Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THAM NHŨNG 1. Khái nhiệm về tham nhũng. Tham nhũng là một khái niệm không mới, nó gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của bộ máy nhà nước. Xét về mặt lý luận thì không thể có nạn tham nhũng tách dời khỏi bộ máy nhà nước, khỏi bộ máy cai trị, quản lý.
Tham nhũng được xem như là căn bệnh đồng hành đặc trưng của mọi nhà nước, nó được xem như khuyết tật bẩm sinh của quyền lực, là căn bệnh khó thể tránh khỏi của các chế độ. Hình thức, tính chất, mức độ và phương thức tham nhũng khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội. Tham nhũng là hiện tượng mà không ai có thể phủ nhận về sự tồn tại cũng như tác hại của nó đối với nhà nước, đối với xã hội. Tuy nhiên khi nghiên cứu về vấn đề tham nhũng vẫn chưa có một định nghĩa chung nhất và cụ thể về tham nhũng.
Những hình thức, hành vi tham nhũng phụ thuộc vào tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi quốc gia cũng như sự phát triển của nó ở từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử khác nhau. Sau đây xin nêu ra một số khái niệm về tham nhũng ở một số nước trên thế giới. Tại Đức, theo từ điển bách khoa của Đức thì “tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, đút lót, thường xảy ra đối với công chức có quyền hành”. Tại Áo: tham nhũng là hiện tượng lừa đảo, hối lộ, bóc lột.
Tại Thụy sỹ, theo từ điển bách khoa của Thụy sỹ thì “tham nhũng là hậu quả nghiêm trọng của sự vô tổ chức của tầng lớp có trách nhiệm trong bộ máy nhà nước. Đó là hành vi vi phạm để phục vụ lợi ích cá nhân” Cũng tại Thụy sỹ, người ta chia tham nhũng thành tham nhũng lớn và tham nhũng nhỏ.Tham nhũng lớn thường xuất phát từ các chính sách, quyết định quan LUAN VAN CHAT LUONG download11: add luanvanchat@agmail.com trọng của cơ quan nhà nước trong việc sử dụng công quỹ nhà nước, những loại tham nhũng này về số lượng không nhiều nhưng thường gây thiệt hại lớn về kinh tế. Tham nhũng nhỏ là những hành vi của công chức có chức vụ không cao trong bộ máy chính quyền với lợi ích thu được không lớn. Tuy tác hại của nó không lớn về mặt kinh tế nhưng xét về số lượng thì nó xảy ra khá phổ biến, thường xuyên ảnh hưởng trực tiếp đến mọi tầng lớp dân cư từ đó làm méo mó, mất lòng tin của nhân dân vào cơ quan nhà nước, vào chế độ.
Tổ chức Minh bạch quốc tế (IE) một tổ chức phi chính phủ đi tiên phong trong công cuộc phòng chống tham nhũng trên toàn cầu định nghĩa “tham nhũng là bao gồm hành vi vi phạm của công chức trong khu vực công, dù là chính trị gia hay công chức dân sự, trong đó họ làm giàu một cách không đúng đắn hoặc bất hợp pháp cho bản thân hay cho người thân của mình bằng cách lạm dụng quyền lực công đã giao cho họ” Theo Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) “tham nhũng là sự lạm dụng chức vụ công hoặc tư để tư lợi”. Tham nhũng là một thuật ngữ rất quen thuộc thường được đề cập đến trên các phương tiện thông tin đại chúng và được sử dụng rộng rãi trong nhân dân nhưng vẫn có nhiều cách hiểu khác nhau về tham nhũng. Theo từ điển tiếng việt, “tham nhũng là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu nhân dân để lấy của” hoặc theo tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) thì tham nhũng được định nghĩa đơn giản, theo một phạm vi hẹp, đó là “sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng”v. Tuy có nhiều khái niệm khác nhau, tuy nhiên nhìn chung có hai loại khái niệm phổ biến nhất về tham nhũng như sau: Theo nghĩa rộng: bao gồm mọi hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi.
Chủ thể của hành vi tham nhũng có thể là cán bộ, công chức, viên chức hoặc người khác thuộc khu vực nhà nước (cơ quan nhà nước, công ty nhà nước, tổ chức LUAN VAN CHAT LUONG download12: add luanvanchat@agmail.com chính trị…) nhưng không phải là cán bộ, công chức, viên chức; chủ thể của hành vi tham nhũng có thể là người thuộc khu vực tư nhân. Theo nghĩa hẹp: và cũng là theo khái niệm của pháp luật Việt Nam được quy định (Luật phòng, chống tham nhũng), thì tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi; người có chức vụ, quyền hạn ở những người trong khu vực nhà nước, tức là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị trong hệ thống chính trị hay nói cách khác là cơ quan, tổ chức đơn vị, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, tài sản của Nhà nước. Việc phân loại như vậy là nhằm đảm bảo cho cuộc đấu tranh chống tham nhũng trong một giai đoạn nhất định tập trung vào nhứng hành vi tham nhũng xảy ra phổ biến nhất, bảo đảm tính trọng tâm, trọng điểm, góp phần nâng cao hiệu quả trong đấu tranh chống tham nhũng. Đồng thời, việc giới hạn như vậy cũng nhằm đảm bảo để các biện pháp phòng, chống tham nhũng như kê khai tài sản, công khai, minh bạch… chỉ áp dụng đối với các đối tượng công chức khu vực nhà nước, chứ không áp dụng đối với các đối tượng khác thuộc khu vực ngoài nhà nước.
Nhất là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài vì việc áp dụng các biện pháp trên có thể xâm phạm tới quyền tài sản của công dân, quyền bí mật trong kinh doanh, quyền cạnh tranh…dẫn đến hạn chế các nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Đối với khu vực kinh tế ngoài nhà nước, khi có vụ việc xảy ra thì đã có đủ pháp luật để điều chỉnh như Bộ luật hình sự về một số tội xâm phạm về sở hữu. Bên cạnh đó, cũng có trường hợp người có chức vụ, quyền hạn trong các tổ chức, doanh nghiệp thuộc khu vực ngoài nhà nước câu kết, móc nối với những người thoái hóa, biến chất trong khu vực nhà nước hoặc lợi dụng ảnh hưởng của những người này để trục lợi; nhưng trong những trường hợp đó, họ đã trở thành đồng phạm khi những người có hành vi tham nhũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Do vậy, Luật phòng, chống tham nhũng đã không mở rộng khái niệm này.
LUAN VAN CHAT LUONG download13: add luanvanchat@agmail.com Tuy nhiên cũng phải thấy rằng, cùng với việc nước ta trở thành thành viên chính thức của WTO từ tháng 11 năm 2006 và cùng với sự tồn tại của nhiều hình thức sở hữu, nhất là trong quá trình sản xuất kinh doanh, các quan niệm về “khu vực công” và “khu vực tư” ngày càng trở nên khó phân biệt. Thêm vào đó việc xã hội hóa một số ngành, việc chuyển giao một số công việc trước kia thuộc về nhà nước cho các khu vực không phải của nhà nước, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước… đã khiến cho quan niệm về “công” và “tư” lại càng trở nên khó xác định. Xét cho cùng thì tham nhũng là sử dụng quyền lực “công” để phục vụ cho lợi ích “tư” nhưng khái niệm “công” cần phải được mở rộng hơn trước. Nếu như trước đây khái niệm “của công” đồng nghĩa với “của nhà nước” thì nay khái niệm này phải được hiểu là “của chung”.
Chính vì vậy mà chúng ta cần nghiên cứu và đưa ra một cơ chế phù hợp với yêu cầu mới của cuộc đấu tranh chống tham nhũng. Có thể hiện nay vấn đề này còn chưa gay gắt nhưng chắc chắn trong thời gian tới với sự phát triển của nền kinh tế thị trường thì vấn đề chống tham nhũng trong các khu vực ngoài nhà nước sẽ là tất yếu. Tham nhũng nhìn từ góc độ văn hóa. Tham nhũng từ trước đến nay phần nhiều được nghiên cứu với tính cách là một hiện tượng pháp lý.
Tuy nhiên trong những năm gần đây, tham nhũng ngày càng có tính chất phổ biến và tràn lan, không chỉ còn là một căn bệnh của bộ máy nhà nước mà đã lây sang cả quan niệm và cung cách ứng xử của của xã hội. Chính vì vậy nó cần được nghiên cứu dưới khía cạnh văn hóa để tìm thấy sự tác động cần thiết, nhất là để đưa ra các giải pháp phòng ngừa tham nhũng có hiệu quả. Văn hóa và sự cần thiết phải tiếp cận vấn đề tham nhũng từ góc độ văn hóa. Văn hóa là một khái niệm có nội hàm rộng và được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau.
Tuy nhiên, dù tiếp cận dưới góc độ nào thì văn hóa vẫn được nhìn nhận với ý nghĩa cơ bản của nó, đó là “sự giáo hóa qua vẻ đẹp của LUAN VAN CHAT LUONG download14: add luanvanchat@agmail.com những giá trị, sự vun trồng tinh thần theo chuẩn mực thẩm mỹ chân – thiện – mỹ”. Văn hóa chứa đựng tính nhân văn sâu sắc, trở thành chuẩn mực cái đẹp và là nguồn nuôi dưỡng, phát triển, hoàn thiện con người, nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Văn hóa (dưới tư cách văn hóa của mỗi cá nhân hay văn hóa của một cộng động, dân tộc – môi trường văn hóa) có tác động mạnh mẽ đến sự hình thành nhân cách, tâm hồn, phẩm chất của mỗi con người và nâng cao hiệu quả hoạt động của họ, cả trong lĩnh vực sản xuất vật chất và lĩnh vực tinh thần. Sự tác động đó không mang tính trực tiếp, tức thời mà là một quá trình lâu dài nhưng bền vững.
Sự hấp thụ những giá trị đẹp đẽ của văn hóa có thể ví như mảnh đất tốt để nuôi dưỡng tình thương , tinh thần trách nhiệm, ý thức vì cộng đồng, là cơ sở vững chắc để con người có hành vi xử sự đúng đắn, tránh xa mọi biểu hiện tiêu cực, trong đó có tham nhũng. Ngược lại, sự nhận thức lệch lạc về các giá trị chuẩn mực, sự tha hóa trong lối sống…sẽ là những nguyên nhân mang tính tất yếu của tham nhũng, hối lộ và nhiều hiện tượng tiêu cực khác.