Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ MANG TÍNH LÝ LUẬN 1. Các khái niệm liên quan đến đề tài 1. Dạy học Dạy học là quá trình hoạt động chủ đạo trong nhà trường bao gồm hai chủ thể: người dạy và người học. Ở ý nghĩa chung nhất, 2 tác giả Nguyễn Sinh Huy và Nguyễn Văn Lê trong cuốn “Giáo dục học đại cương” đưa ra khái niệm: “xét theo quan điểm tổng thể dạy học chính là con đường giáo dục (hiểu theo nghĩa tổng quát) tiêu biểu nhất” [6, tr.
Điều này được hiểu dạy học bao gồm những hoạt động được tổ chức chặt chẽ, đúng trình tự, phân bổ nội dung dạy học theo chiều thời gian (gọi là kỳ học, năm học). Như vậy, quá trình dạy học biểu hiện qua hai hoạt động đặc trưng cơ bản: hoạt động dạy và hoạt động học. Hoạt động dạy học tồn tại chủ yếu trong môi trường giảng dạy, đặc biệt là ở những nhà trường tuân thủ quy chuẩn sư phạm nghiêm ngặt, tổ chức và quản lý chặt chẽ. Đây là phần khác biệt so với cách dạy truyền nghề trong các cộng đồng xã hội.
Mặc dù cách thức truyền nghề vẫn tồn tại dưới nhiều hình thái lao động thủ công khác nhau như dệt cửi, làm nón, thêu ren, rèn sắt, nhằm hướng tới sự lành nghề và hoàn thiện kỹ năng cho một loại hình nghề nào đó. Hoạt động dạy học này phụ thuộc rất lớn vào kinh nghiệm cá nhân của nghệ nhân, với kiến thức thực tế phong phú tích luỹ trong nhiều năm làm nghề. Khác biệt quan trọng giữa dạy học và truyền nghề nằm ở việc hoạt động dạy học được tổ chức chặt chẽ trong không gian và điều kiện của cơ sở đào tạo (còn gọi là nhà trường). Mục tiêu của dạy học là trang bị hệ thống kiến thức được tổng kết thành quy luật, định lý mang tính khoa học và logic.
Trong khi đó, hoạt động truyền nghề thường dựa vào kinh nghiệm cá nhân của nghệ nhân và không tuân theo quy luật khoa học như trong dạy học. 9 Theo quan điểm truyền thống, việc dạy học bao gồm hai chủ thể nhận thức: người dạy và người học. Trong đó, người dạy đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn và xác định cụ thể từng nội dung tri thức của nhân loại theo tiến trình thời gian môn học. Người học tiếp nhận kiến thức thông qua các phương pháp học tập khác nhau.
Ví dụ, việc dạy lý thuyết thường được tổ chức trong phạm vi lớp học hoặc giảng đường, trong khi việc dạy thực hành thường tiếp cận thực tế với các thao tác để hoàn thiện kỹ năng và kỹ xảo. Lê Văn Hồng trong cuốn “Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm” nêu khái niệm dạy: “Khi tiến hành hoạt động dạy, thầy giáo không nhằm phát triển chính mình, mà nhằm tổ chức tái tạo nền văn hóa xã hội, nhằm tạo ra cái mới trong tâm lý học sinh” [5, tr. Khái niệm trên của tác giả Lê Văn Hồng nêu rõ vai trò người giảng dạy bắt buộc phải tổng hợp, chắt lọc những tri thức mà nhân loại đã tích lũy trước đó thông qua nguồn tư liệu, tài liệu khoa học do các chuyên gia chuyên ngành sâu công bố, xuất bản. Từ đó hình thành bài giảng, giáo án, giáo trình để đưa vào hoạt động giảng dạy với ý nghĩa hệ thống hóa tri thức vừa đảm bảo tính truyền thống, mặt khác giúp người học tiếp cận nhanh chóng, đầy đủ những phát minh, sáng tạo mới nhất, hiện đại nhất trong xã hội hiện nay.
Do đó, hoạt động giảng dạy cần đến tư duy trình độ cao (Đại học, Thạc sĩ, Tiến sĩ) để hình thành những tư duy có độ sâu, rộng trong một chuyên môn hẹp của từng lĩnh vực khoa học. Điều này tuyệt đối chính xác khi được đối chiếu vào công việc giảng dạy các chuyên ngành biểu diễn âm nhạc như: giảng viên dạy Piano sẽ gặp khó khăn, hoặc không thể thực hiện được nếu phân công dạy hát thanh nhạc và ngược lại. Vai trò người dạy trong các loại hình nghệ thuật được xác định cụ thể, chi tiết bởi tính chuyên môn hóa cao, thông qua sản phẩm là công trình nghiên cứu, bài viết khoa học đăng trên các tạp chí uy tín thuộc từng lĩnh vực, ngành chuyên biệt. Với một số khái niệm và dẫn giải nêu trên cho thấy người dạy được hiểu là giáo viên, giảng viên trong các cơ sở đào tạo (không 10 phải dạy học ở trường phổ thông) với mục đích để người học lĩnh hội những tri thức nghề trình độ Trung cấp, Cao đẳng và Đại học ngày càng chuyên sâu.
Hoạt động học không chỉ là quá trình truyền đạt kiến thức từ giảng viên đến sinh viên. Đây còn là hoạt động đặc thù của con người, một quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng thông qua nhiều phương thức khác nhau. Hiện nay, tại Việt Nam và nhiều nơi trên thế giới, lời dạy của Lê- Nin vẫn rất phổ biến: “Học, học nữa, học mãi.” Quan điểm này khuyến khích việc học tập suốt đời, không giới hạn thời gian và không gian. Trong môi trường giáo dục, người học luôn là chủ thể tiếp nhận tri thức từ người dạy một cách chủ động, khác với việc học thụ động dựa trên kinh nghiệm.
Người học được trang bị phương pháp và tổ chức cách học đa dạng, bao gồm việc tự học qua mạng, nghiên cứu tài liệu, hoặc tham gia nhóm học tập để rèn luyện kỹ năng và kỹ xảo cá nhân. Điều này đặc biệt phù hợp với phương pháp học nghệ thuật, đặc biệt là trong việc học đệm thanh nhạc. Cũng trong cuốn “Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm” của Lê Văn Hồng nêu quan niệm học tập: “hoạt động học là hoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác là lĩnh hội những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo mới, những hình thức hành vi và cả những dạng hoạt động nhất định” [5, tr. Tuy vậy, sự khác biệt giữa học theo lối truyền nghề khác với học trong môi trường đào tạo chuyên sâu qua những biểu hiện đặc trưng cơ bản nhằm xác định cụ thể của hoạt động học: Khi hệ thống kiến thức là đối tượng chủ đạo của hoạt động học thì mục đích của người học là sử dụng các phương pháp, cách học phù hợp với bản thân để lĩnh hội tối đa những tri thức trong khoảng thời gian ngắn nhất.
Do đó, vấn đề đặc biệt quan tâm của hoạt động học là quá trình tự học, tự nhận thức từng cá nhân. Thực tế cho thấy mỗi cá nhân đều có thể phát huy mạnh về cơ cấu tâm lý, tính tình, khả năng tiếp thu để tiến hành hoạt động học một cách hiệu quả khi áp dụng phương pháp học tập một cách sáng tạo. 11 Ví dụ: có nhiều sinh viên rất thích học ban đêm và cho rằng học đêm có thể tăng khả năng tiếp thu, lĩnh hội một cách hiệu quả, không bị ảnh hưởng bởi tiếng động hoặc bị phân tâm bởi những âm thanh sinh hoạt thường ngày. Với số đông các sinh viên khác cho rằng học đêm thật sự không phù hợp bởi thông thường, mọi hoạt động đều diễn ra vào ban ngày.
Vì vậy ban đêm chỉ dành cho hoạt động ngủ, và để đạt được kết quả học tập tốt thì liên quan đến việc phân bổ thời gian hiệu quả giữa học, sinh hoạt và nghỉ ngơi. Qua tổng hợp từ nhiều nguồn cho thấy, mỗi chủ thể đều cần xem xét vấn đề tự học, nghiên cứu tài liệu vào khoảng thời gian phù hợp với bản thân để đạt hiệu quả học tập cao nhất. Hoạt động học là hoạt động có chủ ý và có ý thức của con người. Bằng con đường học tập, người học có thể lĩnh hội nhiều tri thức nhân loại được đúc kết bằng kinh nghiệm, sách vở, tài liệu, mang tính nối tiếp, liên tục.
Những kiến thức của hàng ngàn thế hệ đi trước ở mọi lĩnh vực được truyền đạt cho nhiều thế hệ bằng phương thức học tập. Sự kế thừa bằng cách học là một quá trình phát triển xã hội mang tính quy luật. Ngoài ra sự cộng hưởng của việc tiếp thu, sáng tạo trong môi trường đầy đủ các phương tiện khoa học, công nghệ, kỹ thuật hiện đại sẽ tạo nên những tiến bộ cho loài người. Những công cụ này đóng vai trò ngày càng quan trọng, giúp người học tận dụng và sử dụng như một công cụ nhằm tìm hiểu, tham khảo, đánh giá những nội dung giảng dạy một cách trực quan, từ đó rút ra cho bản thân các giá trị cốt lõi.
Có thể nêu dẫn chứng rằng, khi thế giới chuyển mình sang thời đại công nghệ 4.0 và Internet, máy tính đã tạo nên sự biến đổi lớn lao trong công tác giảng dạy hiện đại. Thật vậy máy tính trở thành phương tiện học tập hiệu quả nhằm kết nối những tri thức ở mọi nơi trên thế giới. Cách học thông qua sử dụng dữ liệu mạng, tài liệu tìm được trên môi trường internet trở thành xu hướng trong nhiều cộng đồng sinh viên hiện nay. 12 Qua phân tích trên, ta thấy hoạt động dạy do giảng viên làm chủ thể có hai chức năng là truyền đạt thông tin và điều khiển quá trình nhận thức cho sinh viên; còn hoạt động học do sinh viên làm chủ thể có hai chức năng là lĩnh hội thông tin và tự điều khiển quá trình tự nhận thức của mình.
Sự tương tác của các chức năng này làm cho hoạt động học có mối quan hệ tác động biện chứng trong một hệ toàn vẹn, thống nhất và làm xuất hiện khái niệm dạy học: “Dạy học là quá trình cộng tác giữa thầy và trò luôn tác động qua lại, bổ sung cho nhau để truyền đạt - điều khiển – lĩnh hội – tự điều khiển tri thức nhằm tạo cho người học khả năng phát triển trí tuệ, hoàn thiện nhân cách” [13, tr. Ta có thể sơ đồ hóa về chức năng của hoạt dộng dạy và hoạt động học như sau: Ví dụ 1: Sơ đồ các chức năng của hoạt động dạy và hoạt động học [53]. Tổng kết lại, Dạy học là quá trình tập trung vào việc truyển đạt kiến thức và kỹ năng từ người dạy (giảng viên) đến người học (sinh viên), thông qua sự tương tác và cộng tác giữa hai bên. Hoạt động dạy học bao gồm việc tổ chức, quản lý chặt chẽ các hoạt động giảng dạy và học tập trong môi trường đào tạo, nhằm mục đích đào tạo và phát triển trí tuệ, kỹ năng và nhân cách của người học.
Phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là cách thức hành động có trình tự, phối hợp tương tác với nhau của giảng viên và của sinh viên nhằm đạt được mục đích dạy học.