Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU, TRIỂN KHAI TƯ DUY VÀ LẬP LUẬN TRONG DẠY HỌC TOÁN TRÊN THẾ GIỚI. Lịch sử nghiên cứu, triển khai tư duy và lập luận trong dạy học toán trên thế giới Lịch sử nghiên cứu và phát triển tư duy và lập luận trong dạy học toán trên thế giới là một hành trình đầy thú vị.
Từ những bước đầu tiên của người Hy Lạp cổ đại đến sự phát triển của toán học hiện đại, tư duy và lập luận đã định hình và làm giàu lĩnh vực này theo thời gian. Tư duy và lập luận là hai khía cạnh quan trọng trong sự phát triển của con người và xã hội. Tư duy không chỉ là công cụ để giải quyết vấn đề mà còn là cách tiếp cận đối với thế giới. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phức tạp của thế giới và đưa ra quyết định thông suốt hơn.
Lập luận là cách chúng ta thể hiện ý kiến, đưa ra luận điểm và thuyết phục người khác. Nó là nền tảng cho việc xây dựng tri thức và phát triển xã hội. Tư duy và lập luận đã trở thành công cụ quan trọng trong việc giải quyết vấn đề, phân tích thông tin và xây dựng kiến thức. Chúng không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh mà còn định hình cách chúng ta suy nghĩ và đưa ra quyết định trong cuộc sống hàng ngày.N là một trong những tác giả nghiên cứu về sự phát triển tư duy của học sinh.
Trong cuốn sách “Tư duy của học sinh” (Sacđacôp M.N, 1970) tác giả đã khái quát rằng tư duy là quá trình tâm lý giúp con người không chỉ tiếp thu tri thức khái quát mà còn phát triển khả năng suy nghĩ và giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, Sacđacôp M.N cũng đề xuất các phương pháp giáo dục và huấn luyện tư duy để giúp học sinh phát triển khả năng tư duy sáng tạo, phân tích và suy luận logic.N khuyến khích việc áp dụng các phương pháp giáo dục linh hoạt và thú vị nhằm kích thích sự tò mò và sự tích cực trong quá trình học tập. [9] Cũng nghiên cứu về sự phát triển tư duy, tác giả Daniel Kahneman trong cuốn “Tư Duy Nhanh và Chậm” (Thinking Fast & Slow) đã khám phá sâu hơn về cách tư duy của con người hoạt động. Ông phân chia tư duy thành hai hệ thống: tư duy nhanh 7 và tư duy chậm.
Tư Duy Nhanh (System 1): là quá trình tư duy tự động, nhanh chóng và không cần nhiều nỗ lực. Đây là cách chúng ta thường áp dụng trong các tình huống quen thuộc hoặc khi cần đưa ra các quyết định trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, tư duy nhanh thường dựa trên các cảm giác, định kiến và thậm chí là sai lầm. Tư Duy Chậm (System 2): Ngược lại là quá trình tư duy cần có sự cố gắng nhằm đưa ra các quyết định chính xác hơn.
Chúng ta sử dụng tư duy chậm khi đối mặt với các vấn đề phức tạp hoặc mới lạ. Tư duy chậm liên quan đến việc suy nghĩ sâu sắc, phân tích logic và đánh giá thông tin. Hệ thống này kiểm tra và kiểm soát quyết định của tư duy nhanh để đảm bảo tính chính xác [17]. Kahneman cho thấy rằng việc hiểu biết về cả hai hệ thống tư duy này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách chúng ta ra quyết định mà còn giúp chúng ta nâng cao khả năng quản lý tư duy của bản thân.
Bằng cách nhận biết và kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của mình, chúng ta có thể phát triển khả năng tư duy chính xác và linh hoạt hơn. Trong cuốn "Mindset: The New Psychology of Success", Carol S. Dweck đã đưa ra hai khái niệm quan trọng về tư duy là tư duy cố định và tư duy phát triển. Tư duy cố định (Fixed mindset): Đây là khái niệm mà người ta tin rằng khả năng, năng lực và tiềm năng của một người là cố định và không thể thay đổi.
Những người có tư duy cố định thường tin rằng họ được sinh ra với một mức độ thông minh hay tài năng nhất định và không thể cải thiện nó. Họ thường tránh các thách thức mới và cảm thấy bất an khi gặp phải thất bại, vì họ sợ rằng việc thất bại sẽ chứng minh rằng họ không có khả năng. Ngược lại với tư duy cố định, tư duy phát triển (Growth mindset): là niềm tin rằng khả năng có thể phát triển thông qua nỗ lực, học hỏi và sự kiên nhẫn. Những người có tư duy phát triển xem thất bại là một phần của quá trình học và xem nó như một cơ hội để học hỏi và phát triển.
Họ coi nỗ lực và sự cố gắng là yếu tố quan trọng trong việc đạt được thành công và không sợ thử thách mới [15]. Từ khái niệm trên, Carol S. Dweck cho rằng để phát triển tư duy phát triển, cần thay đổi cách nhìn nhận về thất bại, coi thất bại là cơ hội để học hỏi và phát triển. Dweck đề xuất thay đổi ngôn ngữ nội tâm, từ "Tôi không thể làm được điều này" thành "Tôi chưa thể làm được điều này.
nhưng", tạo không gian cho sự cải thiện. Dweck cũng nhấn mạnh việc tạo ra môi trường học tập và làm việc tích cực, nơi việc học hỏi và phát triển được đánh giá cao hơn so với kết quả tức thời. 8 Akhsanul In'am là một nhà nghiên cứu hàng đầu về tư duy lập luận với nhiều công trình nghiên cứu ấn tượng về chủ đề này. Trong nghiên cứu của mình, ông chỉ ra rằng: ”Không có sự khác biệt lớn của học sinh nam hay nữ đến khả năng tư duy lập luận” và “Khả năng tư duy lập luận quyết định sự thành công trong quá trình học tập, có nghĩa là khả năng tư duy lập luận là khác nhau” [11].
Điều này cho thấy rằng khả năng tư duy lập luận không phụ thuộc vào yếu tố giới tính mà phụ thuộc vào các yếu tố khác như môi trường học tập, phương pháp giảng dạy và cách tiếp cận vấn đề. Bên cạnh đó khả năng suy luận, phân tích và đưa ra luận điểm mạnh mẽ có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả của việc học và đạt được thành tích cao trong học tập. Khả năng này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu về nội dung mà còn giúp họ phát triển kỹ năng suy luận, trí tuệ logic và khả năng thuyết phục, tất cả đều là yếu tố quan trọng trong việc thành công không chỉ trong giáo dục mà còn trong cuộc sống. Trong nghiên cứu trình bày, Ông cũng cho rằng giáo dục không chỉ là việc truyền đạt kiến thức mà còn là quá trình tạo ra sự phát triển toàn diện cho tư duy của con người.
Đối với In'am, giáo dục không chỉ giúp học sinh học được cái mới mà còn giúp họ biến thông tin thành kiến thức và từ đó suy luận và đưa ra luận điểm một cách logic và nhất quán. Ngoài ra, Akhsanul In'am cũng nhấn mạnh về vai trò của môi trường học tập và xã hội trong việc phát triển tư duy lập luận. Ông cho rằng một môi trường học tập tích cực, nơi mà sự đa dạng, sự tò mò và sự khuyến khích được tôn trọng, sẽ giúp kích thích khả năng suy luận và đưa ra luận điểm của học sinh. Đồng thời, môi trường xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tư duy lập luận, thông qua việc thảo luận, tranh luận và trao đổi quan điểm với nhau.
Tư duy lập luận là một kỹ năng cực kỳ quan trọng mà mọi người cần phát triển từ bậc tiểu học đến đại học và thậm chí là trong suốt cuộc đời. Theo Suleyman yaman (2005), tư duy lập luận được coi là một kỹ năng không thể phủ nhận vô cùng quan trọng mà mọi người cần phát triển từ giai đoạn tiểu học cho đến cấp đại học [28]. Tư duy lập luận là nền tảng cho sự thành công trong cuộc sống và phát triển cá nhân. Việc phát triển tư duy này giúp học sinh hiểu biết sâu sắc, phân tích, đánh giá và chứng minh quan điểm một cách logic và rõ ràng.
Kỹ năng này mở ra cánh cửa cho sự sáng tạo, đổi mới và thành công trong cuộc sống, đồng thời nâng cao khả năng giao tiếp, đàm phán và thuyết trình. Trong xã hội hiện nay, kỹ năng tư duy lập luận 9 giúp chọn lọc thông tin, phân biệt đúng sai và tham gia vào các cuộc trao đổi ý kiến xây dựng. Tư duy lập luận là một phần không thể thiếu của sự phát triển cá nhân và xã hội, cần được phát triển từ giai đoạn tiểu học đến đại học. Lịch sử nghiên cứu, triển khai tư duy và lập luận trong dạy học toán ở Việt Nam Lịch sử nghiên cứu và triển khai tư duy và lập luận trong dạy học toán ở Việt Nam đã trải qua một hành trình phát triển đáng chú ý.
Từ năm 1945 – 1975 dạy học toán ở Việt Nam chủ yếu tập trung vào việc truyền đạt kiến thức cơ bản, với sự tập trung vào việc ghi nhớ và áp dụng công thức. Tư duy và lập luận không được đặt nặng trong quá trình giảng dạy và học tập. Từ những năm 1975 đến năm 2000, có những bước tiến đáng kể trong việc áp dụng tư duy và lập luận vào dạy học toán ở Việt Nam. Giáo trình và phương pháp giảng dạy được cải thiện để khuyến khích học sinh suy nghĩ logic, phân tích vấn đề và đưa ra các phương pháp giải quyết.
Trong thời kỳ đổi mới từ năm 2000 đến nay: Trong thời kỳ này, sự phát triển của công nghệ thông tin và các xu hướng giáo dục mới đã thúc đẩy việc áp dụng tư duy và lập luận vào dạy học toán ở Việt Nam. Giáo viên và nhà giáo dục đã chú trọng vào việc xây dựng các bài toán và hoạt động giảng dạy để khuyến khích học sinh suy luận, đặt câu hỏi và tìm kiếm giải pháp. Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục tại Việt Nam đã thực hiện các nghiên cứu về việc rèn luyện và phát triển tư duy logic cho học sinh trong dạy học môn Toán. Tác giả Trần Đức Chiển của cuốn sách "Tư Duy Lập Luận trong Giáo Dục"(Nxb Giáo Dục, 2008) chỉ ra rằng: “Trong việc xây dựng kiến thức mới trong giáo dục, tư duy lập luận đóng một vai trò quan trọng.
Bằng cách tiếp cận thông tin một cách có tổ chức và logic, học sinh có thể hiểu sâu hơn về các khái niệm và ý tưởng mới.