Chương 1 VẤN ĐỀ PHONG CÁCH VÀ HÀNH TRÌNH THƠ LƯU TRỌNG LƯ 1. Khái niệm phong cách Không phải đến xã hội hiện đại như ngày nay thuật ngữ về phong cách mới được nói đến mà ngay từ xa xưa, phương Tây cũng như phương Đông đã có quan niệm : Phong cách là bản thân con người, hay nói ngắn gọn hơn, Văn tức là người (Văn như kỳ nhân) tính chất cá thể ở đó vô cùng rõ nét. Theo các nhà ngôn ngữ học, khái niệm về phong cách xuất hiện từ thời kì Hy Lạp và La Mã cổ đại cùng với sự xuất hiện của khoa học về hùng biện. Phong cách ngôn ngữ là sự kết hợp của hai nhân tố : “Nói gì ” và “nói như thế nào”, có nghĩa đây là sự tổng hòa các phương tiện ngôn ngữ.
“Nói gì ” là phạm trù về nội dung và “nói như thế nào” là phạm trù về hình thức. Trong Thuật ngữ văn học Lại Nguyên Ân cho rằng : “Phong cách là những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học nào đó… Phong cách có sự thể hiện cụ thể trực tiếp : những đặc điểm của phong cách dường như hiện diện ở bề mặt tác phẩm, như một sự thống nhất hiển thị và cảm giác được của tất cả các yếu tố chủ yếu của hình thức nghệ thuật. Trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt kiến trúc tác phẩm, khiến tác phẩm có tính chỉnh thể, có giọng điệu và màu sắc thống nhất rõ rệt” [2;18]. Như vậy, phong cách không phải là một đặc điểm lẻ tẻ, biểu hiện một cách rời rạc mà vô cùng chặt chẽ và khăng khít với nhau, nó là một đặc tính “Tất lẽ dĩ ngẫu” của văn học nghệ thuật.
Sự hiển thị và là dấu hiệu nhận biết nó nằm chính trong những thủ pháp nghệ thuật, trong cách thức sử dụng ngôn ngữ, xây dựng hình tượng, trong cả quan niệm về cuộc sống … Và tất cả cùng kết hợp nhuần nhuyễn trong một chỉnh thể thống nhất, nó tiêu biểu cho từng chủ thể sáng tạo riêng trong từng thời kì lịch sử. Theo giáo sư Phan Ngọc : “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựu chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại hay một tác giả” [53;22]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đây cũng là một quan niệm rất thú vị và đầy đủ bao quát về phong cách. Sự quan trọng nằm trong hai cụm từ “kiểu tiêu biểu lựa chọn ” và “nhận diện ”.
Phong cách của nhà văn nằm ở sự lựa chọn của nhà văn đó trước một vốn chất liệu của cuộc sống như nhau. Nhưng cái khác biệt là bản thân “cái tạng ” của nhà văn đã “lựa chọn ” cách đi, cách viết, cách sáng tạo như thế nào, để tạo nên sự độc đáo và khác biệt của mình. Đồng thời, nỗ lực lao động nghệ thuật nghiêm túc sẽ phải luôn ý thức tìm tòi sự mới mẻ, “Khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa ai có” (Nam Cao). Đôi khi hiện thực đời sống chỉ có vậy nhưng tái tạo nó lên trang viết thì lại phụ thuộc vào cách nhìn, cách cảm và cách nghĩ của chính nhà văn.
Trong mối quan hệ biện chứng, chính những “sự lựa chọn tiêu biểu ” ấy đã hình thành nên những nét riêng biệt, những đặc điểm phong cách mà người ta có thể soi rọi vào đó để phân biệt tác giả này với tác giả khác, thời đại này với thời đại khác. “Sự lựa chọn tiêu biểu ” là thuộc về tác giả, còn “sự nhận diện ” lại thuộc về bạn đọc và thước đo của thời gian. Đỗ Lai Thúy quan niệm : “Phong cách là cá tính của chủ thể sáng tạo, và sự tự do lựa chọn các phương tiện ngôn ngữ để thể hiện nó trong tác phẩm. Cá tính, cái chút riêng biệt nhỏ nhoi ấy, là tất cả” … “Phong cách cũng là chỗ đặc dị, nơi chứa đựng mật số của tác phẩm văn chương”… [66;22].
Như vậy, có thể nói rằng, dù bề ngoài từ ngữ có thể chưa trùng khít, và dù tiếp cận có khác nhau, nhưng vấn đề nội hàm khái niệm “Phong cách” trong lí luận văn học dường như đã có một sự thống nhất nhất định. “Phong cách là nét riêng biệt, là sự khu biệt, bản sắc của cá nhân, một tác phẩm hay một thời đại”. Phong cách học, bộ môn của khoa học ra đời với vai trò nghiên cứu phong cách vẫn đang trên tiến trình hoàn thiện những khái niệm cơ sở của phong cách như phong cách thể loại, phong cách thời đại, phong cách tác giả. Tìm hiểu phong cách, chúng ta cũng làm rõ thêm khái niệm và mối quan hệ biện chứng của chúng.
Phong cách tác giả Mác – Xen Prút nói : “Thế giới được tạo lập không phải một lần, mà mỗi lần người nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì mỗi lần thế giới lại được tạo lập”. Chính cái độc đáo ấy đã tạo nên phong cách văn học, dấu hiệu trưởng thành về bản lĩnh của một nhà văn. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phong cách nghệ thuật là nét riêng biệt, độc đáo của một tác giả trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống, những nét độc đáo ấy thể hiện trên tất cả các yếu tố nội dung và hình thức của từng tác phẩm cụ thể. Nói cách khác, phong cách là sự thể hiện tài năng của một người nghệ sĩ trong việc đưa đến cho độc giả một cái nhìn mới mẻ về cuộc đời thông qua những phương thức, phương tiện nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân của người sáng tạo.
“Phong cách chính là người” theo quan niệm của (Buy – Phông). Trong đời sống văn học Việt Nam cũng không thiếu những trường hợp mà phong cách không chỉ nhận biết, mà còn có thể gọi thành tên. Thời kì Thơ mới, Hoài Thanh đã “gọi tên” phong cách của các nhà thơ vô cùng chuẩn mực “Tôi quả quyết rằng trong lịch sử thơ Việt Nam chưa bao giờ có một thời đại phong phú như thời đại này. Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kỳ dị như Chế Lan Viên, và thiết tha, rạo rực băn khoăn như Xuân Diệu” [61;6].
Điều đó chứng minh một điều rằng trong dòng chung của Thơ mới, mỗi nhà thơ đều có âm điệu riêng, một độc đáo mới lạ, điều đó tạo nên một phong cách riêng, bởi sự độc đáo đó làm cho diện mạo nền văn học thay đổi, đa dạng, phong phú hơn, đồng thời nó cũng kích thích sự đổi mới và vận động của cả một thời kì văn học đó. Phong cách không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, tự phát mà là cả một quá trình vận động, biến đổi thậm chí có những thay đổi nhưng thực sự bên trong thường chứa đựng những nét thống nhất, ổn định, xuyên suốt phong cách một khi đã định hình thì thường có tính bền vững. Tạo ra phong cách ngoài yếu tố thế giới quan, còn có những yếu tố khác nữa như truyền thống gia đình, hoàn cảnh sống, môi trường văn hóa, cách suy nghĩ cảm thụ và cái tạng riêng của mỗi nhà văn. Độc đáo, bền vững là những phẩm chất căn bản của phong cách nghệ thuật nhưng phong cách nghệ thuật theo đúng nghĩa của nó đòi hỏi phải có chất thẩm mỹ, nghĩa là nó phải đem lại cho người đọc một sự hưởng thụ mỹ cảm dồi dào qua những tác phẩm giàu tính nghệ thuật, hay sinh động, hấp dẫn.
Chỉ khi đó dấu ấn của phong cách trong quá trình văn học mới được ghi nhớ mãi mãi. Đỗ Lai Thúy trong Con mắt thơ đã tổng kết rằng : “Nếu cái nhìn nghệ thuật chung của cả dòng thơ như là một chuẩn, một phong cách chung cho cả 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Một thời đại thi ca”, thì mỗi cái nhìn nghệ thuật riêng của mỗi thi nhân là một lệch chuẩn tạo nên phong cách riêng cho mỗi nhà văn, nhà thơ” [66;12]. Và chính những nhận định này, cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa phong cách tác giả và phong cách thơ Lưu Trọng Lư. Phong cách thời đại Cũng giống như phong cách tác giả, có thể thấy rằng phong cách thời đại in đậm trong các sáng tác của tác giả, thời đại nào thì phong cách đó.
Tuy nhiên, từng thời điểm, từng lịch sử, từng giai đoạn văn học khác nhau cũng quy định những phong cách thời đại khác nhau và có dấu ấn riêng. Nhưng nó chỉ trở thành phong cách thời đại khi nó tựu trung lại những điểm độc đáo và nổi bật mà người ta không tìm thấy ở một thời đại khác. “Mỗi một thời đại chỉ có được phong cách của mình sau khi đã có được một cách khám phá riêng cho nó mà đời chưa có” [53;23]. Phong cách thời đại là một khái niệm rộng lớn, nó bao hàm diện mạo của cả một thời kì văn học kéo dài.
Cũng như vậy, nó phải là sự tập trung nhất, chắt lọc cô đọng nhất những đặc điểm thống nhất bền vững của nhiều những phong cách cá nhân khác nhau. Khi nghiên cứu tác giả chúng ta bao giờ cũng đặt trong một trục biện chứng mối quan hệ tương tác với phong cách thời đại, cũng như Phan Ngọc đã nói: “Phong cách nhà văn, dù vĩ đại đến đâu cũng phải nằm trong phản ánh của phong cách thời đại ” [53;25]. Đó là một tất yếu. Thời đại và lịch sử khơi gợi nguồn cảm hứng của các cây bút, trao cho họ những đề tài, những chất liệu cuộc sống.
Đặc biệt, tạo ra những tác phẩm của cả một thời kì có một nền tảng bền vững tương đối giống nhau về tư tưởng, màu sắc, xu hướng và sự vận động. Nhưng cũng thấy một điều ngược lại rằng, từ vai trò của người sáng tác, với ý thức về sự sáng tạo, chính họ đã tạo nên diện mạo của thời đại, với từng vai trò của cá nhân từng mảng màu, từng sự độc đáo. Từ rất nhiều sự riêng biệt, họ vẫn tạo thành một nét chung thống nhất của thời đại. Cho đến nay các công trình nghiên cứu về phong cách một tác giả, phong cách một trào lưu, phong cách một thời đại đã có những thành công rất đáng ghi nhận.