Khảo sát phương pháp dạy học đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh THCS

Khảo sát phương pháp dạy đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh THCS. Phân tích thực trạng và đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy.

• Tác giả: Lê Bích Vân
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Trần Ngọc Oanh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Khảo sát phương pháp dạy học đọc hiểu văn bản thông tin cho học sinh trung học cơ sở
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Khái niệm về đọc hiểu văn bản thông tin

Đọc hiểu văn bản thông tin là một kỹ năng quan trọng trong chương trình Ngữ văn THCS hiện đại. Đây là quá trình học sinh tiếp cận, phân tích và nắm bắt thông tin chính từ các loại văn bản như báo chí, tạp chí, tài liệu, bài viết khoa học. Phương pháp dạy đọc hiểu giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện, cải thiện vốn từ vựng và hiểu biết về thế giới xung quanh. Văn bản thông tin có đặc điểm riêng biệt: ngôn ngữ khách quan, cấu trúc logic rõ ràng, mục đích chính là truyền tải sự thật. Trong bối cảnh giáo dục đổi mới, dạy học đọc hiểu văn bản thông tin không chỉ giúp học sinh tiếp nhận thông tin mà còn rèn luyện kỹ năng học tập suốt đời, phù hợp với yêu cầu phát triển năng lực của chương trình 2018.

1.1. Định nghĩa và bản chất của đọc hiểu

Đọc hiểu là quá trình tương tác giữa người đọc và văn bản, trong đó độc giả sử dụng kiến thức trước, kỹ năng giải mã để hiểu ý nghĩa sâu sắc. Đây không chỉ là nhận biết các từ mà là khả năng suy luận, liên hệ và áp dụng thông tin. Phương pháp dạy đọc hiểu hiệu quả phải chú trọng phát triển tư duy biện chứng của học sinh.

1.2. Đặc điểm của văn bản thông tin THCS

Văn bản thông tin có cấu trúc hợp lý, ngôn ngữ rõ ràng, sử dụng tiêu đề, phụ đề để hỗ trợ người đọc. Dạy học đọc hiểu văn bản thông tin cần khai thác đặc điểm này để giúp học sinh nắm bắt nhanh chóng thông tin chính, phân biệt thông tin quan trọng từ chi tiết phụ.

II. Các phương pháp dạy học đọc hiểu hiệu quả

Để nâng cao chất lượng dạy học đọc hiểu, giáo viên cần vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp dạy học khác nhau. Phương pháp gợi mở giúp học sinh chủ động khám phá thông tin qua các câu hỏi hướng dẫn. Phương pháp thảo luận nhóm tạo cơ hội cho học sinh trao đổi, chia sẻ quan điểm về nội dung văn bản. Phương pháp dự đoán kích thích tưởng tượng và sự tò mò, khiến quá trình đọc trở nên thú vị hơn. Phương pháp so sánh giúp học sinh hiểu rõ hơn bằng cách đối chiếu thông tin. Kết hợp các phương pháp dạy học đọc hiểu này sẽ tạo nên một quá trình học tập sinh động, thu hút sự chú ý của học sinh và nâng cao hiệu quả học tập trong môn Ngữ văn.

2.1. Phương pháp gợi mở trong dạy học

Phương pháp gợi mở sử dụng các câu hỏi chiều sâu để dẫn dắt học sinh tự phát hiện ra thông tin chính của văn bản thông tin. Giáo viên đặt câu hỏi từ dễ đến khó, từ cụ thể đến trừu tượng, giúp học sinh xây dựng hiểu biết từng bước. Phương pháp này phát triển tư duy độc lập và khả năng phân tích.

2.2. Phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là hình thức dạy học đọc hiểu tích cực, giúp học sinh trao đổi ý kiến, làm rõ các khái niệm và thông tin. Qua thảo luận, học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp, học cách lắng nghe và chỉnh sửa quan điểm của mình. Điều này tạo môi trường học tập hợp tác, tăng động lực học tập.

III. Quy trình dạy học đọc hiểu văn bản thông tin

Quy trình dạy học đọc hiểu văn bản thông tin bao gồm ba giai đoạn chính: trước, trong và sau khi đọc. Trước khi đọc, giáo viên cần kích thích sự tò mò, giới thiệu bối cảnh, từ vựng khó. Giai đoạn trong khi đọc, học sinh thực hiện các hoạt động như đánh dấu ý chính, ghi chú, trả lời câu hỏi hướng dẫn. Phương pháp dạy đọc hiểu hiệu quả phải đảm bảo học sinh không bị động khi tiếp cận văn bản thông tin. Giai đoạn sau khi đọc, giáo viên tổng kết, kiểm tra hiểu biết, yêu cầu học sinh vận dụng thông tin vào thực tế. Cách tiếp cận này giúp dạy học đọc hiểu trở nên toàn diện, phát triển đầy đủ các khía cạnh của năng lực đọc hiểu.

3.1. Giai đoạn trước khi đọc

Giai đoạn chuẩn bị rất quan trọng trong dạy học đọc hiểu. Giáo viên cần tạo động lực bằng cách liên hệ với kinh nghiệm sống của học sinh, đặt câu hỏi gợi mở. Chuẩn bị từ vựng, giải thích các khái niệm khó giúp học sinh sẵn sàng tiếp nhận văn bản thông tin.

3.2. Giai đoạn trong và sau khi đọc

Giai đoạn đọc yêu cầu học sinh thực hành các kỹ thuật đọc hiểu như dò tìm thông tin, tóm tắt, suy luận. Giai đoạn sau đọc giáo viên kiểm tra, khắc sâu, mở rộng hiểu biết. Phương pháp dạy học đọc hiểu cần liên kết ba giai đoạn để tạo quy trình học tập hoàn chỉnh.

IV. Biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học đọc hiểu THCS

Để nâng cao chất lượng dạy học đọc hiểu văn bản thông tin, cần áp dụng các biện pháp thiết thực. Thứ nhất, chuẩn bị tài liệu phong phú và đa dạng, bao gồm các văn bản thông tin từ báo chí, tạp chí, mạng xã hội phù hợp với lứa tuổi học sinh. Thứ hai, kết hợp công nghệ thông tin trong dạy học đọc hiểu, sử dụng bài giảng điện tử, video, nền tảng học tập trực tuyến. Thứ ba, tạo điều kiện cho học sinh thực hành thường xuyên thông qua các dự án, bài tập vận dụng. Thứ tư, đánh giá sự tiến bộ của học sinh một cách liên tục và cung cấp phản hồi chi tiết. Cuối cùng, đổi mới phương pháp dạy học để phát triển tư duy phản biện, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, tranh luận về thông tin nhận được.

4.1. Lựa chọn và chuẩn bị tài liệu đọc

Tài liệu đọc cần phải thực tế, hấp dẫn và phù hợp với trình độ học sinh. Giáo viên nên chọn các văn bản thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, liên quan đến các chủ đề học sinh quan tâm. Chuẩn bị câu hỏi, bài tập kèm theo giúp hướng dẫn dạy học đọc hiểu một cách hiệu quả.

4.2. Ứng dụng công nghệ và đánh giá liên tục

Phương pháp dạy học hiện đại cần tích hợp công nghệ, tạo trải nghiệm học tập tương tác. Đánh giá đọc hiểu thường xuyên, cung cấp phản hồi kịp thời giúp học sinh nhận thức được tiến bộ và điểm cần cải thiện trong dạy học đọc hiểu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN 1. Đọc hiểu và phương pháp dạy học đọc hiểu văn bản 1. Đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản trong bộ môn Ngữ văn Các quan điểm và nghiên cứu về quá trình đọc đã phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử, từ việc đọc kí hiệu, hình ảnh đến việc đọc ngôn ngữ. Tuy nhiên, trong quá khứ, sự chú ý chủ yếu được đặt vào hai thành tố chính là sự trôi chảy và chính xác của người đọc, mà ít quan tâm đến việc hiểu sâu về nội dung ngôn ngữ.

Đã có các nghiên cứu cho thấy, người đọc có thể đọc văn bản một cách trôi chảy và chính xác, nhưng họ vẫn không thể xác nhận được nội dung hay diễn giải ra suy nghĩ của mình về văn bản. Nhận thức được việc bản thân vẫn chưa thể hoàn toàn giải mã được văn bản, khái niệm hiểu bắt đầu được quan tâm và nghiên cứu vào những năm đầu của thế kỉ XX và hiểu đã trở thành chỉ số quan trọng trong việc đánh giá năng lực đọc hiểu của người đọc. Nhưng hiểu không tự nhiên mà đến, chúng cần được kết nối với đọc. Từ đó, thuật ngữ đọc hiểu được sử dụng để chỉ quá trình không chỉ đơn giản là giải mã các từ ngữ mà còn bao gồm việc hiểu sâu về ý nghĩa và nội dung của văn bản.

Trong giáo dục hiện đại, việc đảm bảo người học phát triển kĩ năng đọc hiểu là một trong những ưu tiên hàng đầu. Hãy cùng điểm qua một số quan niệm tiêu biểu của các nhà nghiên cứu khác để có thể làm rõ khái niệm đọc hiểu: - “Ðọc hiểu là năng lực nhận thức phức tạp yêu cầu khả năng tích hợp thông tin trong văn bản với tri thức người đọc” (Anderson và Pearson, 1984) [12; tr. - “Đọc hiểu là một quá trình tư duy có chủ tâm, trong quá trình này, ý nghĩa được kiến tạo thông qua sự tương tác giữa văn bản và người đọc” (Durkin, 1993) [12; tr. - “Đọc hiểu là một quá trình tương tác giữa một người đọc với một văn bản” (Rumelhart, 1994) [12; tr.

8 - “Đọc hiểu là một hoạt động giao tiếp ở đó người đọc lĩnh hội lời nói đã được viết thành văn bản nhằm làm thay đổi những hiểu biết, tình cảm, hoặc hành vi của chính mình” [4]. - “Đọc hiểu là quá trình nắm vững và phát triển năng lực ngôn ngữ và nội dung ý nghĩa liên quan đến sự hoàn thiện trình độ nhân cách con người” [5]. Đỗ Ngọc Thống đã khẳng định “Đọc hiểu ở đây được hiểu một cách khá toàn diện. Đó là một quá trình bao gồm việc tiếp xúc với văn bản, thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn cũng như thấy được vai trò, tác dụng của các hình thức, biện pháp nghệ thuật ngôn từ, lí giải là hiểu đặc sắc về nghệ thuật và ý nghĩa nhân văn của tác phẩm trong ngữ cảnh của nó.

Đọc hiểu là hoạt động duy nhất để HS tiếp xúc trực tiếp với các giá trị văn học. - “Đọc hiểu chính là hoạt động đọc được diễn ra đồng thời với quá trình nắm bắt thông tin, đọc trong nhận thức để có khả năng thông hiểu những gì được đọc, để lĩnh hội đích tác động của văn bản” [7]. Các quan niệm đọc hiểu trên thế giới luôn được bổ sung và thay thế, mở rộng để có thể phù hợp với sự tác động của bối cảnh xã hội. Điều này có thể được nhìn thấy rõ nét qua các tài liệu tổng hợp PISA qua các năm: - “Đọc hiểu là hiểu, sử dụng và phản hồi các văn bản viết để đạt được các mục tiêu của cá nhân, phát triển tri thức, tiềm năng của bản thân và tham gia vào xã hội.

- “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng và phản hồi lại trước một văn bản viết, nhằm đạt được mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như việc tham gia hoạt động của một ai đó trong xã hội. - “Đọc hiểu là hiểu, sử dụng, đánh giá, phản hồi và tham gia tích cực, hứng thú vào các văn bản để đạt được mục tiêu cá nhân, phát triển tri thức, tiềm năng của bản thân và tham gia vào xã hội. Các khái niệm về đọc và hiểu văn bản thường được nghiên cứu và định nghĩa bởi các khuynh hướng khác nhau, nhưng chúng vẫn có điểm gặp nhau tại các giao điểm quan trọng. 9 Trước hết, đọc hiểu không chỉ là một hành động vật lí đơn thuần mà còn là quá trình nhận thức, tư duy và suy nghĩ một cách có chủ ý.

Nếu như nói đọc chính là hành vi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt văn bản thì hiểu chính là sự tiếp xúc gián tiếp với ý nghĩa văn bản. Thứ hai, đối tượng của đọc hiểu chính là việc tạo ra ý nghĩa của văn bản, bao gồm giá trị thẩm mỹ của tác phẩm. Sự tương tác giữa người đọc và văn bản rất quan trọng để mỗi người đọc có thể hiểu và tạo ra ý nghĩa riêng của mình từ văn bản. Kết quả của quá trình đọc hiểu là người đọc phải lĩnh hội và tiếp thu được thông tin, ý nghĩa từng phần của văn bản.

Đọc hiểu không chỉ đơn thuần là việc đọc qua văn bản mà còn đòi hỏi người đọc phải suy nghĩ, kết nối, suy luận và cắt nghĩa để hiểu sâu hơn về nội dung và ý nghĩa của văn bản. Do đó, để đánh giá khả năng đọc hiểu của người đọc, thường sử dụng các câu hỏi yêu cầu người đọc phản hồi, từ đó kiểm tra xem họ đã nắm bắt được thông tin và ý nghĩa của văn bản hay không. Đọc hiểu là một yêu cầu quan trọng đối với mọi đối tượng đọc và mọi loại văn bản. Từ các giao điểm của các quan niệm đọc hiểu đã nêu trên, có thể hiểu, hoạt động đọc hiểu chính là một quá trình phức tạp, yêu cầu ở người đọc một hệ thống tư duy – nhận thức, cùng với các kiến thức lí luận văn học đầy đủ.

Đó là quá trình mà người đọc kiến tạo ra ý nghĩa của văn bản, tạo ra giá trị thẩm mỹ của tác phẩm. Hoạt động này không hề đơn giản, chúng yêu cầu người đọc phải tích cực, chủ động và trở thành một độc giả thực sự. Và để làm được điều đó, người đọc cần sự hướng dẫn, giúp đỡ từ người giáo viên với các PPDH phù hợp. Việc sử dụng thuật ngữ “đọc hiểu văn bản” thay vì các thuật ngữ truyền thống như “giảng văn”, “phân tích tác phẩm”, “bình giảng” đã thể hiện sự chú trọng và đổi mới trong dạy học Ngữ văn.

Điều này phản ánh xu hướng tập trung vào vai trò của học sinh trong quá trình học tập và nâng cao sự hiểu biết và kĩ năng của họ. Một số quan điểm về dạy học đọc hiểu văn bản đối với bộ môn Ngữ văn được thể hiện như sau: Các tác giả như Hoàng Hòa Bình, Nguyễn Thị Hạnh, Nguyễn Thúy Hồng, Trần Thị Hiền Lương, Vũ Nho, Nguyễn Thị Phương Thảo, Đỗ Ngọc Thống, Trịnh Thị Lan, Nguyễn Thị Hồng Vân và Nguyễn Thanh Hùng đã đề cập đến vấn đề đọc hiểu văn bản trong giảng 10 dạy Ngữ văn ở trường phổ thông như “một phương pháp dạy học, thể hiện tinh thần đổi mới vì nó đề cao vai trò chủ thể tích cực, sáng tạo của HS trong hoạt động đọc, hướng tới phát triển phát triển phẩm chất, năng lực HS trong giai đoạn hiện nay” [6; tr. - “Dạy đọc hiểu là dạy HS cách đọc ra nội dung trong những mối quan hệ ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản, từ đó hình thành được kĩ năng đọc và biết vận dụng chúng trong cuộc sống có hiệu quả” (Nguyễn Thanh Hùng) [6; tr. - “Đọc hiểu văn bản trước hết là đọc hiểu văn bản ngôn từ, đọc hiểu thông báo và đọc hiểu ý nghĩa” (Trần Đình Sử) [6; tr.

- Hướng dạy học đọc hiểu theo “chiến thuật đọc hiểu”: “1) Huy động tri thức trải nghiệm đọc hiểu. 2) Xác định mục tiêu đọc. 4) Tạo kết nối trong và sau quá trình đọc văn bản. 6) Hình dung tưởng tượng.

7) Suy luận, cắt nghĩa. 8) Đặt câu hỏi. 9) Tổng hợp đánh giá và vận dụng. 10) Giám sát việc hiểu của bản thân” (Phạm Thị Thu Hương) [6; tr.

Các nghiên cứu về đọc hiểu văn bản đã đóng góp rất nhiều cho việc phát triển các lí thuyết và phương pháp dạy học Ngữ văn. Cơ sở lí thuyết khái quát và chặt chẽ về quá trình đọc hiểu văn bản đó là nền tảng cho việc nghiên cứu và áp dụng các phương pháp, biện pháp, hướng dẫn cụ thể cho dạy học đọc hiểu văn bản thông tin. Các phương pháp này bao gồm cả việc sử dụng các kĩ thuật giảng dạy hiện đại và sử dụng công nghệ thông tin để tạo ra môi trường học tập tích cực và hấp dẫn. Phương pháp dạy học đọc hiểu văn bản 1.1 Phương pháp dạy học Việc định hướng giáo dục hướng tới việc phát triển năng lực của người học đã trở thành một xu hướng quan trọng trong giáo dục hiện đại từ đầu thế kỷ XXI đến nay.

Thay vì chỉ tập trung vào việc truyền đạt kiến thức, giáo dục tập trung phát triển kĩ năng, tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, và sự tự học của học sinh. Vì vậy, các phương pháp dạy học tích cực mới ra đời nhằm khuyến khích sự tương tác, sáng tạo và chủ động của học sinh. Thuật ngữ PPDH được sử dụng với nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Trong một số trường hợp, nó có thể chỉ đơn giản là cách thức tiến hành một công 11 việc hoặc là tên của một phương pháp dạy học cụ thể.

Theo cuốn sách “Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn THCS” do Đỗ Ngọc Thống (Tổng Chủ biên), PPDH được mô tả là “cách thức tổ chức hoạt động của giáo viên khi thực hiện dạy học; quy định mô hình hoạt động của giáo viên nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh đối tượng và đạt được mục tiêu bài học” [9; tr. Do đó, PPDH có thể được hiểu là một cách tiếp cận toàn diện đối với việc dạy học, tập trung vào việc phát triển năng lực và kĩ năng của học sinh thông qua các phương pháp và hoạt động được thiết kế một cách cụ thể và có cấu trúc. Tính tích cực trong học tập là một trạng thái tinh thần của học sinh, biểu hiện qua những hành động và thái độ tích cực trong quá trình học và nghiên cứu.