Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số: 9.14) với đề tài "Phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng trường trung học phổ thông công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh đổi mới giáo dục" do nghiên cứu sinh Hà Xuân Nhâm thực hiện tại Học viện Quản lý Giáo dục, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Hữu Hoan và PGS.TS. Nguyễn Tiến Hùng (bảo vệ năm 2024).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc trao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục phổ thông là xu thế tất yếu nhằm tạo động lực và tăng trách nhiệm giải trình xã hội. Tuy nhiên, đối với loại hình trường trung học phổ thông (THPT) công lập thực hiện cơ chế tự chủ tài chính (tự bảo đảm toàn bộ chi thường xuyên và chi đầu tư), người đứng đầu nhà trường không còn nhận nguồn phân bổ kinh phí vận hành thường xuyên từ ngân sách nhà nước, mà phải trực tiếp quản lý toàn diện các nguồn thu, nhân sự, chương trình giáo dục và phát triển thương hiệu để thu hút người học. Thực tiễn chỉ ra rằng một bộ phận hiệu trưởng chưa thích ứng kịp thời với mô hình vận hành tự chủ và quản trị trường học hiện đại. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là sự thiếu vắng một khung năng lực quản trị nhà trường đặc thù cho hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, cùng với việc chưa có các giải pháp quản lý hoạt động bồi dưỡng, tuyển dụng, sử dụng hiệu trưởng gắn liền với cơ chế phân cấp và tự chủ thực chất.

Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát, đánh giá thực trạng năng lực quản trị cũng như hoạt động phát triển năng lực quản trị của hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính, luận án xác lập khung năng lực quản trị nhà trường và đề xuất hệ thống giải pháp quản lý hoạt động phát triển năng lực cho đội ngũ này, nhằm đáp ứng yêu cầu quản trị trường học tự chủ và phục vụ sự nghiệp đổi mới giáo dục.

Câu hỏi nghiên cứu

  1. Mô hình trường THPT công lập tự chủ tài chính đang phát triển đã phản ánh xu hướng phù hợp với yêu cầu của tự chủ giáo dục phổ thông trong bối cảnh hiện nay hay chưa?
  2. Năng lực quản trị nhà trường của hiệu trưởng trường THPT công lập đáp ứng mô hình tự chủ tài chính cần có sự thay đổi thế nào? Quản trị trường THPT tự chủ tài chính đặt ra những yêu cầu gì đối với đội ngũ hiệu trưởng các loại hình trường THPT này và cán bộ quản lý ngành giáo dục nói chung?
  3. Nhận diện điểm mạnh, hạn chế về năng lực của hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính để tìm ra giải pháp phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng các trường THPT công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh đổi mới giáo dục để tìm ra giải pháp là vấn đề cấp bách?

Giả thuyết khoa học

Năng lực quản trị của hiệu trưởng là yếu tố then chốt bảo đảm sự ổn định, phát triển chất lượng giáo dục và thu hút người học cho các trường THPT công lập tự chủ tài chính. Mặc dù đã đạt được những kết quả ban đầu, hoạt động quản trị tại các trường này vẫn bộc lộ hạn chế về ủy quyền, nguồn kinh phí, quản trị nhân sự và mức độ nhận thức về tự chủ. Việc đề xuất hệ thống giải pháp phát triển năng lực quản trị trên cơ sở khoa học và phù hợp với thực tiễn sẽ góp phần khắc phục những tồn tại, nâng cao hiệu quả hoạt động và chất lượng giáo dục nhà trường trong bối cảnh đổi mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Đội ngũ hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính.
  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh đổi mới giáo dục.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp phát triển năng lực quản trị ở các lĩnh vực: quản trị chất lượng giáo dục, quản trị chuyên môn dạy học, quản trị cơ sở vật chất - thiết bị giáo dục, quản trị hoạt động phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội nhằm huy động nguồn lực và thu hút học sinh.
  • Phạm vi khảo sát và thử nghiệm: Điều tra khảo sát thực trạng tại các trường THPT công lập tự chủ tài chính đại diện các vùng miền trên cả nước; đối tượng khảo sát gồm cán bộ quản lý Sở Giáo dục và Đào tạo, các ban ngành liên quan, cán bộ quản lý trường học, giáo viên, nhân viên, cha mẹ học sinh và học sinh. Thử nghiệm giải pháp bồi dưỡng được tiến hành tại Trường THPT Phan Huy Chú - Đống Đa và Trường THPT Hoàng Cầu (Hà Nội).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến ba nhóm chủ đề chính:

Nhóm nghiên cứu về trường phổ thông tự chủ tài chính

  • Tài liệu quốc tế: Wermke & Hostfalt (2014) trong nghiên cứu về mô hình tự chủ trường học và trách nhiệm giải trình (SAA) thuộc hệ thống SABER của Ngân hàng Thế giới (World Bank) đã nêu mô hình AAA (Autonomy, Assessment, Accountability) với 5 phương diện tự chủ: lập kế hoạch và quản lý ngân sách, quản lý nhân sự, vai trò của hội đồng trường, đánh giá trường học - học sinh, và trách nhiệm giải trình. Mugnus Frostenson phân tích ba hình thức tự chủ nghề nghiệp (chuyên môn, tổ chức, cá nhân) và khẳng định tự chủ tài chính tạo điều kiện khai thác nguồn thu ngoài ngân sách để đầu tư cơ sở vật chất và tăng thu nhập cho đội ngũ. Welch & Mathew (2011) nghiên cứu phong trào Friskola tại Thụy Điển và Academies tại Anh; Mintrom & Sandra Vergari (1997) cùng Heinrich (2015) thảo luận mối quan hệ biện chứng giữa tự chủ nhà trường, tự chủ của giáo viên và tự chủ của người học; nhóm nghiên cứu CREDO (2013) khảo sát cơ chế vận hành của trường ủy quyền tại Hoa Kỳ.
  • Tài liệu trong nước: Chu Cẩm Thơ (đề tài cấp Bộ) xây dựng mô hình trường THPT công lập tự chủ dựa trên lý thuyết quản lý dựa vào nhà trường (SBM) và nguyên lý quản lý đa hướng đồng quy; Nguyễn Đức Thắng khảo sát công tác quản lý tài chính trường THPT tại tỉnh Sóc Trăng; Đỗ Thị Thu Hằng & Trần Thị Bích Liễu phân tích tác động của phân cấp quản lý tài chính tại Hà Nội qua 4 yếu tố (trình độ giáo viên, tiền lương, hiệu suất lãnh đạo, môi trường học đường); Nguyễn Vân Anh (2015) nghiên cứu các biện pháp quản lý tài chính trường THPT theo hướng tăng quyền tự chủ tại Hà Nội; Lã Tiến (2019) chỉ ra khó khăn của trường phổ thông thực hành tự chủ về học phí, nhân sự luân chuyển, kế hoạch dạy học và tuyển sinh; các bài viết của Phùng Nguyên (2019), Phong Điền & Việt Hà (2010), Oanh Trần (2018), Duy Tuyên (2019), Linh Hương (2019) và Hà Linh (2019) phản ánh thực tiễn thí điểm tự chủ tài chính tại Hà Nội, Thanh Hóa và Thành phố Hồ Chí Minh.

Nhóm nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực của hiệu trưởng

  • Tài liệu quốc tế: Bộ tiêu chuẩn thực hành chất lượng hiệu trưởng của Alberta (Canada, 2003) và khung đánh giá chất lượng giáo dục theo Chương trình hành động Dakar (UNESCO, 2000); nghiên cứu cơ chế quản lý lấy nhà trường làm cơ sở (SBM) tại Hồng Kông (triển khai thí điểm năm 1991, mở rộng năm 1997, luật hóa năm 2004); Khung năng lực 4 nhóm của Hội đồng Tiêu chuẩn Quốc tế về Hiệu quả Đào tạo và Dạy học (IBSTPI, 2019); Matthew & Amadan (2019) về phát triển năng lực cán bộ quản lý dựa trên nhu cầu thực tế và học tập liên tục; Annemarie Neeleman về các hình thức can thiệp phát triển năng lực quản lý trường học.
  • Tài liệu trong nước: Đặng Thị Thanh Huyền (2017) về chuẩn hiệu trưởng đáp ứng đổi mới giáo dục; Trần Hữu Hoan (2016, đề tài cấp Bộ) xây dựng khung năng lực quản lý và chương trình bồi dưỡng cho hiệu trưởng THPT Việt Nam; Phan Thị Thúy Quyên nghiên cứu quản lý hoạt động bồi dưỡng hiệu trưởng THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh; Trần Thị Thơm đề xuất 6 biện pháp quản lý bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông; Phạm Quang Trình, Trần Hữu Hoan và Phạm Xuân Hùng (2019) xác lập hệ thống tiêu chí chất lượng cán bộ quản lý THPT.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình đã công bố phần lớn tiếp cận vấn đề tự chủ tài chính dưới góc độ kinh tế giáo dục, quản lý nguồn kinh phí hoặc bồi dưỡng cán bộ quản lý trường học phổ thông nói chung. Chưa có công trình nào xây dựng một khung năng lực quản trị chuyên biệt gắn với các đặc thù của trường THPT công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đồng thời thiếu các giải pháp đồng bộ kết hợp giữa chuẩn hóa khung năng lực, đổi mới chương trình bồi dưỡng theo tình huống thực tiễn, hoàn thiện chính sách tuyển dụng, sử dụng và phối hợp liên ngành với chính quyền địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

  • Quản trị (Governance): Luận án tiếp cận quan điểm của Koontz & O'Donnel, Robert Albanese và Harris (2009), xác định quản trị là việc thiết lập và duy trì môi trường làm việc nhóm nhằm khai thác hiệu quả các nguồn lực để đạt mục tiêu tổ chức, phân biệt với quản lý (Management) ở chức năng định hướng chiến lược, phân quyền, trao quyền, kiểm soát và thực hiện trách nhiệm giải trình.
  • Quản trị nhà trường: Luận án tiếp thu định nghĩa của Trần Thị Mai Phương và Đặng Tự Ân, xác định quản trị nhà trường phổ thông là hoạt động chỉ đạo, giám sát hiệu quả của lãnh đạo nhà trường thông qua hệ thống quản trị nội bộ và bên ngoài, dựa trên nguyên tắc phân cấp, trao quyền, tự chủ, cam kết và giải trình xã hội để đạt mục tiêu chiến lược và cung ứng dịch vụ giáo dục.
  • Trường THPT công lập tự chủ tài chính: Cơ sở giáo dục công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân (theo Luật Giáo dục 2019), do Nhà nước thành lập và đại diện chủ sở hữu, nhưng được phân cấp quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tổ chức bộ máy, nhân sự, chuyên môn và tự bảo đảm toàn bộ kinh phí chi thường xuyên (hoặc cả chi đầu tư) theo quy định của pháp luật.
  • Năng lực quản trị nhà trường của hiệu trưởng: Khả năng tổng hợp của hiệu trưởng thể hiện qua kiến thức, kỹ năng và thái độ trong việc điều hành, tổ chức, quản lý và đánh giá toàn diện các mặt hoạt động của nhà trường trên nền tảng tự chủ tài chính, nhằm đạt mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục và thu hút người học.

Cách tiếp cận nghiên cứu

  1. Tiếp cận logic - lịch sử: Đánh giá các giai đoạn đổi mới giáo dục và cơ chế tự chủ để làm rõ tính tất yếu của việc nâng cao năng lực quản trị cho hiệu trưởng.
  2. Tiếp cận hệ thống: Xem xét trường THPT tự chủ trong mối quan hệ đa chiều với các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng và các thành tố nội bộ.
  3. Tiếp cận theo năng lực: Tiến hành theo quy trình 5 bước: (1) Nghiên cứu bối cảnh và chính sách tự chủ; (2) Đánh giá thực trạng năng lực quản trị; (3) Xác định các năng lực ưu tiên; (4) Thiết kế và triển khai chương trình bồi dưỡng; (5) Giám sát, đánh giá và điều chỉnh.
  4. Tiếp cận theo Chuẩn: Dựa trên Chuẩn hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông hiện hành để cụ thể hóa và bổ sung các tiêu chí quản trị đặc thù cho mô hình tự chủ.
  5. Tiếp cận theo chức năng quản trị: Phân tích năng lực qua 4 chức năng cốt lõi: Hoạch định, Tổ chức, Lãnh đạo, Kiểm soát và đánh giá.
  6. Tiếp cận nội dung hoạt động: Đi sâu vào các mảng công việc thực tế gồm quản trị chuyên môn, tổ chức nhân sự, quản trị tài chính - tài sản và phát triển môi trường giáo dục.

Phương pháp nghiên cứu

  • Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích, so sánh, hệ thống hóa và khái quát hóa các văn bản quy phạm pháp luật, chính sách giáo dục và các công trình khoa học trong và ngoài nước.
  • Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Điều tra bằng bảng hỏi: Sử dụng 02 mẫu phiếu khảo sát dành cho cán bộ quản lý Sở Giáo dục và Đào tạo, cán bộ quản lý trường học, giáo viên và nhân viên.
    • Phỏng vấn sâu: Trao đổi với chuyên gia quản lý giáo dục, đại diện cơ quan quản lý nhà nước và hiệu trưởng các trường THPT tự chủ tài chính.
    • Phương pháp quan sát: Ghi nhận thực tế quá trình điều hành, tổ chức hội đồng trường và các hoạt động chuyên môn tại cơ sở giáo dục.
    • Phương pháp chuyên gia và khảo nghiệm: Đánh giá mức độ cấp thiết và tính khả thi của 6 giải pháp đề xuất.
    • Phương pháp thử nghiệm sư phạm: Tổ chức triển khai thực nghiệm giải pháp chỉ đạo bồi dưỡng năng lực quản trị theo khung đề xuất cho đội ngũ cán bộ quản lý nguồn/quy hoạch tại Trường THPT Phan Huy Chú - Đống Đa và Trường THPT Hoàng Cầu (Hà Nội).
Bảng: Tổng hợp phương pháp nghiên cứu và đối tượng tác động
Phương pháp Đối tượng / Địa bàn thực hiện Mục đích dữ liệu
Nghiên cứu văn bản Luật Giáo dục 2019, Nghị quyết 29-NQ/TW, các văn bản chính sách tự chủ Xây dựng khung lý luận và chuẩn năng lực
Điều tra bảng hỏi CBQL Sở GD&ĐT, CBQL trường học, giáo viên, nhân viên trên toàn quốc Đo lường thực trạng nhận thức, năng lực và hoạt động bồi dưỡng
Phỏng vấn sâu & Chuyên gia Chuyên gia quản lý giáo dục, hiệu trưởng trường THPT tự chủ Làm sâu sắc nguyên nhân bất cập và thẩm định giải pháp
Thử nghiệm thực tế Cán bộ quản lý quy hoạch tại THPT Phan Huy Chú và THPT Hoàng Cầu (Hà Nội) Kiểm chứng tính hiệu quả và phù hợp của chương trình bồi dưỡng

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: Cơ sở lý luận về phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng trường trung học phổ thông công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Chương 1 xây dựng hệ thống cơ sở khoa học về quản trị trường học tự chủ. Tác giả phân tích vị trí, chức năng của trường THPT công lập tự chủ tài chính trong hệ thống giáo dục quốc dân theo quy định của Luật Giáo dục 2019, làm rõ vai trò của Đảng ủy/Chi bộ, Hội đồng trường và vị trí kép "vừa lãnh đạo, vừa quản lý" của hiệu trưởng. Luận án xác lập cấu trúc Khung năng lực quản trị nhà trường của hiệu trưởng gồm các nhóm năng lực chính:

  • Năng lực quản trị định hướng chiến lược và kế hoạch phát triển nhà trường.
  • Năng lực quản trị hoạt động chuyên môn, dạy học và giáo dục (đáp ứng CTGDPT 2018).
  • Năng lực quản trị tổ chức bộ máy và phát triển nhân lực.
  • Năng lực quản trị tài chính, tài sản và cơ sở vật chất.
  • Năng lực quản trị truyền thông, quan hệ xã hội và thu hút người học.
  • Năng lực giải trình xã hội và kiểm soát chất lượng giáo dục.

Về nội dung phát triển năng lực, chương này xác định quy trình quản lý gồm 6 khâu: xây dựng kế hoạch chiến lược phát triển năng lực; phát triển chương trình, nội dung và tài liệu bồi dưỡng; tổ chức bồi dưỡng gắn với đổi mới phương pháp và phát huy tự bồi dưỡng; xây dựng đội ngũ giảng viên/báo cáo viên; bảo đảm các điều kiện môi trường, nguồn lực; và tổ chức kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả. Luận án nhận diện 6 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển năng lực: thể chế chính sách pháp lý; năng lực quản lý của các cấp quản lý giáo dục; mức độ phân cấp và trao quyền thực chất; hệ thống giám sát định mức thu chi và quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp; năng lực thích ứng của hiệu trưởng theo mô hình tự chủ; và chiến lược phát triển năng lực cá nhân của hiệu trưởng.

CHƯƠNG 2: Cơ sở thực tiễn của phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng các trường trung học phổ thông công lập tự chủ tài chính

Chương 2 đúc kết kinh nghiệm quốc tế về quản trị trường học tự chủ tại Hồng Kông, Úc, Nhật Bản, Hà Lan và một số quốc gia châu Âu, rút ra bài học về phân cấp ngân sách trọn gói, trao quyền tuyển dụng nhân sự và cơ chế kiểm soát chất lượng đầu ra.

Phần khảo sát thực trạng cung cấp bức tranh chi tiết về các trường THPT công lập tự chủ tài chính tại Việt Nam:

  • Nhận thức và thực hiện phân cấp, trao quyền: Cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá cao tầm quan trọng của việc phân cấp nhưng mức độ thực hiện trên thực tế còn bị ràng buộc bởi các quy định hành chính chưa đồng bộ.
  • Thực trạng các năng lực quản trị cụ thể:
    • Quản trị dạy học và giáo dục: Đạt mức khá; hiệu trưởng chủ động trong xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường theo CTGDPT 2018 nhưng gặp khó khăn khi tổ chức dạy học phân hóa và liên môn.
    • Quản trị tổ chức nhân sự: Điểm nghẽn lớn nằm ở thẩm quyền tuyển dụng, hợp đồng lao động, trả lương theo hiệu quả công việc và cơ chế giải quyết giáo viên dôi dư/không đáp ứng yêu cầu.
    • Quản trị tài chính, tài sản: Hiệu trưởng chịu áp lực lớn trong việc cân đối nguồn thu học phí để chi thường xuyên, trích lập các quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và đầu tư trang thiết bị dạy học hiện đại khi không có ngân sách hỗ trợ.
  • Thực trạng hoạt động phát triển năng lực: Nhu cầu bồi dưỡng về kỹ năng quản trị tài chính, quản trị nhân sự và chuyển đổi số là rất cao. Tuy nhiên, các khóa bồi dưỡng hiện hành chủ yếu mang tính lý thuyết chung, thiếu các bài tập tình huống thực tế và chưa được thiết kế riêng cho đối tượng trường tự chủ tài chính.
  • Đánh giá tổng quát: Luận án chỉ rõ điểm mạnh là tính chủ động, linh hoạt của đội ngũ hiệu trưởng; hạn chế là sự lúng túng trong quản trị rủi ro tài chính và phân bổ nhân lực; nguyên nhân xuất phát từ hành lang pháp lý chưa hoàn chỉnh, thiếu quy định cụ thể về cơ chế tự chủ đối với bậc phổ thông và sự chậm trễ trong phân cấp quản lý của cơ quan chủ quản.

CHƯƠNG 3: Giải pháp phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng các trường trung học phổ thông công lập tự chủ tài chính trong bối cảnh đổi mới giáo dục

Chương 3 xác lập 5 nguyên tắc đề xuất giải pháp (bảo đảm tính pháp lý; tính khoa học; tính hệ thống và kế thừa; tính phù hợp thực tiễn; tính khả thi) và đưa ra hệ thống 6 giải pháp đồng bộ:

Bảng: Hệ thống 6 giải pháp phát triển năng lực quản trị nhà trường
Mã giải pháp Tên giải pháp Nội dung trọng tâm
Giải pháp 1 Cụ thể hóa và triển khai Khung năng lực quản trị Ban hành bộ tiêu chí và chỉ số đo lường năng lực đặc thù cho hiệu trưởng trường THPT tự chủ tài chính làm căn cứ đánh giá và tự đánh giá.
Giải pháp 2 Xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển năng lực Lập kế hoạch trung hạn và dài hạn dựa trên chuẩn năng lực và nhu cầu thực tiễn của từng trường trong bối cảnh thực hiện CTGDPT 2018.
Giải pháp 3 Quản lý phát triển chương trình, nội dung bồi dưỡng Thiết kế chương trình đào tạo theo mô-đun, tập trung vào kỹ năng quản trị tài chính, quản trị nhân lực, quản trị chất lượng và kỹ năng số.
Giải pháp 4 Chỉ đạo triển khai bồi dưỡng theo phương pháp thực hành Đổi mới hình thức tập huấn qua nghiên cứu tình huống (case study), hội thảo chuyên đề, tham quan mô hình và phát huy tinh thần tự học.
Giải pháp 5 Hoàn thiện chính sách tuyển dụng, bổ nhiệm, sử dụng Đổi mới tiêu chuẩn lựa chọn hiệu trưởng trường tự chủ, gắn đánh giá năng lực với kết quả đầu ra và thực hiện chính sách luân chuyển hợp lý.
Giải pháp 6 Tăng cường quan hệ phối hợp với chính quyền địa phương Thiết lập cơ chế hợp tác công - tư, phối hợp quản trị an ninh học đường và huy động nguồn lực xã hội hóa hợp pháp từ địa phương.

Luận án đã tổ chức khảo nghiệm lấy ý kiến chuyên gia và cán bộ quản lý về mức độ cấp thiết và tính khả thi của 6 giải pháp, kết quả đạt mức điểm đồng thuận cao. Đồng thời, tác giả đã tiến hành thử nghiệm Giải pháp 4 (chỉ đạo triển khai bồi dưỡng dựa trên khung năng lực và phương pháp tình huống) đối với đội ngũ cán bộ nguồn quy hoạch tại Trường THPT Phan Huy Chú - Đống Đa và Trường THPT Hoàng Cầu (Hà Nội). Kết quả đánh giá sau thử nghiệm cho thấy sự chuyển biến rõ rệt về nhận thức và kỹ năng xử lý các tình huống quản trị thực tiễn.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Luận án xây dựng khung lý thuyết hoàn chỉnh về phát triển năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính trong điều kiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục tại Việt Nam.
  • Xác lập Khung năng lực quản trị nhà trường của hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính, bao gồm các thành tố, tiêu chí và chỉ số hành vi đặc thù (quản trị tài chính tự bảo đảm, quản trị nhân sự tự chủ, cam kết chất lượng giáo dục và giải trình xã hội), đóng góp cơ sở khoa học để xây dựng chuẩn nghề nghiệp và chương trình đào tạo cán bộ quản lý giáo dục.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Phản ánh trung thực, toàn diện bức tranh thực trạng năng lực quản trị và công tác bồi dưỡng hiệu trưởng tại các trường THPT công lập tự chủ tài chính trên phạm vi cả nước, nhận diện chính xác các rào cản về cơ chế phân cấp và kỹ năng quản lý.
  • Đề xuất hệ thống 6 giải pháp quản lý mang tính ứng dụng cao, trong đó xây dựng khung chương trình bồi dưỡng theo tình huống thực tiễn đã được thử nghiệm và chứng minh tính hiệu quả tại các trường THPT tự chủ ở Hà Nội.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Giáo dục và Đào tạo) trong việc hoàn thiện thể chế phân cấp, quy hoạch, tuyển chọn, bổ nhiệm và bồi dưỡng đội ngũ lãnh đạo trường phổ thông tự chủ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát thực tế và phân tích chuyên sâu vào các nội dung trọng tâm gồm quản trị chất lượng, quản trị chuyên môn, cơ sở vật chất và công tác huy động nguồn lực thu hút người học; quá trình thử nghiệm giải pháp thực tế mới chỉ thực hiện tại 02 cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố Hà Nội và áp dụng cho 01 giải pháp bồi dưỡng do giới hạn về nguồn lực và thời gian nghiên cứu.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động dài hạn của Khung năng lực quản trị khi triển khai đại trà; tiếp tục thử nghiệm đồng bộ 5 giải pháp còn lại trên các vùng miền khác nhau; nghiên cứu sâu cơ chế tự chủ tài chính đối với các trường THPT công lập ở khu vực nông thôn, miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý giáo dục: Giúp Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở Giáo dục và Đào tạo nghiên cứu xây dựng văn bản hướng dẫn cơ chế tự chủ tại trường phổ thông, hoàn thiện quy định về tiêu chuẩn chức danh và quy trình bổ nhiệm hiệu trưởng trường tự chủ.
  • Cơ sở đào tạo cán bộ quản lý giáo dục: Học viện Quản lý Giáo dục và các trường đại học sư phạm có thể khai thác khung năng lực và khung chương trình bồi dưỡng được đề xuất trong luận án để biên soạn giáo trình, tài liệu bồi dưỡng theo tình huống thực tế.
  • Đội ngũ cán bộ quản lý trường phổ thông: Hiệu trưởng, phó hiệu trưởng và cán bộ trong diện quy hoạch có thể sử dụng khung năng lực làm công cụ tự đánh giá, xác định nhu cầu học tập và nâng cao kỹ năng điều hành trường học tự chủ.
  • Học viên, nghiên cứu sinh: Cung cấp tư liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu quản lý giáo dục, cách tiếp cận chuẩn hóa năng lực và tổng quan tài liệu về mô hình trường học tự chủ.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định sự khác biệt căn bản giữa quản trị (governance) và quản lý (management) trường học là gì?

Theo luận án, quản lý (management) hướng vào việc duy trì trật tự, sự nhất quán của tổ chức thông qua lập kế hoạch tác nghiệp, phân công nhiệm vụ và kiểm soát hành chính theo quy định sẵn có. Trong khi đó, quản trị (governance) xuất hiện khi có sự trao quyền và tách biệt quyền sở hữu, gắn liền với quyền tự chủ, định hướng chiến lược dài hạn, khả năng huy động và phát triển các nguồn lực, xây dựng cơ chế giám sát nội bộ, cam kết chất lượng và thực hiện trách nhiệm giải trình trước xã hội và cơ quan quản lý.

2. Khung năng lực quản trị của hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính gồm những nhóm năng lực nào?

Khung năng lực đề xuất bao gồm các nhóm: năng lực quản trị chiến lược phát triển nhà trường; năng lực quản trị hoạt động dạy học và giáo dục theo CTGDPT 2018; năng lực quản trị tổ chức bộ máy và nhân sự; năng lực quản trị tài chính, tài sản và cơ sở vật chất; năng lực quản trị truyền thông, quan hệ xã hội và thu hút người học; cùng với năng lực giám sát, đánh giá chất lượng và trách nhiệm giải trình.

3. Những khó khăn lớn nhất của hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính được luận án chỉ ra là gì?

Khó khăn lớn nhất nằm ở việc cân đối thu chi khi phải tự bảo đảm 100% kinh phí chi thường xuyên mà không có ngân sách nhà nước hỗ trợ; thẩm quyền quản trị nhân lực còn bị ràng buộc bởi các quy định biên chế hành chính; áp lực cạnh tranh trong tuyển sinh để bảo đảm nguồn thu học phí; và sự thiếu hụt các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu về quản trị tài chính và quản lý rủi ro.

4. Giải pháp nào trong luận án đã được tiến hành thử nghiệm thực tế và kết quả ra sao?

Luận án đã tổ chức thử nghiệm Giải pháp 4 ("Chỉ đạo triển khai bồi dưỡng năng lực quản trị nhà trường cho hiệu trưởng các trường THPT công lập tự chủ tài chính dựa vào khung năng lực và chương trình, nội dung bồi dưỡng đề xuất") tại Trường THPT Phan Huy Chú - Đống Đa và Trường THPT Hoàng Cầu (Hà Nội). Kết quả đánh giá cho thấy giải pháp đạt tính phù hợp cao, giúp cán bộ quản lý nâng cao rõ rệt năng lực thực tế trong việc xử lý các tình huống quản trị tài chính, nhân sự và đổi mới chuyên môn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hà Xuân Nhâm đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc xác lập cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng toàn diện và đề xuất 6 giải pháp phát triển năng lực quản trị cho hiệu trưởng trường THPT công lập tự chủ tài chính. Công trình đã đóng góp một Khung năng lực quản trị chuyên biệt và khung chương trình bồi dưỡng gắn với yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Kết quả nghiên cứu có giá trị khoa học và tính ứng dụng thực tiễn cao, phục vụ đắc lực cho công tác quản lý cán bộ và tiến trình đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam.