỹ năng thực hành, vận dụng giải quyết các vấn đề thực tiễn, coi trọng rèn luyện và tự học của học sinh. Một trong những phương pháp dạy học tích cực đảm bảo được những ưu điểm trên là phương pháp dạy học khám phá.

Đặc điểm của phương pháp này là giảm bớt thuyết trình, diễn giải; tăng cường dẫn dắt, điều khiển, tổ chức nhằm phát huy năng lực tư duy, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh nhằm khám phá ra tri thức mới một cách chủ động. Trong quá trình giảng dạy, người giáo viên phải biết vận dụng nhiều phương pháp giảng dạy một cách linh hoạt tuỳ theo nội dung từng phần, từng chương, từng bài. Khái niệm dạy học khám phá Dạy học khám phá là giáo viên tổ chức cho học sinh tìm tòi phát hiện, khám phá ra tri thức mới, cách thức hành động mới nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề và tự học cho học sinh. Qua đó, học sinh rèn luyện kĩ năng và thái độ học tập tích cực.

Trong tiến trình dạy học, người học đóng vai trò là người phát hiện còn người dạy đóng vai trò là chuyên gia tổ chức. Bản chất của quá trình dạy học khám phá Trong dạy học khám phá giáo viên đóng vai trò điều khiển, chỉ đạo các hoạt động nhận thức của học sinh. Hoạt động của người thầy bao gồm: định hướng phát triển tư duy cho học sinh, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức với học sinh; tổ chức học sinh trao đổi theo nhóm trên lớp; hướng dẫn học sinh sử dụng phương tiện trực quan hỗ trợ cần thiết và tạo ra môi trường học tập để học sinh giải quyết vấn đề. Kết quả dạy học khám phá đem lại ý nghĩa về tinh thần cho người học và người dạy.

10 Trong dạy học khám phá, học sinh tích cực tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường nhận thức: từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thành tri thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học. Giáo viên nhận xét ý kiến của học sinh và chốt lại ý chính để học sinh làm cơ sở tự kiểm tra, tự điều chỉnh tri thức của bản thân. Hoạt động khám phá tri thức mới là một quá trình nhận thức độc đáo của người học, họ có khả năng tự điều chính nhận thức góp phần tăng cường tính mềm dẻo trong tư duy và năng lực tự học. Ðó chính là nhân tố quyết định sự phát triển bản thân người học.

Vậy bản chất của quá trình dạy học khám phá là: sự tìm kiếm, khám phá tri thức khoa học và chuẩn mực xã hội 1. Đặc trưng cơ bản của dạy học khám phá. Dạy học khám phá không phải là quá trình tự phát mà là một quá trình hoạt động của học sinh có hướng dẫn của giáo viên để chiếm lĩnh tri thức. Mục đích của dạy học khám phá không chỉ giúp học sinh nắm được nội dung kiến thức mà quan trọng hơn là trang bị cho học sinh hướng suy nghĩ, cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề một cách khoa học, độc lập.

Dạy học khám phá được thực hiện thông qua câu hỏi mà khi học sinh giải đáp sẽ xuất hiện cách thức, ý tưởng giải quyết vấn đề. Các hoạt động nhận thức của học sinh tổ chức theo nhóm. Ưu điểm của dạy học khám phá Phát huy được nội lực của học sinh, tư duy tích cực - độc lập - sáng tạo trong quá trình học tập. Giải quyết thành công các vấn đề là động cơ trí tuệ kích thích trực tiếp lòng ham mê học tập của học sinh.

Ðó chính là động lực của quá trình dạy học. Hợp tác với bạn trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn tri thức của bản thân là cơ sở hình thành phương pháp tự học. Ðó chính là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân trong cuộc sống. 11 Giải quyết các vấn đề nhỏ vừa sức của học sinh được tổ chức thường xuyên trong quá trình học tập, là phương thức để học sinh tiếp cận với kiểu dạy học hình thành và giải quyết các vấn đề có nội dung khái quát rộng hơn.

Ðối thoại Trò - Trò, Trò - Thầy đã tạo ra bầu không khí học tập sôi nổi, tích cực và góp phần hình thành mối quan hệ giao tiếp trong cộng đồng xã hội. Nhược điểm của dạy học khám phá Yêu cầu người thầy phải đầu tư gia công các hoạt động của mình để điều khiển tiến trình dạy học cho phù hợp với nhiều đối tượng học sinh. Học sinh thực hiện các hoạt động khám phá đòi hỏi nhiều thời gian nên có thể phá vỡ kế hoạch của tiết học. Tổ chức các hoạt động học tập khám phá và điều kiện thực hiện 1.

Hoạt động của giáo viên i) Xác định mục đích - Về nội dung : + Xác định nội dung kiến thức mới là gì? + Tại sao lựa chọn vấn đề này mà không lựa chọn vấn đề khác có trong bài giảng ? + Vấn đề lựa chọn liệu khả năng học sinh có thể tự khám phá được không ? - Về phát triển tư duy: Giáo viên định hướng các hoạt động tư duy đặc trưng cần thiết ở học sinh là gì trong quá trình giải quyết vấn đề : hoạt động phân tích, tổng hợp hoặc là so sánh hoặc là trừu tượng và khái quát hoặc là phán đoán… (Ðịnh hướng phát triển tư duy cho học sinh chính là ưu việt của dạy học khám phá đạt được so với các phương pháp dạy học khác). ii) Lựa chọn vấn đề học tập - Trong nội dung của bài giảng có chứa đựng nhiều vấn đề học tập, trong đó vấn đề trọng tâm là cơ sở để nhận thức các vấn đề khác. Dạy học khám phá thường được vận dụng để học sinh giải quyết các vấn đề nhỏ, vì vậy lựa chọn vấn đề là yếu tố quan trọng đảm bảo sự thành công của PPDH này. 12 - Lựa chọn vấn đề học tập cần chú ý một số điều kiện sau đây: + Vấn đề trọng tâm, chứa đựng thông tin mới; + Vấn đề thường đưa ra dưới dạng câu hỏi hoặc bài tập nhỏ; + Vấn đề học tập phải vừa sức của học sinh và tương ứng với thời gian làm việc.

Nếu nội dung giáo viên yêu cầu học sinh làm việc không chứa đựng thông tin mới thì chỉ là hình thức thảo luận trong dạy học mà chúng ta thường áp dụng.