Phát Triển Nguồn Nhân Lực Trong Lĩnh Vực Giáo Dục - Đào Tạo Ở Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục đào tạo tại Việt Nam, phân tích thách thức và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Lê Văn Hải
• Người hướng dẫn: TS. Trần Trọng Phức
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Phát Triển Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục - Đào Tạo Ở Việt Nam - Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO
• 1.1. Nguồn nhân lực và vai trò của nguồn nhân lực đối với phát triển kinh tế - xã hội
• 1.1.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.1.2. Vai trò của nguồn nhân lực đối với phát triển kinh tế - xã hội
• 2. Chương 2: Thực trạng phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo ở Việt Nam
• 3. Chương 3: Quan điểm và các giải pháp cơ bản nhằm phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo ở Việt Nam trong những năm tới
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục Đào Tạo

Phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo là một trong những yếu tố quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Nguồn nhân lực không chỉ là lực lượng lao động mà còn là trí tuệ, sáng tạo và khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường. Để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo cần được đặt lên hàng đầu.

1.1. Khái Niệm Về Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục

Nguồn nhân lực trong giáo dục được hiểu là tổng thể những người tham gia vào quá trình giảng dạy và học tập. Điều này bao gồm giáo viên, cán bộ quản lý và nhân viên hỗ trợ. Chất lượng nguồn nhân lực này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục và đào tạo.

1.2. Vai Trò Của Nguồn Nhân Lực Trong Phát Triển Kinh Tế

Nguồn nhân lực là động lực chính cho sự phát triển kinh tế. Chất lượng nguồn nhân lực quyết định đến năng suất lao động và khả năng cạnh tranh của nền kinh tế. Đầu tư vào giáo dục và đào tạo là đầu tư cho tương lai.

II. Thực Trạng Phát Triển Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục Đào Tạo Ở Việt Nam

Thực trạng phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo ở Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù đã có những tiến bộ nhất định, nhưng chất lượng nguồn nhân lực vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này.

2.1. Những Thành Công Đạt Được Trong Phát Triển Nguồn Nhân Lực

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành công trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo. Số lượng sinh viên tốt nghiệp đại học và cao đẳng ngày càng tăng, góp phần vào nguồn nhân lực chất lượng cao.

2.2. Những Hạn Chế Còn Tồn Tại

Mặc dù có nhiều thành công, nhưng chất lượng nguồn nhân lực vẫn còn hạn chế. Nhiều sinh viên ra trường thiếu kỹ năng thực hành và khả năng làm việc nhóm, điều này ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của họ trên thị trường lao động.

III. Các Giải Pháp Phát Triển Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục Đào Tạo

Để phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào việc nâng cao chất lượng giáo dục mà còn cần cải thiện môi trường làm việc cho giáo viên và cán bộ quản lý.

3.1. Đổi Mới Chương Trình Giáo Dục

Cần đổi mới chương trình giáo dục theo hướng tích cực hơn, chú trọng vào việc phát triển kỹ năng mềm và khả năng tư duy phản biện cho học sinh, sinh viên.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Giáo Viên

Đào tạo và bồi dưỡng giáo viên là một trong những giải pháp quan trọng. Cần có các chương trình đào tạo liên tục để giáo viên cập nhật kiến thức và phương pháp giảng dạy mới.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Nguồn Nhân Lực

Việc ứng dụng các giải pháp phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều trường học và cơ sở giáo dục đã áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, giúp nâng cao chất lượng đào tạo.

4.1. Các Mô Hình Giáo Dục Thành Công

Nhiều mô hình giáo dục tiên tiến đã được áp dụng tại các trường đại học, giúp sinh viên phát triển toàn diện và đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

4.2. Đánh Giá Kết Quả Nghiên Cứu

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc đầu tư vào giáo dục và đào tạo không chỉ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

V. Kết Luận Về Phát Triển Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục Đào Tạo

Phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức và cá nhân để thực hiện hiệu quả các giải pháp đã đề ra.

5.1. Tương Lai Của Nguồn Nhân Lực Trong Giáo Dục

Tương lai của nguồn nhân lực trong giáo dục - đào tạo phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

5.2. Những Đề Xuất Để Nâng Cao Chất Lượng

Cần có những đề xuất cụ thể để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, bao gồm việc cải cách chính sách giáo dục và tăng cường đầu tư cho giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn nhân lực trong ngành giáo dục và đào tạo giữ vị trí hạt nhân, quyết định trực tiếp đến chất lượng toàn bộ lực lượng lao động của quốc gia. Tính đến năm 2004, hệ thống giáo dục Việt Nam vận hành với quy mô hơn 1.000.000 cán bộ, giáo viên và nhân viên, sử dụng nguồn ngân sách nhà nước lên tới 29.298 tỷ đồng, chiếm 17,1% tổng chi ngân sách quốc gia. Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước đang đặt ra những thách thức gay gắt khi chất lượng đội ngũ chưa đồng đều, cơ cấu trình độ đào tạo giữa đại học, trung học chuyên nghiệp và công nhân kỹ thuật còn lệch chuẩn ở mức 1 : 1,31 : 4,8.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ hội nhập kinh tế với những bất cập cố hữu về quy mô, chất lượng, cơ cấu phân bố và chính sách đãi ngộ trong ngành giáo dục. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận về phát triển nguồn nhân lực giáo dục; phân tích thực trạng giai đoạn 1998 - 2004 nhằm xác định điểm nghẽn; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện đến năm 2010. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ đội ngũ giảng dạy và cán bộ quản lý giáo dục trên phạm vi 64 tỉnh, thành phố của Việt Nam.

Ý nghĩa của đề tài được khẳng định rõ nét qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp hoàn thiện thể chế quản lý nhân lực ngành giáo dục. Kết quả nghiên cứu đóng góp thiết thực vào việc nâng cao chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam từ mức 0,649 năm 1995 lên 0,691 năm 2004 (xếp hạng 112 trên 177 quốc gia), tạo tiền đề vững chắc để phát triển nguồn lực con người trong thế kỷ 21.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết vốn con người (Human Capital Theory) của kinh tế học hiện đại, khẳng định đầu tư cho giáo dục là hình thức đầu tư sinh lợi cao nhất cho tăng trưởng kinh tế bền vững. Đồng thời, nghiên cứu tiếp thu khung lý thuyết phát triển nguồn nhân lực của UNESCO, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), coi phát triển nguồn lực con người là quá trình mở rộng năng lực toàn diện về thể lực, trí lực và phẩm chất xã hội.

Các khái niệm chính được làm rõ trong nghiên cứu bao gồm:

• Nguồn nhân lực giáo dục - đào tạo: Lực lượng lao động chuyên môn cao thực hiện nhiệm vụ giảng dạy và quản lý trong hệ thống giáo dục quốc dân.
• Phát triển nguồn nhân lực giáo dục: Quá trình làm biến đổi tích cực về số lượng, cơ cấu và nâng cao chất lượng đội ngũ nhằm đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa.
• Chuẩn hóa nhân lực giáo dục: Quá trình thiết lập các tiêu chuẩn tối thiểu bắt buộc về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và năng lực quản lý theo Luật Giáo dục năm 1998 và Luật Giáo dục sửa đổi năm 2005.
• Cơ cấu nhân lực: Tỷ lệ tương quan giữa các cấp học, ngành nghề đào tạo, vị trí công tác và sự phân bổ giữa các vùng địa lý kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tổng cục Dạy nghề, Trung tâm Thông tin Quản lý Giáo dục, Báo cáo Phát triển Con người của UNDP và các niên giám thống kê giai đoạn 1996 - 2004.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn diện với hơn 1.000.000 cán bộ quản lý và nhà giáo đang công tác tại 26.359 trường phổ thông, 214 trường đại học - cao đẳng và 147 cơ sở đào tạo sau đại học trên toàn quốc. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là phương pháp phân tầng kết hợp tổng kiểm kê toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân, chia tách cụ thể theo 6 cấp bậc học từ mầm non đến sau đại học và theo 8 vùng sinh thái kinh tế.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh định lượng và phân tích hệ thống là nhằm bóc tách chính xác các biến động về quy mô, chỉ ra các sai lệch trong cơ cấu phân bổ nhân lực và đo lường khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Timeline nghiên cứu tập trung đánh giá chuỗi dữ liệu thực nghiệm 6 năm liên tục (1998 - 2004) và đưa ra các dự báo, giải pháp chiến lược cho giai đoạn 2005 - 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô mạng lưới giáo dục và đội ngũ nhân lực tăng trưởng nhanh nhưng mất cân đối nghiêm trọng về cơ cấu trình độ đào tạo. Trong giai đoạn 1998 - 2004, số lượng học viên cao học tăng vọt 639%, nghiên cứu sinh tăng 592%, quy mô sinh viên đại học và cao đẳng đạt 1.030.000 người (tăng 35,9%). Tuy nhiên, tỷ lệ cơ cấu đào tạo giữa trình độ đại học trở lên, trung học chuyên nghiệp và công nhân kỹ thuật chỉ đạt mức 1 : 1,31 : 4,8, lệch chuẩn hoàn toàn so với tỷ lệ chuẩn quốc tế là 1 : 4 : 10. Sự mất cân đối này dẫn tới tình trạng thừa lao động lý thuyết nhưng thiếu hụt trầm trọng công nhân kỹ thuật bậc cao phục vụ các ngành công nghiệp mũi nhọn.

Thứ hai, sự phân bố nguồn nhân lực giáo dục và mạng lưới cơ sở đào tạo chênh lệch sâu sắc giữa các vùng miền. Khu vực Đồng bằng sông Hồng chiếm tới 28,9% và vùng Đông Nam Bộ chiếm 22,5% tổng số trường dạy nghề toàn quốc, trong khi vùng Tây Bắc và Tây Nguyên chỉ chiếm vỏn vẹn 2,4%. Mật độ sinh viên trên quy mô dân số của cả nước bình quân đạt 118 sinh viên trên 1 vạn dân, nhưng tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long chỉ đạt 43 sinh viên trên 1 vạn dân.

Thứ ba, chất lượng đội ngũ giảng viên và giáo viên còn nhiều hạn chế, tình trạng quá tải diễn ra phổ biến. Ở bậc đại học, tỷ lệ giảng viên có học vị tiến sĩ chỉ đạt 16,21% trên tổng số 28.434 người; ở bậc cao đẳng tỷ lệ này chỉ đạt 1,58% trên tổng số 11.551 người, thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình 30% của các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á. Tỷ lệ sinh viên trên một giảng viên tại nhiều trường đại học lên tới 1/50, thậm chí 1/150. Ở bậc mầm non, toàn quốc thiếu hơn 20.000 giáo viên, có 13 xã hoàn toàn trắng giáo viên mầm non và 63,33% giáo viên mầm non (hơn 90.000 người) nằm ngoài biên chế nhà nước.

Thảo luận kết quả

Các số liệu thực nghiệm cho thấy nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên xuất phát từ cơ chế điều hành ngân sách và chính sách đãi ngộ chưa hợp lý. Mặc dù ngân sách nhà nước dành cho giáo dục năm 2004 đạt 17,1% tổng chi ngân sách, nhưng mức đầu tư tính theo tỷ trọng GDP chỉ dao động từ 2,3% đến 2,6%, thấp hơn đáng kể so với mức 7% của Mỹ, 5% của Nhật Bản hay 20% - 23% của Malaysia và Singapore. Hơn nữa, việc phân bổ ngân sách nội bộ ngành còn bất hợp lý: học sinh trung học chiếm 25% tổng số học sinh nhưng chỉ nhận 8% - 9% ngân sách, trong khi sinh viên đại học chiếm 6,7% số người học lại nhận tới 15% tổng kinh phí.

Các phát hiện này có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua hai dạng thức trình bày:

• Bảng tổng hợp so sánh tương quan giữa tỷ lệ gia tăng số lượng học sinh và giáo viên ở các cấp học giai đoạn 1998 - 2004.
• Biểu đồ cột phân tầng thể hiện sự phân bổ mạng lưới trường dạy nghề và tỷ lệ sinh viên trên vạn dân giữa 8 vùng kinh tế sinh thái.

So sánh với các nghiên cứu trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, chính sách đãi ngộ cho nhà giáo theo Quyết định 973/1997/QĐ-TTg và Nghị định 35/2001/NĐ-TTg của Việt Nam vẫn chưa tạo ra mức thu nhập đủ đảm bảo đời sống, buộc nhiều nhà giáo phải làm thêm ngoài chuyên môn, từ đó làm suy giảm thời gian nghiên cứu khoa học và đổi mới bài giảng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược có tính khả thi cao nhằm phát triển toàn diện nguồn nhân lực giáo dục:

1. Chuẩn hóa và nâng cấp trình độ học vấn cho đội ngũ giảng viên: Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì triển khai kế hoạch đào tạo sau đại học, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giảng viên đại học có trình độ tiến sĩ từ 16,21% lên 30% vào năm 2010. Đổi mới chương trình đào tạo tại các trường sư phạm trọng điểm, bắt buộc giảng viên đại học và cao đẳng phải hoàn thành định mức nghiên cứu khoa học hàng năm.

2. Cải cách cơ chế quản lý tài chính và tăng cường đầu tư ngân sách: Bộ Tài chính phối hợp với Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố chuyển giao quyền điều hành trực tiếp toàn bộ ngân sách giáo dục địa phương cho Sở Giáo dục và Đào tạo. Nâng mức chi ngân sách nhà nước cho giáo dục lên trên 20% tổng chi ngân sách, hướng tới tỷ lệ đầu tư đạt 4% - 5% GDP giai đoạn 2006 - 2010, ưu tiên nguồn vốn ODA và dự án quốc tế để trang bị hiện đại cho các phòng thí nghiệm.

3. Tái cơ cấu mạng lưới đào tạo nghề và cân bằng nhân lực vùng miền: Tổng cục Dạy nghề và chính quyền các địa phương xây dựng cơ chế điều chuyển, thu hút giáo viên nghề về vùng Tây Bắc và Tây Nguyên, phấn đấu nâng tỷ trọng cơ sở dạy nghề tại hai khu vực này lên trên 10% toàn quốc trước năm 2010. Điều chỉnh quy mô đào tạo theo định hướng thị trường, đưa tỷ lệ cơ cấu nhân lực đạt mức 1 đại học : 3 trung cấp : 8 công nhân kỹ thuật.

4. Đột phá chính sách tiền lương và bảo đảm biên chế cho giáo viên: Bộ Nội vụ phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo tiến hành chuyển đổi sang hợp đồng dài hạn và từng bước xét tuyển vào biên chế cho 63,33% giáo viên mầm non ngoài biên chế. Áp dụng chính sách cấp phụ cấp thu hút một lần từ 60.000 đến 80.000 đồng/tháng kết hợp hỗ trợ nhà công vụ cho giáo viên cam kết công tác trên 5 năm tại các xã đặc biệt khó khăn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách (Bộ GD-ĐT, Sở GD-ĐT, Bộ Nội vụ): Sử dụng hệ thống chỉ số về định mức giáo viên trên lớp học (1,15 ở tiểu học, 1,85 ở THCS, 2,1 ở THPT) và kinh nghiệm quốc tế từ Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc để xây dựng khung định biên nhân sự và chính sách đãi ngộ nhà giáo.
• Ban Giám hiệu các trường Đại học, Cao đẳng và Trung cấp chuyên nghiệp: Vận dụng các phát hiện về tình trạng quá tải sinh viên (1/50 - 1/150) để điều chỉnh quy mô tuyển sinh, xây dựng chiến lược đào tạo cán bộ nguồn đạt chuẩn tiến sĩ và nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển: Khai thác khung lý thuyết vốn con người, phương pháp phân tích cơ cấu 1 : 1,31 : 4,8 và chuỗi dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 1998 - 2004 để phục vụ các công trình nghiên cứu chuyên sâu về thị trường lao động.
• Các tổ chức quốc tế và nhà đầu tư giáo dục (Ngân hàng Thế giới, ADB, UNESCO): Tham khảo bức tranh toàn cảnh về nhu cầu đầu tư cơ sở vật chất và phân bổ ngân sách 17,1% để thiết kế các dự án tài trợ phát triển giáo dục tại các vùng trũng như Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất trong cơ cấu đào tạo nhân lực Việt Nam là gì?
Điểm nghẽn lớn nhất là tình trạng mất cân đối giữa các bậc đào tạo với tỷ lệ 1 đại học : 1,31 trung học chuyên nghiệp : 4,8 công nhân kỹ thuật (năm 2001). Tỷ lệ này cách xa chuẩn quốc tế là 1 : 4 : 10, dẫn đến thực trạng thừa cử nhân lý thuyết nhưng thiếu trầm trọng lao động kỹ thuật lành nghề.

Thực trạng trình độ của đội ngũ giảng viên đại học trong giai đoạn nghiên cứu ra sao?
Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ giảng viên đại học có trình độ tiến sĩ chỉ đạt 16,21% trên tổng số 28.434 người, còn ở bậc cao đẳng chỉ đạt 1,58%. Mức này thấp hơn nhiều so với chuẩn phổ biến 30% của khu vực Đông Nam Á, gây ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy.

Ngân sách nhà nước đầu tư cho giáo dục giai đoạn 1998 - 2004 đạt mức bao nhiêu?
Năm 2004, ngân sách nhà nước chi cho giáo dục đạt 29.298 tỷ đồng, chiếm 17,1% tổng chi ngân sách quốc gia. Tuy nhiên, tỷ lệ chi trên GDP chỉ đạt khoảng 2,3% - 2,6%, thấp hơn mức 5% của Nhật Bản và 7% của Hoa Kỳ trong cùng thời kỳ.

Tình trạng thiếu hụt giáo viên mầm non được phản ánh cụ thể như thế nào?
Hệ thống giáo dục mầm non thiếu khoảng 20.000 giáo viên theo định mức; toàn quốc có 13 xã trắng giáo viên mầm non và 1.299 xã chỉ có 1 - 2 giáo viên. Đáng chú ý, có tới 63,33% giáo viên mầm non (hơn 90.000 người) nằm ngoài biên chế nhà nước.

Kinh nghiệm quốc tế nào từ Trung Quốc được luận văn khuyến nghị áp dụng?
Luận văn đề xuất học tập Trung Quốc trong việc đầu tư xây dựng nhà công vụ (chi hơn 45,6 tỷ nhân dân tệ) và chính sách cấp phụ cấp thu hút từ 60.000 đến 80.000 nhân dân tệ cho giáo viên ký hợp đồng tình nguyện công tác từ 6 năm trở lên tại vùng miền núi, khó khăn.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vốn con người và các tiêu chí chuẩn hóa nguồn nhân lực giáo dục trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
• Phân tích bức tranh thực nghiệm quy mô lớn với hơn 1.000.000 cán bộ, giáo viên trên 26.359 trường học giai đoạn 1998 - 2004.
• Xác định chính xác các điểm nghẽn cốt lõi về sự lệch pha cơ cấu trình độ (1 : 1,31 : 4,8), khoảng cách vùng miền và tỷ lệ tiến sĩ đại học thấp (16,21%).
• Đúc rút các bài học cải cách giáo dục giá trị từ Hoa Kỳ, Nhật Bản và chính sách đãi ngộ giáo viên vùng khó khăn của Trung Quốc.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện thể chế ngân sách 17,1%, nâng chuẩn giảng viên và giải quyết biên chế cho hơn 90.000 giáo viên ngoài ngạch.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đặt sự phát triển của đội ngũ nhân lực ngành giáo dục vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội quốc gia. Lộ trình triển khai các giải pháp được xác định trọng tâm trong giai đoạn 2005 - 2010 nhằm hiện thực hóa mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là tài liệu học thuật nền tảng không thể thiếu cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu đang tìm kiếm giải pháp đồng bộ cho bài toán phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC - ĐÀO TẠO 1. Nguồn nhân lực và vai trò của nguồn nhân lực đối với phát triển kinh tế - xã hội 1. Các khái niệm cơ bản * Nguồn nhân lực: Theo nghĩa rộng, nguồn nhân lực (NNL) được hiểu là nguồn lực con người (Human resources) của một quốc gia, một vùng lãnh thổ, là một bộ phận của các nguồn lực có khả năng huy động, quản lý để tham gia vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Theo quan niệm của kinh tế học hiện đại, NNL là một trong bốn nguồn lực cơ bản của tăng trưởng kinh tế.

Các nguồn lực đó là: nguồn lực vật chất (physical resouces), nguồn lực tài chính (finalcial resources )…. Theo nghĩa hẹp, nguồn nhân lực tương đương với nguồn lao động hay nguồn nhân lực xã hội. Đó là một bộ phận dân số trong độ tuổi lao động có khả năng lao động. Nguồn nhân lực được nghiên cứu trên giác độ số lượng, chất lượng.

Số lượng nguồn nhân lực được xác định dựa trên quy mô dân số, cơ cấu tuổi, giới tính và sự phân bố theo khu vực và vùng lãnh thổ của dân số. Ở nước ta, số lượng nguồn nhân lực được xác định bao gồm tổng số người trong độ tuổi lao động (Nam: 15 đến 60; nữ : 15 đến 55 ) vì người lao động phải ít nhất đủ 15 tuổi và được hưởng chế độ hưu trí hàng năm khi có đủ điều kiện về tuổi đời (Nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi ) và thời gian đóng bảo hiểm xã hội ( 20 năm trở lên). Đây là lực lượng lao động tiềm năng của nền kinh tế - xã hội. Sự gia tăng tổng dân số là cơ sở để hình thành và gia tăng nguồn nhân lực, có nghĩa là sự gia tăng dân số sau 15 năm sẽ kéo theo sự gia tăng nguồn nhân lực.

Nhưng nhịp độ tăng dân số chậm lại cũng không giảm ngay lập tức nhịp độ tăng nguồn nhân lực. 7 Chất lượng nguồn nhân lực thể hiển trạng thái nhất định của nguồn nhân lực với tư cách vừa là một khách thể vật chất đặc biệt, vừa là chủ thể của mọi hoạt động kinh tế và các quan hệ xã hội. Chất lượng nguồn nhân lực là tổng thể những nét đặc trưng phản ánh bản chất, tính đặc thù liên quan trực tiếp tới hoạt động sản xuất và phát triển con người. Do vậy chất lượng nguồn nhân lực bao gồm: Tình trạng sức khoẻ, trình độ văn hoá, trình độ chuyên môn và năng lực phẩm chất… Chất lượng nguồn nhân lực liên quan trực tiếp đến nhiều lĩnh vực như đảm bảo dinh dưỡng, chăm sóc sức khoẻ, giáo dục và đào tạo, lao động và việc làm gắn với tiến bộ kỹ thuật, trả công lao động và các mối quan hệ xã hội khác.

* Phát triển nguồn nhân lực (PTNNL). Về phát triển nguồn nhân lực ( Human resources development ) có nhiều cách tiếp cận khác nhau. UNESCO sử dụng khái niệm PTNNL dưới góc độ hẹp là làm cho toàn bộ sự lành nghề của dân cư luôn luôn phù hợp trong mối quan hệ phát triển của đất nước. Các nhà kinh tế có quan niệm PTNNL gần với quan niệm của UNESCO là phải gắn với phát triển sản xuất và chỉ nên giới hạn PTNNL trong phạm vi phát triển kĩ năng lao động và thích ứng với yêu cầu về việc làm.

Tổ chức lương thực và nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO): Sự phát triển nguồn nhân lực như một quá trình mở rộng các khả năng tham gia hiệu quả vào phát triển nông thôn bao gồm cả tăng năng lực sản xuất. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) cho rằng PTNNL không chỉ chiếm lĩnh trình độ lành nghề hoặc bao gồm cả vấn đề đào tạo nói chung mà còn là phát triển năng lực và sử dụng năng lực đó của con người để phát triển tiến tới có việc làm hiệu quả, cũng như thoả mãn nghề nghiệp và cuộc sống cá nhân. Mặc dù có sự diễn đạt khác nhau, song có một điểm chung nhất của tất cả các định nghĩa là đều coi phát triển nguồn nhân lực là quá trình nâng cao năng 8 lực của con người về mọi mặt để tham gia một cách hiệu quả vào quá trình phát triển quốc gia. Do vậy, có thể hiểu, PTNNL là quá trình làm biến đổi về số lượng, chất lượng và cơ cấu nguồn nhân lực ngày càng đáp ứng tốt hơn yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội.

Quá trình đó bao gồm phát triển thể lực, trí lực, khả năng nhận thức và tiếp thu kiến thức, tay nghề; tính năng động xã hội và sức sáng tạo của con người; nền văn hoá, truyền thống lịch sử dân tộc…. Phát triển nguồn nhân lực bị tác động bởi nhiều yếu tố: Sinh đẻ và sức khoẻ sinh sản; chăm sóc sức khoẻ ( dinh dưỡng, vệ sinh môi trường, phòng ngừa bệnh tật…); giáo dục và đào tạo nghề nghiệp; văn hoá và truyền thống dân tộc; mối quan hệ xã hội và gia đình; việc làm và trả công lao động; thu nhập và mức sống; trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Các yếu tố cấu thành nguồn nhân lực. Theo quan niệm của Thủ tướng Phan Văn Khải: “Nguồn lực con người bao gồm cả sức lao động, trí tuệ và tinh thần gắn với truyền thống của dân tộc ta”[18,tr.

Nguồn nhân lực, theo cách tiếp cận mới, có nội hàm rất rộng, bao gồm các yếu tố cấu thành về lực lượng (Số lượng) trí thức, khả năng nhận thức và tiếp thu kiến thức, tính năng động xã hội và sức sáng tạo, truyền thống lịch sử, nền văn hoá… Có thể cụ thể hoá và phân loại các yếu tố cấu thành nguồn nhân lực theo các nhóm sau đây: - Quy mô, cơ cấu dân số, lao động và sức trẻ của nguồn nhân lực. Nhóm này liên quan đến các biến đổi về dân số, lao động tham gia vào phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia trong từng thời kỳ nhất định. - Trình độ dân số và chuyên môn kỹ thuật của nguồn nhân lực. Đây là yếu tố cấu thành đặc biệt quan trọng có tính chất quyết định của NNL trong tiếp thu, làm chủ và thích nghi với kỹ thuật, công nghệ và quản lý nền kinh tế tri thức.

Nhóm này liên quan và phụ thuộc vào sự phát triển giáo dục - đào tạo và dạy 9 nghề của một quốc gia, trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập trong xu thế toàn cầu hoá. - Nhóm yếu tố cấu thành NNL thể hiện tính năng động xã hội và sức sáng tạo của con người. Nhóm này liên quan đến môi trường pháp luật, thể chế và các chính sách, cơ chế giải phóng sức lao động, tạo động lực để con người phát triển, phát huy tài năng và sức sáng tạo của mình trong nền kinh tế. - Truyền thống lịch sử, nền văn hoá của một quốc gia.

Nó bồi đắp và kết tinh trong mỗi con người và cả cộng đồng dân tộc, hun đúc nên bản lĩnh, ý chí, tác phong của con người trong lao động. Vai trò của nguồn nhân lực đối với phát triển kinh tế - xã hội. Nguồn nhân lực - mục tiêu và động lực chính của sự phát triển. Nói đến vai trò của nguồn nhân lực đối với sự phát triển là nói đến vai trò của con người trong phát triển.

* Con người là động lực của sự phát triển. Bất cứ một sự phát triển nào cũng đều phải có một động lực thúc đẩy. Phát triển kinh tế - xã hội được dựa trên nhiều nguồn lực: Nhân lực (nguồn lực con người), vật lực (nguồn lực vật chất: Công cụ lao động, đối tượng lao động, tài nguyên thiên nhiên…), tài lực (nguồn lực về tài chính, tiền tệ)… Song chỉ có nguồn lực con người mới tạo ra động lực cho sự phát triển, những nguồn lực khác muốn phát huy được tác dụng chỉ có thể thông qua nguồn lực con người. Từ thời kỳ xa xưa con người bằng công cụ lao động thủ công và nguồn lực do chính bản thân mình tạo ra để sản xuất ra sản phẩm thoả mãn nhu cầu của bản thân.

Sản xuất ngày càng phát triển, phân công lao động ngày càng chi tiết, hợp tác càng chặt chẽ tạo cơ hội để chuyển dần hoạt động của con người cho máy móc thiết bị thực hiện, làm thay đổi tính chất của lao động từ lao động thủ công sang lao động cơ khí và lao động trí tuệ. Nhưng cả trong điều kiện đạt được tiến bộ khoa học - kỹ thuật hiện đại như hiện nay thì cũng không thể tách rời nguồn lực con người bởi lẽ: - Chính con người đã tạo ra những máy móc thiết bị hiện đại đó. 10 - Ngay cả đối với máy móc thiết bị hiện đại, nếu thiếu sự điều khiển, kiểm tra của con người (tức tác động của con người) thì chúng chỉ là vật chất, chỉ có tác động của con người mới phát động chúng và đưa chúng vào hoạt động. Vì vậy, nếu xem xét nguồn lực là tổng thể những năng lực (cơ năng và trí năng) của con người được huy động vào quá trình sản xuất, thì năng lực đó là nội lực con người.

Đối với những nước có nền kinh tế đang phát triển như nước ta dân số đông, nguồn nhân lực dồi dào đã trở thành một nội lực quan trọng nhất. Nếu biết khai thác nó sẽ tạo nên một động lực to lớn cho sự phát triển. * Con người là mục tiêu của sự phát triển. Phát triển kinh tế - xã hội suy cho cùng là nhằm mục tiêu phục vụ con người, làm cho cuộc sống con người ngày càng tốt hơn, xã hội ngày càng văn minh.

Nói cách khác, con người là lực lượng tiêu dùng của cải vật chất và tinh thần của xã hội. Và như vậy, nó thể hiện rõ nét nhất mối quan hệ giữa sản xuất và tiêu dùng. Mặc dù mức độ phát triển sản xuất quyết định mức độ tiêu dùng, song nhu cầu tiêu dùng của con người lại tác động mạnh mẽ tới sản xuất, định hướng phát triển sản xuất thông qua quan hệ cung cầu hàng hoá trên thị trường. Nhu cầu con người vô cùng phong phú, đa dạng và thường xuyên tăng lên, nó bao gồm nhu cầu vật chất, nhu cầu tinh thần, về số lượng và chủng loại hàng hoá càng ngày càng phong phú, đa dạng, điều đó tác động tới quá trình phát triển kinh tế - xã hội.