phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo luận văn gồm 3 chương Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển nông nghiệp bền vững. Thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Phú Thọ từ năm 2005 đến 2012 Chƣơng 3. Quan điểm và giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Phú Thọ trong thời gian tới.
7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 1. Những vấn đề chung về phát triển nông nghiệp bền vững 1. Khái niệm nông nghiệp bền vững, phát triển nông nghiệp bền vững. Khái niệm nông nghiệp bền vững Ngành nông nghiệp theo nghĩa hẹp là một ngành sản xuất ra của cải vật chất mà con người phải dựa vào quy luật sinh trưởng của cây trồng vật nuôi để tạo ra sản phẩm.
Theo nghĩa rộng, ngành nông nghiệp gồm cả nông nghiệp thuần túy, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Đề cập đến khái niệm nông nghiệp bền vững đã có nhiều quan niệm khác nhau tùy theo góc độ tiếp cận. Theo tác giả Châu Minh Thương: “Nông nghiệp bền vững là một hệ thống trong đó con người tồn tại và sử dụng những nguồn năng lượng không độc hại, tiết kiệm và tái sinh năng lượng, sử dụng nguồn tài nguyên phong phú của thiên nhiên mà không liên tục phá hoại nguồn tài nguyên đó. Nông nghiệp bền vững không chỉ bảo vệ hệ sinh thái đã có trong tự nhiên mà còn tìm cách khôi phục những hệ sinh thái đã bị suy thoái”[51].
Quan niệm này đã nhấn mạnh yếu tố bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên thiên nhiên hợp lý. Tuy nhiên yếu tố xã hội như vấn đề giải quyết việc làm, đời sống người nông dân…trong nông nghiệp bền vững chưa được đề cập. Theo quan điểm của GS,TS. Võ Tòng Xuân: Sản xuất nông nghiệp bền vững là chúng ta cần chọn một biện pháp sản xuất cây trồng, vật nuôi của chúng ta tiếp tục cho chúng ta mỗi năm mỗi lãi, chất lượng nguồn nước và đất đai hàng năm vẫn được duy trì tốt để thế hệ con cháu chúng ta tiếp tục được hưởng cái lợi từ đất và môi trường nước”[15].
Ở khái niệm này tác giả nhấn mạnh biện pháp, giải pháp kỹ thuật để sản xuất nông nghiệp bền vững và đã đề cấp đến việc duy trì, bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, cũng như tác giả Châu Minh Thương, khái niệm này cũng chưa đề cập sâu đến yếu tố xã hội của nông nghiệp bền vững. 8 Theo Đại từ điển.net: “Nông nghiệp bền vững là nông nghiệp sinh thái học, được các quy luật sinh thái học chi phối, và phải tuân thủ một cách tự giác các quy luật ấy; theo quan điểm sinh thái học cơ bản: “Muốn chinh phục thiên nhiên, tốt nhất là phải theo nó, và biết vâng lời nó” (F. NNBV phải phát triển ổn định và hài hoà trên các mặt: tự nhiên, kinh tế và xã hội.
NNBV bảo đảm sự phát triển ổn định của đất, cây trồng vật nuôi. Đồng thời đảm bảo cho sự phát triển đời sống con người ở mọi tầng lớp trong xã hội với đời sống tinh thần và vật chất ngày càng được nâng cao”[52]. Trong khái niệm này nông nghiệp bền vững được đề cập từ góc nhìn sinh thái học, tôn trọng các quy luật sinh học để đảm bảo sự phát triển hài hoà giữa các mặt tự nhiên, kinh tế và xã hội. Khái niệm này cũng đã đề cấp đến ba yếu tố của nông nghiệp bền vững là kinh tế, xã hội và môi trường.
Trên cơ sở kế thừa các khái niệm nông nghiệp bền vững nêu trên, dưới góc độ tiếp cận từ địa phương, luận văn quan niệm: Nông nghiệp bền vững là một nền nông nghiệp có trình độ phát triển cao, đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế của địa phương, góphần giải quyết tốt những vấn đề xã hội và bảo vệ được môi trường sinh thái ở địa phương đó. Trong khái niệm này, nông nghiệp bền vững ở góc độ địa phương đề cập đến nền nông nghiệp với trình độ cao từ cơ cấu ngành đến trình độ kỹ thuật sản xuất, chế biến sản phẩm, trình độ quản lý sản xuất và trình độ tổ chức thị trường nông sản; nền nông nghiệp đó phải đáp ứng được những nhu cầu về lương thực, thực phẩm của địa phương; góphần giải quyết việc làm, xoá đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất tinh thần cho người dân nông thôn. Đồng thời nền nông nghiệp đó cũng đảm bảo sự cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp và nâng cao chất lượng môi trường sống ở nông thôn. Khái niệm phát triển nông nghiệp bền vững Theo cổng thông tin điện tử của chính phủ đưa ra một số khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững trong đó có khái niệm số 6 về phát triển nông nghiệp bền vững: “Phát triển nông nghiệp bền vững là sự phát triển đáp ứng những nhu cầu của tăng trưởng chung của nền kinh tế nhưng không làm suy thoái môi trường 9 tự nhiên - con người, và đảm bảo trên mức nghèo đói của người dân nông thôn”[61].
Khái niệm này nhấn mạnh tới yếu tố tăng trưởng kinh tế trong phát triển nông nghiệp bền vững, đồng thời việc tăng trưởng này đáp ứng điều kiện là không ảnh hưởng tới môi trường và đảm bảo yếu tố xã hội. Theo tác giả Nguyễn Văn Khang: “phát triển nông nghiệp bền vững ở Việt Nam theo ba phương diện về kinh tế nông nghiệp phải đạt hiệu quả cao, xã hội đảm bảo tính công bằng, giảm khoảng cách giàu nghèo, môi trường không bị suy giảm hoặc bị suy giảm ở mức kiểm soát và tái tạo được”[54]. Ở đây phát triển nông nghiệp bền vững được nhìn từ góc độ quốc gia, trong đó đề cập đến cả ba mặt kinh tế, xã hội, môi trường ngang bằng nhau trong phát triển nông nghiệp bền vững. Như vậy, trên cơ sở kế thừa các định nghĩa kể trên, dưới góc độ tiếp cận ở địa phương, Luận văn quan niệm: phát triển nông nghiệp bền vững ở một địa phương có thể hiểu là một quá trình đưa sản xuất nông nghiệphát triển từ trình độ thấp đến trình độ cao ở địa phương đó, trong quá trình này đảm bảo đồng thời, hài hòa ở địa phương sự tăng trưởng cao, có chất lượng về kinh tế nông nghiệp, đáp ứng nhu cầu của xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái ở nông thôn.
Định nghĩa này chỉ ra: Thứ nhất, phát triển nông nghiệp bền vững ở đây là nhìn từ góc độ địa phương để từ đó thấy được sự khác biệt với phát triển nông nghiệp bền vững nhìn từ góc độ quốc tế, quốc gia. Thứ hai, phát triển nông nghiệp bền vững là một quá trình để từng bước nâng cao trình độ của nền nông nghiệp tại địa phương. Thứ ba, nội dung cơ bản của phát triển nông nghiệp bền vững ở địa phương là đảm bảo kết hợp hài hoà các mục tiêu tăng trưởng kinh tế với việc giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ được môi trường sinh thái ở khu vực nông thôn của địa phương đó. Phát triển nông nghiệp muốn đạt được mục tiêu phát triển bền vững đòi hỏi phải phát triển đầy đủ, bền vững, đồng thời, hài hòa yếu tố cấu thành với những bước đi, phương pháp, lộ trình phù hợp với từng điều kiện, giai đoạn, không gian cụ thể.
Đặc điểm và các yếu tố cấu thành nông nghiệp bền vững 1. Đặc điểm của nông nghiệp bền vững Nông nghiệp bền vững là nền sản xuất hướng đến không chỉ đem lại lợi ích cho hiện tại mà còn đảm bảo lợi ích của tương lai, vì vậy, nông nghiệp bền vững có những đặc điểm sau: Thứ nhất, nông nghiệp bền vững khác với nông nghiệp truyền thống. Sự khác biệt này thể hiện ở sự kết hợp hài hòa giữa mục tiêu quy mô, sản lượng, tốc độ tăng trưởng của nông nghiệp với các mục tiêu xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái. Thứ hai, nông nghiệp bền vững hướng đến mục tiêu vì con người.
Người nông dân được coi là trung tâm của quá trình phát triển kinh tế là người được hưởng lợi trước tiên từ thành quả phát triển kinh tế. Thứ ba, nông nghiệp bền vững phải được thực hiện qua nhiều giai đoạn khác nhau, phải qua nhiều bước, nhiều nấc thang, hướng đến phát triển một nền nông nghiệp toàn diện. Trong những điều kiện cụ thể thì mục tiêu của nông nghiệp bền vững là khác nhau, khi nền kinh tế còn ở trình độ thấp thì mục tiêu kinh tế thường được đặt cao hơn. Tuy nhiên, trong dài hạn cần phải có chiến lược để hướng đến thực hiện cân bằng các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường.
Thứ tư, nông nghiệp bền vững là nền sản xuất công nghệ cao. Thay đổi phương thức sản xuất từ thủ công, theo tập quán sang ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại làm thay đổi căn bản sản xuất nông nghiệp, năng suất lao động sẽ tăng cao, việc sử dụng các nguồn lực sẽ cho hiệu quả tốt nhất, hơn thế nó còn cho phép khắc phục được sự ô nhiễm nguồn nước, đất do kỹ thuật sản xuất lạc hậu. Thứ năm, nông nghiệp bền vững có cơ cấu kinh tế hợp lý. Trong quá trình phát triển nông nghiệp hướng đến bền vững cơ cấu ngành từng bước được chuyển dịch trong đó tỷ lệ giữa trồng trọt và chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản được bố trí theo nguồn lực và nhu cầu của nền kinh tế và bảo vệ được môi trường, cơ cấu thành phần kinh tế cũng dần được hình thành hợp lý trên cơ sở phát huy sức mạnh của các chủ thể kinh tế trong nông nghiệp.
Cơ cấu lao động cũng được thay đổi mạnh mẽ, lao động sẽ được chuyển dần sang khu vực phi nông nghiệp, quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn sẽ diễn ra mạnh mẽ. 11 Thứ sáu, nông nghiệp bền vững đảm bảo việc làm cho lao động nông thôn, tăng thu nhập, nâng cao chất lượng nguồn lao động trong nông nghiệp. Quá trình phát triển nền nông nghiệp hiện đại sẽ chuyển dịch lao động mạnh mẽ khỏi khu vực nông nghiệp, đồng thời tạo ra nhiều việc làm mới tại chỗ giúp cho lao động nông thôn không chỉ đủ việc làm mà năng suất lao động tăng cao. Chất lượng lao động không ngừng được tăng lên để đáp ứng nhu cầu của sản xuất hiện đại.
Thứ bảy, nông nghiệp bền vững tạo ra năng lực cạnh tranh tốt và thị trường tiêu thụ ổn định cho sản phẩm nông nghiệp.