Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC ĐÀN PIANO TẠI TRUNG TÂM NGÔI SAO NHỎ - LONG BIÊN - HÀ NỘI 1. Một số khái niệm Trong những nghiên cứu về cơ sở lý luận, việc giải thích các khái niệm được sử dụng trong luận văn là rất quan trọng nhằm mục đích làm sáng rõ cơ sở vận dụng các khái niệm này trong luận văn. Chúng tôi xin viện dẫn những giải thích khái niệm qua tham khảo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê và Từ điển Bách khoa Việt Nam (Tập 1/2/3/4) của Trung tâm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam. Để tiện cho việc so sánh với cách suy nghĩ và giải thích khái niệm với các học sinh học đàn piano, ngoài những Từ điển tiếng Việt nói trên, chúng tôi còn tham khảo từ các công trình nghiên cứu khác nữa.
Dạy Trong các bộ môn nghệ thuật tại Trung tâm Ngôi sao nhỏ - Long Biên - Hà Nội, với hoạt động dạy nhạc hoặc dạy đàn piano các giao viên luôn phải tiếp cận với thuật ngữ dạy, học, dạy học. Để có thể hiểu rõ hơn ý nghĩa của thuật ngữ dạy, chúng tôi cho rằng việc “Truyền lại tri thức hoặc kỹ năng một cách ít nhiều có hệ thống, có phương pháp. Làm cho biết điều phải trái, biết cách tu dưỡng và cư xử với người, với việc” [21; 244]. Trong khái niệm dạy nhạc có những ví dụ rất cụ thể như dạy đàn, dạy hát, dạy nghề là rất đúng với những đặc thù của ngành âm nhạc.
Việc truyền lại tri thức trong dạy piano trước hết là truyền dạy những vấn đề mang tính lý thuyết, ngoài ra còn truyền lại kỹ năng chơi đàn. Tuy nhiên, trong phương pháp dạy học mới trong đó có dạy học piano là truyền lại tri thức hoặc kỹ năng một cách có hệ thống, có phương pháp là rất quan trọng. Trong truyền thống âm nhạc dân gian của cha ông thì các truyền nghệ, 8 truyền ngón là rất quan trọng, phương pháp này đôi khi cũng được các giáo viên của Trung tâm ứng dụng trong thực tế. Học Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Học tập là loại nhận thức có hai chức năng xã hội cơ bản: Giúp con người tiếp thu những nội dung và phương thức nhận thức được khái quát hóa dưới dạng các tri thức, phương pháp, kỹ năng, kỹ xảo tạo ra và phát triển phẩm chất, năng lực của con người kết tinh trong đó, làm cho nhân cách và tâm lý của họ hình thành và phát triển.
Giúp cho thế hệ đang lớn lên hòa nhập với xã hội, lĩnh hội được những chuẩn mực giá trị của nó [29; 345]. Đối với học sinh học các bộ môn nghệ thuật tại Trung tâm Ngôi sao nhỏ - Long Biên - Hà Nội, bên cạnh việc thu nhận tri thức văn hóa xã hội, tri thức âm nhạc thì việc luyện tập kỹ năng chơi đàn piano giữ một vị trí quan trọng tại các cơ sở dạy đàn piano. Cùng với đó theo Wikipedia tiếng Việt “Học còn gọi là học tập, học hành, học hỏi, là quá trình tiếp thu cái mới hoặc bổ sung, trau dồi các kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, giá trị, nhận thức hoặc sở thích và có thể liên quan đến việc tổng hợp các loại thông tin khác” [49]. Theo tôi, các em học sinh piano cần xây dựng một cách học tích cực và sáng tạo để có thể tiếp thu tốt giờ dạy trên lớp, chăm chỉ tập luyện ở nhà và mạnh dạn khi biểu diễn trước công chúng.
Việc học đi đôi với hành có một tầm quan trọng nhất định trong khái niệm học đàn piano. Dạy học Khái niệm dạy học là khá toàn diện và rõ nghĩa trong khái niệm dạy học nói chung với các ngành nghề khác nhau. Tuy nhiên, để làm rõ nghĩa hơn trong lĩnh vực dạy nhạc, chúng tôi cũng cần nghiên cứu thêm về các lĩnh vực có liên quan như lĩnh vực giáo dục và sư phạm. Hoàng Phê giải 9 nghĩa khái niệm “Dạy để nâng cao trình độ văn hóa, phẩm chất đạo đức theo chương trình nhất định” [21; 244].
Theo cuốn giáo trình Lí luận giáo dục, PGS. TS Phạm Viết Vượng có nêu: “Giáo dục là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống của nhà giáo dục đến các đối tượng giáo dục, thông qua việc tổ chức các hoạt động đa dạng, với những nội dung, những hình thức và các phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm lí lứa tuổi” [40; 11]. Còn Từ điển Bách khoa lại cho rằng “Giáo dục là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất, nó được thực hiện bằng cách tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử của loài người. Trước đây, người ta hiểu hoạt động sư phạm chỉ là hoạt động của người thầy.
Người thầy đóng vai trò trung tâm trong quá trình dạy và học. Trong hoạt động sư phạm âm nhạc nói chung và piano nói riêng, người thầy chủ động từ việc chuẩn bị nội dung giảng dạy, phương pháp truyền thụ, đến những lời chỉ dẫn, những câu hỏi. Còn học sinh tiếp nhận thụ động, học thuộc để trả bài. Nhưng hiện nay đã xuất hiện những phương pháp dạy học mới, hướng tới học sinh, lấy học sinh làm trung tâm để thay đổi cách nhìn cũng như giúp phát huy hết được những ưu điểm của học sinh trong suốt quá trình học.
Các phương pháp dạy học mới vẫn giữ quan điểm giáo viên là người truyền đạt tri thức đến cho học sinh nhưng bên cạnh đó, đưa học sinh lên làm trung tâm, là đối tượng chính và giáo viên là người khơi gợi, tác động để học sinh tự tìm hiểu.TS Nguyễn Thu Tuấn đã nêu ra khái niệm: “Dạy học là quá trình hoạt động tương tác của hai chủ thể giáo viên và học sinh” [33; 28].TS Phạm Viết Vượng cũng đưa ra khái niệm “Dạy học là quá trình hoạt động của hai chủ thể, trong đó dưới sự tổ chức, 10 hướng dẫn và điều khiển của giáo viên, học sinh nhận thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kỹ năng hoạt động” [41; 58]. Qua kinh nghiệm sư phạm của bản thân, tôi cho rằng trong dạy học âm nhạc nói chung và bộ môn piano nói riêng thì tầm quan trọng của mối quan hệ tương tác giữa thày và trò là rất quan trọng. Mỗi học sinh đều được thể hiện cái tôi của mình thông qua việc thể hiện sở thích âm nhạc của cá nhân, có thể lựa chọn các tác phẩm âm nhạc và chơi các tác phẩm đó theo sự cảm nhận của bản thân. Do đó, chúng tôi hoàn toàn nhất trí với cách giải thích khái niệm của PGS.TS Phạm Việt Vượng.
Bài tập và phát triển 1. Bài tập Trong lĩnh vực âm nhạc nói chung và trong lĩnh vực đàn piano nói riêng, khái niệm về thuật ngữ bài tập thường được hiểu như những khúc luyện tập kỹ thuật để giải quyết những chỗ khó trong tác phẩm âm nhạc. Trong nghệ thuật đàn piano Việt Nam, chúng ta cũng đã có nhiều cố gắng và đã có những thành tựu nhất định trong cách hiểu về khái niệm bài tập. Trong nhóm thuật ngữ chỉ bài tập này bao hàm những lĩnh vực khác nhau như: Bài tập Gamme một tay bao gồm bài tập liền bậc (trái hoặc phải); Bài tập Gamme hai tay; Bài tập Luyện ngón (Hanon); Bài tập (Etude) với các dạng khác nhau.
Hoàng Phê nêu khái niệm “Bài tập là bài giao cho học sinh làm để tập vận dụng những điều đã học” [21; 27]. Như vậy, trên thực tế của đời sống âm nhạc, khái niệm về thuật ngữ bài tập đã vượt xa những khái niệm được nêu ra trong trích dẫn bên trên bởi tính đặc thù trong âm nhạc. Phát triển Quá trình dạy đàn piano tại Trung tâm Ngôi Sao Nhỏ - Long Biên - Hà Nội là quá trình giới thiệu, giúp học sinh làm quen để từ đó phát triển khả năng chơi đàn của mình. Nói cụ thể hơn, đây chính là quá trình phát 11 triển các kỹ năng chơi đàn piano và phát triển khả năng cảm thụ qua các tác phẩm âm nhạc trong quá trình học tập của các em.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Phát triển là một phạm trù triết học, chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới. Phát triển là một thuộc tính phổ biến của vật chất. Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái bất biến. Phương thức phát triển là chuyển hóa những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất và ngược lại theo kiểu nhảy vọt.
Hoàng Phê thì lại cho rằng “Phát triển là biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp đến rộng, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp” [21; 769]. Theo chúng tôi, đối với việc dạy đàn piano tại Trung tâm Ngôi sao nhỏ, cũng cần ứng dụng phương pháp phát triển trong dạy học như đi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp,. Quá trình phát triển này thông qua sự tận tình chỉ dạy của các giáo viên và sự học tập, luyện tập chăm chỉ của học sinh. Quá trình tương tác giữa dạy và học này có một tầm quan trọng có ý nghĩa quyết định tới sự phát triển kỹ năng chơi đàn piano của các em.
Từ đó, tạo nên những sự biến đổi về chất lượng khi thực hành luyện tập các bài tập Gamme, Etude cũng như các tác phẩm âm nhạc. Như vậy, để phát triển khả năng chơi đàn của học sinh, giáo viên dạy đàn piano của Trung tâm cần xem xét lại một số vấn đề sau: Thái độ và tinh thần trách nhiệm trong việc dạy học của bản thân ra sao; Việc giao bài và cách dạy học, thị phạm. có hấp dẫn học sinh hay không; Nội dung và phương pháp dạy đàn có gì đổi mới hay không. Tất nhiên, sự không tiến bộ, không phát triển của học sinh cũng cần được nhìn nhận từ hai phía thầy và trò.
Nếu giáo viên nhiệt tình và dạy giỏi 12 nhưng học sinh không muốn học hoặc không có năng khiếu thì cũng không thể phát triển được. Kỹ thuật và tác phẩm 1. Kỹ thuật Trong giảng dạy piano tại Trung tâm Ngôi Sao Nhỏ - Long Biên - Hà Nội, vấn đề kỹ thuật được hiểu là kỹ thuật diễn tấu. Để có thể hiểu rõ hơn nhằm mục đích có thể giải thích cho các em học sinh, chúng tôi tham khảo thêm những ý nghĩa rộng hơn của thuật ngữ này.