CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu [4] Ở Việt Nam, trong những năm gần đây đổi mới PPDH không chỉ là vấn đề của ngành giáo dục mà còn là vấn đề nhận được sự quan tâm hàng đầu của toàn xã hội. Trong quá trình thực hiện cải cách, chúng ta đã nhận được nhiều sự trợ của tổ chức quốc tế, đáng chú ý hơn cả là Chính phủ Vương quốc Bỉ với hai Dự án hỗ trợ cho các tỉnh miền núi phía Bắc thực hiện đổi mới PPDH theo định hướng áp dụng phương pháp dạy và học theo định hướng tích cực. Trong đó, Dự án Việt Bỉ I đã đầu tư cho 7 tỉnh từ năm 1999 đến 2003 và Dự án Việt Bỉ II đang đầu tư cho 14 tỉnh từ năm 2005 đến 2009.
PPDH theo hợp đồng, dạy học theo góc và dạy học theo dự án nằm trong nhóm 3 PPDH tích cực – học sâu của Dự án Việt – Bỉ, được triển khai trên 14 Sở GD&ĐT, 13 trường CĐSP và 42 trường thực hành SP. Không những vậy, Dự án Việt Bỉ góp phần vào việc nâng cao chất lượng đào tạo và bồi dưỡng trường sư phạm, trường THPT và cơ quan quản lý GD tại địa phương. Tôi đã dành thời gian tìm hiểu về ba PPDH trên nhiều phương diện như: tạp chí, sách báo, tài liệu, truyền thông và một số công trình luận văn, luận án thì nhận thấy rằng các PPDH này được khá nhiều người quan tâm nghiên cứu. Nhờ sự giúp đỡ của các nguồn trên internet mà tôi đã tìm ra một số tài liệu liên quan đến PPDH này.
“Dạy học theo góc, theo dự án, theo hợp đồng tiếp cận trong giáo dục nghệ thuật và cuộc sống” của tác giả Ths. Nguyễn Thị Đông, địa chỉ: http://www.vn/Pages/Content.aspx?siteid=1&sitepageid=162 2. “Phương pháp dạy học theo hợp đồng”, địa chỉ: http://baigiang.vn/present/show/entry_id/310181. “Phương pháp dạy học tích cực – dạy học sâu” của tác giả Lê Hương – Yên Biên, tại địa chỉ: http://phanminhchanh.info/home/modules.php?name=News&op.
“Tập huấn đồng đẳng về 3 PPDH – Học theo góc, theo hợp đồng, theo dự án T7/2008” theo dự án Việt – Bỉ tại 14 tỉnh, tại địa chỉ: 7 Luan van http://atl.vn/project-activities/active-teaching-and. “Về đổi mới PPDH ở các trường sư phạm trong xu thế hội nhập” của tác giả: PGS.TS Cao Đức Tiến thuộc viện nghiên cứu Sư phạm, trường Đại học sư phạm Hà Nội, tại địa chỉ: http://ioer.vn/component/k2/item/289. Luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học theo hợp đồng và dạy học theo góc góp phần rèn luyện kỹ năng dạy học cho sinh viên Hóa học trường ĐHSP” Tác giả Kiều Phương Hảo, Trường ĐHSP Hà Nội (2010). Luận văn thạc sĩ “Vận dụng quan điểm dạy học phân hóa trong môn hóa học ở trường THPT nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh (chương Sự điện li – Hóa học 11 NC )” Lê Thị Phương Loan – Luận văn Thạc sĩ Sư phạm Hóa học Hà Nội 2013.
Luận văn thạc sĩ Dương Thị Thanh Lan – Vận dụng phương pháp dạy học theo góc phần Hóa học vô cơ lớp 11 theo quan điểm dạy học phân hóa: http://ambn.vn/product/16503/van-dung-phuong-phap-day-hoc-theo-goc-phan- hoa-hoc-vo-co-lop-11-theo-quan-diem-day-hoc-phan-hoa. Luận văn tốt nghiệp Võ Thị Ngọc Thẩm – một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học hóa học chương Oxi - Lưu huỳnh lớp 10 với đối tượng học sinh trung bình yếu: https://www.net/garmentspace/mt-s-bin-php-nng-cao-hiu-qu-dy-hc-ha- hc-chng-oxi-lu-hunh-lp-10-vi-i-t=-09g-hc-sinh-trung-bnh-yu-69499977 10. Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Liên – Nghiên cứu và áp dụng quan điểm dạy học phân hóa ở trường trung học phổ thông nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh: http://xemtailieu.com/tai-lieu/nghien-cuu-va-ap-dung-quan-diem-day-hoc-phan- hoa-o-truong-trung-hoc-pho-thong-nham-tich-cuc-hoa-hoat-dong-nhan-thuc-cua- hoc-sinh-chuong-nhom-nito-hoa-hoc-lop-11-nang-cao-115471. Luận văn Thạc sĩ “Vận dụng dạy học theo góc vào phần sự điện li chương trình hóa học lớp 11 nâng cao với sự hỗ trợ của CNTT”.
Tác giả Nguyễn Minh Đức. Trường ĐHSP Hà Nội (2011).org/document/2291882-su-dung-phuong-phap-luoc-do-tu-duy- trong-giang-day-chuong-6-oxi-luu-huynh-hoa-hoc-10-ban-co-ban. Luận văn thạc sĩ : “Nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học theo hợp đồng và dạy học theo góc trong môn hóa học ở trường THPT – phần phi kim hóa học 10 nâng cao”. Tác giả Hoàng Thị Kim Liên.Trường ĐHSP Hà Nội (2011).
Luận văn Thạc sĩ : “Sử dụng PPDH theo hợp đồng trong dạy học hóa học phần phi kim lớp 10 nâng cao”. Tác giả Nguyễn Phước Hoài Sơn. Trường ĐHSP Thành phố Hồ Chí Minh (2011).org/document/3197070-nghien-cuu-ap-dung-phuong-phap- day-hoc-theo-hop-dong-va-phuong-phap-day-hoc-theo-goc-trong-day-hoc- chuong-oxi-luu-huynh-hoa-hoc-10-co-ban.vn/tai-lieu/luan-van-van-dung-phuong-phap-day-hoc-tich-cuc- trong-qua-trinh-day-hoc-mon-giao-duc-hoc-o-truong-cao-dang-su-pham-ngo- 41489/ 17.co/luan-van/khoa-luan-mot-so-bien-phap-nang-cao-hieu- qua-day-hoc-hoa-hoc-chuong-oxi-luu-huynh-lop-10-voi-doi-tuong-hoc-sinh- trung-63422/ 18.vn/luan-van/de-tai-hinh-su-dung-cac-phuong-phap-day-hoc- tich-cuc-o-truong-thcs-pham-huu-lau-33969/ Ngoài ra còn khá nhiều các luận văn khác tuy không nghiên cứu sâu ba phương pháp dạy học trên nhưng có sử dụng các phương pháp dạy học này kết hợp trong các phương pháp dạy học tích cực khác nhằm phát triển năng lực cho học sinh. Điều đó cho thấy các PPDH tích cực trong đó có các PPDH theo góc, theo hợp đồng và dạy học theo dự án là những PPDH tích cực đang ngày càng được các nhà Giáo dục nước ta quan tâm trong xu thế đổi mới PPDH như hiện nay.
Định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông và phương pháp dạy học hiện nay [5] 1. Chuyển từ chương trình định hướng nội dung dạy học sang chương trình định hướng năng lực 9 Luan van Để đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho một xã hội phát triển, nghành giáo dục nước ta đã và đang tiến hành đổi mới PPDH, đặc biệt chú trọng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động của HS trong học tập, coi HS là chủ thể của quá trình dạy học. Đây là nguyên tắc nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học và được xác định là một trong những phương hướng cải cách giáo dục phổ thông Việt Nam. Nhà trường trong thời đại ngày nay phải tạo ra những hệ dạy học mềm dẻo, đa năng, hiệu nghiệm, thích hợp với mọi đối tượng học sinh trong cơ chế thị trường và ngành khoa học hiện đại.
Đó là những hệ dạy học đòi hỏi tỉ trọng tự lực cao ở người học và sự điều khiển thông minh khéo léo của người thầy. Các PPDH hiện đại được phát sinh từ những tiếp cận khoa học hiện đại như: tiếp cận hệ thống (Systemic methods); tiếp cận modun (Modular approap); phương pháp grap (Grap methods). Từ đó xuất hiện các PPDH phức hợp như algorit dạy học, grap dạy học, modun dạy học. Tiếp cận hệ thống được xem như là công cụ phương pháp luận hiệu nghiệm.
Do đó, việc đổi mới PPDH phải theo tư tưởng tiếp cận hệ thống: cải cách cả hệ thống giáo dục, xác định mục tiêu đào tạo, nội dung trí dục và từ đó đổi mới PPDH. Điểm thay đổi rõ rệt so với từ trước nay, giáo dục phổ thông 12 năm sẽ chia làm hai giai đoạn là giáo dục cơ bản (gồm cấp tiểu học 5 năm và cấp THCS 4 năm) và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp (cấp THPT 3 năm). Hệ thống các môn học của chương trình giáo dục phổ thông được chia thành các môn học bắt buộc, môn học bắt buộc có phân hóa, môn học tự chọn và môn học tự chọn bắt buộc. Chương trình giáo dục phổ thông sẽ được phát triển thường xuyên, bao gồm các khâu xây dựng chương trình, đánh giá, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện chương trình trong quá trình thực hiện.
Những năng lực chung được tất cả các môn học và hoạt động giáo dục góp phần hình thành, phát triển: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. 10 Luan van Những năng lực chuyên môn được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học, hoạt động giáo dục nhất định: Năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất. Bên cạnh việc hình thành, phát triển các năng lực cốt lõi, chương trình giáo dục phổ thông còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng khiếu) của học sinh. Tóm lại: Chương trình giáo dục phổ thông của nước ta sau 2015 nhằm vào các định hướng lớn về đổi mới mục tiêu giáo dục: Chuyển nền giáo dục từ chủ yếu là dạy chữ sang nền giáo dục sang nền giáo dục kết hợp hài hòa dạy chữ, dạy nghề và dạy người; chuyển nền giáo dục từ chủ yếu nặng về ứng thí, bằng cấp sang nền giáo dục thực học, thực làm, coi trọng năng lực; chuyển từ nền giáo dục từ chủ yếu đào tạo theo khả năng của các cơ sở giáo dục sang đào tạo theo nhu cầu của xã hội và nhu cầu của người học.
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực Với mục tiêu đẩy nhanh công cuộc công nghệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển nền kinh tế thị trường có định hướng xã hội chủ nghĩa, mở cửa hội nhập với các nước trong khu vực và trên thế giới, đòi hỏi giáo dục nước nhà phải đào tạo nên những con người lao động có tính sáng tạo thích ứng với sự phát triển nhanh và đa dạng của xã hội. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong các Nghị quyết Trung ương từ năm 1996, được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (12- 1998), đặc biệt tái khẳng định trong điều 28.2, Luật Giáo dục (2005): “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”. Mục đích cuối cùng của đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là thay đổi lối học truyền thụ một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy học tích cực ”. Qua đó, giúp HS phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo; rèn luyện thói quen, khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến 11 Luan van thức vào những tình huống khác nhau trong học tập, trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập.
Làm cho “học” là quá trình kiến tạo, HS tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lí thông tin, tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất. Học để đáp ứng những yên cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai; học những cần thiết, bổ ích cho bản thân HS và cho sự phát triển của xã hội. Cụ thể hóa những định hướng trên, việc đổi mới phương pháp hóa học hiện nay đi theo các định hướng sau: - Chuyển từ mô hình dạy học truyền thụ 1 chiều sang mô hình hợp tác 2 chiều. - Học không chỉ để nắm kiến thức mà cả phương pháp đi đến kiến thức.
- Học cách học, trọng tâm là cách tự học, cách tự đánh giá. - Học lấy việc áp dụng kiến thức và bồi dưỡng thái độ làm trung tâm. - Rèn trí thông minh cho HS. - Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực.