Chương 1 CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về ngân hàng thương mại 1. Khái niệm và đặc điểm của ngân hàng thương mại a. Khái niệm của ngân hàng thương mại NHTM là loại ngân hàng giao dịch trực tiếp với các công ty, xí nghiệp, tổ chức kinh tế và cá nhân, bằng cách nhận tiền gửi, tiền tiết kiệm, rồi sử dụng vốn đó để cho vay, chiết khấu, cung cấp các phương tiện thanh toán và cung ứng dịch vụ ngân hàng cho các đối tượng nói trên.
NHTM là loại ngân hàng có số lượng lớn và rất phổ biến trong nền kinh tế. Sự có mặt của NHTM trong hầu hết các hoạt động của nền kinh tế - xã hội đã chứng minh rằng: ở đâu NHTM phát triển thì ở đó sẽ có sự phát triển với tốc độ cao của nền kinh tế. NHTM là định chế tài chính trung gian quan trọng vào loại bậc nhất trong nền kinh tế thị trường. Nhờ vậy mà các nguồn tiền nhàn rỗi nằm rải rác trong xã hội sẽ được huy động, tập trung lại, đồng thời sử dụng số vốn đó để cấp tín dụng cho các tổ chức kinh tế, cá nhân để phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy khái niệm về ngân hàng thương mại ở mỗi nước có đặc điểm khác nhau nhưng đều thống nhất coi NHTM là một doanh nghiệp đặc biệt kinh doanh về tiền tệ với hoạt động thường xuyên là huy động vốn, cho vay, chiết khấu, bảo lãnh, cung cấp các dịch vụ tài chính và các hoạt động khác có liên quan. NHTM là tổ chức tài chính trung gian cung cấp danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng. Ở CHDCND Lào, Luật ngân hàng thương mại số 03/QH ngày 26/12/2006 theo Điều 02 có ghi “NHTM là một doanh nghiệp được hình thành theo Luật mà thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động 4 kinh doanh khác có liên quan” Trong đó “Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận gửi, sử dụng tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán”. Đặc điểm của ngân hàng thương mại NHTM là doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ - tín dụng vì mục tiêu lợi nhuận.
Các hoạt động của NHTM nhằm thúc đẩy và lưu chuyển các dòng tiền tệ phục vụ cho việc giao dịch, thanh toán, phát sinh hàng ngày cho nền kinh tế, đồng thời thông qua các hoạt động huy động vốn và cho vay. Các NHTM có khả năng tạo tiền từ các nghiệp vụ kinh doanh của mình thông qua các công cụ lãi suất, tỉ giá. Vì vậy, NHTM là một mắt xích góp phần ổn định chính sách tiền tệ quốc gia, đặc biệt là đối với các quốc gia đang chuyển đổi nền kinh tế để tham gia hội nhập khu vực và quốc tế như CHDCND Lào. Sản phẩm mà ngân hàng kinh doanh và làm dịch vụ là hàng hóa tài chính (financial goods).
Nói cách khác, đó là tiền và các chứng từ có giá như là: cổ phiếu, thương phiếu, hối phiếu, trái phiếu và tín phiếu. Đây là những sản phẩm cao cấp của nền kinh tế thị trường vì vậy được vận hành theo một quy trình và phải được điều hành bởi nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn nhất định, dựa trên những cơ sở pháp lý do luật pháp quy định. Trong quá trình hoạt động, NHTM tạo ra sản phẩm và dịch vụ trực tiếp cung ứng cho người tiêu dùng khi có nhu cầu. Do vậy, hoạt động của ngân hàng dựa vào thương hiệu và uy tín tạo ra đối với khách hàng.
Cho nên, hoạt động của NHTM là một chuỗi không ngừng nâng cao chất lượng sản phẩm dịch vụ cung cấp và quảng bá tiếp thị hình ảnh của mình tới khách hàng. Hoạt động của NHTM là cầu nối giữa các nhà đầu tư, các doanh nghiệp, những cá nhân có vốn nhàn rỗi và các nhà đầu tư, các doanh nghiệp, các cá nhân có nhu cầu vay vốn. Các NHTM góp phần không nhỏ vào việc 5 giải quyết nạn thất nghiệp, nâng cao thu nhập và mức sống của dân cư cũng như góp phần bảo đảm vốn đối với các ngành kinh tế nhằm phát triển ngành nghề, chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong một quốc gia. Các hoạt động chủ yếu của ngân hàng thương mại 1.
Huy động vốn Huy động vốn là hoạt động đầu tiên và có vai trò vô cùng quan trọng đối với một NHTM bởi nguồn vốn tự có của ngân hàng không thể đáp ứng tất cả các hoạt động của ngân hàng. Để có thể thực hiện các nghiệp vụ khác, Ngân hàng phải tìm mọi cách tập hợp các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế để mở rộng quy mô vốn kinh doanh của mình. NHTM được huy động vốn dưới các hình thức sau: a. Nhận tiền gửi của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước và các tổ chức tín dụng khác dưới các hình thức tiền gửi tiết kiệm, tiền gửi có kỳ hạn và các loại tiền gửi khác.
Tiền gửi tiết kiệm là khoản để dành cho cá nhân nhằm hưởng lãi suất theo địch kỳ, loại tiền gửi này thường chiếm tỷ trọng khá cao. Tiền gửi có kỳ hạn là một nguồn vốn tín dụng mang tính chất ổn định, vì mục đích của người gửi tiền là kiếm lợi chứ không phải là để thanh toán. Tiền gửi thanh toán là khoản tiền mà khách hàng gửi vào ngân hàng nhờ ngân hàng giữ hộ và thanh toán hộ. Trong phạm vị cho phép, các nhu cầu chi trả của khách hàng đều được ngân hàng thực hiện.
Mặc dù, đối với tiền gửi thanh toán, người gửi có thể gửi vào hoặc rút ra bất cứ lúc nào, song giữa việc gửi vào và rút ra có sự chênh lệch nhất định về thời gian và số lượng, nên các loại tài khoản này luôn có số dư. Ngân hàng có thể huy động số dư đó làm nguồn vốn tín dụng để cho vay. Bên cạnh đó các ngân hàng có thể huy động vốn thông qua tài khoản tiền gửi thanh toán của các ngân hàng khác. Nhằm mục đích nhờ thanh toán hộ giữa các ngân hàng có quan hệ trên thị trường 6 liên ngân hàng tạo thuận tiện cho khách hàng và một số mục đích khác, NHTM này có thể gửi tiền tại ngân hàng khác.
Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và các giấy tờ có giá khác để huy động vốn của tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước khi được cho phép. Vay vốn của các tổ chức tín dụng khác hoạt động tại Lào và của tổ chức tín dụng nước ngoài. Đây là nghiệp vụ các ngân hàng vay mượn lẫn nhau và vay các tổ chức tín dụng khác trên thị trường liên ngân hàng. Vay vốn ngắn hạn của Ngân hàng Nhà nước.
Đây là khoản vay nhằm giải quyết nhu cầu cấp bách trong chi trả của NHTM. Một số hình thức huy động vốn khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Cho vay và đầu tư Cho vay là hoạt động quan trọng và chiếm tỉ trọng lớn nhất trong các hoạt động cấp tín dụng của NHTM. NHTM có thể cho các cá nhân, tổ chức vay vốn dưới nhiều hình thức sau: a.
Cho vay ứng trước: là hình thức cho vay trong đó ngân hàng cung cấp cho người đi vay 1 khoản tiền vay nhất định để sử dụng trước. Người đi vay chỉ phải trả lãi lúc hoàn trả vốn gốc. Cho vay ứng trước có 2 loại: Cho vay ứng trước có đảm bảo và không có đảm bảo. Cho vay theo mức tín dụng: là hình thức cho vay trong đó ngân hàng và khách hàng thỏa thuận trước số tiền tối đa (gọi là mức tín dụng) mà khách hàng được vay từ ngân hàng trong 1 khoảng thời gian nhất định.
Khách hàng có thể vay nhiều lần trong khoảng thời gian thỏa thuận mà không phải làm đơn xin vay với điều kiện tổng số tiền của các lần vay không vượt quá hạn mức tín dụng. Cho vay thấu chi: là hình thức cấp tín dụng ứng trước đặc biệt trong đó ngân hàng cho phép khách hàng chỉ vượt quá số tiền dư trên tài khoản 7 vãng lai trong 1 hạn mức và thời hạn nhất định trên cơ sở hợp đồng tín dụng giữa ngân hàng với khách hàng. Dành cho khách hàng có khả năng tài chính mạnh và có uy tín. Cho vay chiết khấu: là cho vay dưới hình thức NHTM mua lại các thương phiếu chưa đến hạn trả tiền với giá thấp hơn số tiền ghi trên thương phiếu.
Khi đến hạn trả tiền, ngân hàng sẽ đòi toàn bộ số tiền ghi trên thương phiếu ở người trả tiền thương phiếu. Phần lãi của ngân hàng chính là khoản chênh lệch giữa giá mua và số tiền ghi trên thương phiếu. Tín dụng ủy thác thu hay bao thanh toán: là nghiệp vụ trong đó công ty con của ngân hàng cam kết mua lại các khoản thanh toán chưa tới hạn phát sinh từ những hoạt động xuất khẩu, cung ứng hàng hóa và dịch vụ với giá chiết khấu. Các khoản nợ này thường là ngắn hạn.
Cho vay thuê mua: còn gọi là tín dụng thuê mua, là hình thức tín dụng trung và dài hạn, được thực hiện thông qua việc cho thuê tài sản như máy móc, thiết bị, các động sản và bất động sản khác. Cho vay bằng chữ kí: là hình thức tín dụng trong đó ngân hàng không trực tiếp cho khách hàng vay bằng tiền nhưng bằng uy tín (chữ kí) của mình, ngân hàng tạo điều kiện để khách hàng sử dụng vốn vay của người khác và đảm bảo thanh toán hộ khách hàng. Chính vì vậy, mặc dù là 1 hình thức tín dụng nhưng trong hạch toán, nó không làm thay đổi bảng quyết toán tài sản của ngân hàng mà được hạch toán ngoại bảng. Cho vay bằng chữ kí có 2 hình thức: Nghiệp vụ chấp nhận và Nghiệp vụ bảo lãnh.
Cho vay tiêu dùng: là hình thức tín dụng trong đó ngân hàng tài trợ cho nhu cầu tiêu dùng cá nhân. Tín dụng tiêu dùng thường dưới hình thức cho vay để mua trả góp (tín dụng trả góp) hoặc cho vay bằng phát hành thẻ tín dụng. 8 Cho vay được xem là hoạt động sinh lời chủ yếu của NHTM. Nó thường chiếm tỷ trọng lớn trong các khoản mục thuộc tài sản Có của ngân hàng.
Cung cấp dịch vụ tài chính khác Dịch vụ tài chính ngân hàng không những làm cho các NHTM trở thành các ngân hàng đa năng mà còn qua hoạt động dịch vụ sẽ tạo ra một phần thu nhập khá lớn chi phí rất thấp.