MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh toàn cầu hóa cũng như xu thế hội nhập hiện nay, mục tiêu cấp thiết của mỗi quốc gia đó là đạt được sự tăng trưởng kinh tế, ổn định về chính trị, môi trường kinh tế vĩ mô và an sinh xã hội nhằm giúp đất nước có thể dễ dàng hơn trong việc hội nhập được với thế giới. Cùng vơi sự phát trển của công nghệ và internet đã thúc đẩy mô hình kinh tế sáng tạo. Mục tiêu của nền kinh tế sáng tạo là khai thác tiềm lực sản xuất của khu vực tư nhân, đặc biệt là khu vực dịch vụ đang tụt hậu và các doanh nghiệp nhỏ để tăng hiệu quả tác động của các khoản đầu tư NC&PT, bằng nhiều giải pháp như tăng cường liên kết giữa các viện nghiên cứu công với khu vực tư nhân, cũng như cải thiện môi trường pháp lý cho các doanh nhân đổi mới sáng tạo.
Ngoài ra, các doanh nghiệp nhỏ cũng được khuyến khích áp dụng công nghệ thông tin và truyền thông để có thể nắm bắt cơ hội của nền kinh tế số. Trong thế kỷ 21, nền kinh tế Hàn Quốc đã phải đối mặt với nhiều thách thức khi kết thúc thời kỳ tăng trưởng kinh tế nhanh, tăng trưởng GDP bình quân đầu người liên tục bị đình trệ kể từ năm 2007, tốc độ tăng trưởng kinh tế theo dự báo sẽ giảm từ 3,5% năm 2010 xuống còn 2,1% năm 2020, tỷ lệ việc làm chỉ ở mức khoảng 59% kể từ năm 2007 và hệ số việc làm trong tất cả các ngành công nghiệp giảm từ 10,1 năm 2005 xuống còn 7,9 vào năm 2011. Bên cạnh đó, dân số già hóa nhanh, tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới và sự thiếu vắng các công nghệ mới thúc đẩy tăng trưởng đang làm lu mờ triển vọng phát triển kinh tế của Hàn Quốc. Vì vậy, kể từ khi nhậm chức vào năm 2013, Chính quyền tổng thống Park Geun-hye đã đưa ra sáng kiến "nền kinh tế sáng tạo” như là triết lý cốt lõi để giải quyết những thách thức trên.
1 Hàn Quốc là trường hợp thành công điển hình trong việc phát triển kinh tế bắt kịp các quốc gia phát triển thông qua chiến lược sản xuất và định hướng xuất khẩu dưới sự dẫn dắt của Chính phủ. Hàn Quốc cũng là một trong số rất ít những ví dụ điển hình về một quốc gia chuyển đổi nhanh chóng từ nền kinh tế nông nghiệp sang một cường quốc công nghiệp hàng đầu thế giới. Bên cạnh đó, nền kinh tế sáng tạo đang được coi là xu hướng phát triển của rất nhiều quốc gia trên thế giới. Hàn Quốc là một trong những quốc gia đi đầu ở châu Á về nhận thức và hành động trong chiến lược tăng trưởng kinh tế - xã hội theo hướng kinh tế sáng tạo, là nền kinh tế có tốc độ phát triển cao và được gọi “phép màu của Châu Á” trong những năm từ thập niên 60 cho đến đầu thế kỷ 21.
Những thành công trong phát triển mô hình kinh tế sáng tạo tại Hàn Quốc có thể kể đến: Chính phủ chủ động nâng cao năng lực của DN đầu tư mạo hiểm và DNVVN trong nền kinh tế sáng tạo; luôn chú trọng chính sách phát triển nguồn nhân lực tài năng sáng tạo toàn cầu để ứng phó với thách thức của nền kinh tế sáng tạo; quan tâm xây dựng và phát triển mạng lưới các tổ chức khoa học và công nghệ và vườn ươm DN khởi nghiệp sáng tạo để hỗ trợ và tạo nền tảng cho nền kinh tế sáng tạo. Với những thành công trên thì mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc là bài học hữu ích cho các quốc gia trên thế giới học học kinh nghiệm. Với những lý do trên, nghiên cứu này tập trung vào phân tích mô hình phát triển kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc; nghiên cứu một số kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc phát triển nền kinh tế sáng tạo, từ đó, đưa ra một số gợi ý cho Việt Nam trong quá trình hình thành, phát triển nền kinh tế sáng tạo và bắt kịp cơ hội để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững; đánh giá được những thành tựu cũng như khó khăn còn tồn tại để từ đó đề ra những giải pháp và kinh nghiệm giúp Việt Nam trong công cuộc đổi mới đất nước để trở thành nước công nghiệp hiện đại trong tương lai. 2 Theo đó, chủ đề về “Phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc và bài học cho Việt Nam” đã được Học viên lựa chọn làm đề tài nghiên cứu Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Kinh tế quốc tế.
Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở lý thuyết và phân tích thực trạng phát triển mô hình phát triển kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc, đề xuất một số giải pháp để phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện mục tiêu trên, nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau: - Tổng quan vấn đề lý luận nghiên cứu về phát triển mô hình kinh tế sáng tạo. - Tìm hiểu về bối cảnh phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc, phân tích thực trạng phát triển kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc.
Đánh giá những thành công và hạn chế? - Đề xuất những bài học kinh nghiệm và giải pháp trong việc phát triển mô hình kinh tế sáng tạo cho Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu Luận văn nhằm trả lời những câu hỏi sau: - Bối cảnh phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc như thế nào? - Thực trạng phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc trong những năm qua? Sự phát triển này đã đạt được những thành công nào?, còn những hạn chế nào? - Bài học nào dành cho Việt Nam trong phát triển mô hình kinh tế sáng tạo. Cần có những giải pháp nào để phát triển mô hình kinh tế sáng tạo tại Việt Nam trong thời gian tới? 3 4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tƣợng nghiên cứu Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Đề tài phân tích trường hợp phát triển mô hình kinh tế sáng tạo tại Hàn Quốc, việc ứng dụng nghiên cứu tại thị trường Việt Nam. - Về thời gian: Nghiên cứu từ những năm 90 đến giai đoạn những năm 2000-2020. Thời gian này bao quát các giai đoạn phát triển của nền kinh tế Hàn Quốc. Bố cục luận văn Nội dung của Luận văn được chia thành bốn chương chính như sau.
Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về mô hình kinh tế sáng tạo Chương 2. Phương pháp nghiên cứu Chương 3. Thực trạng phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH KINH TẾ SÁNG TẠO 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Cụm từ “mô hình kinh tế sáng tạo” hiện nay đã trở nên quen thuộc với nhiều người. Mô hình kinh tế sáng tạo giúp ích được rất nhiều cho sự phát triển kinh tế và làm giàu cho một quốc gia. Các nghiên cứu về phát triển mô hình kinh tế sáng tạo của Hàn Quốc Năm 2013, khi nền kinh tế Hàn Quốc trong bối cảnh toàn cầu, đã và đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức.
Để nền kinh tế Hàn Quốc vượt qua được trở ngại và phát triển mạnh, Hàn Quốc cần chuyển đổi mô hình kinh tế từ nền kinh tế định hướng huớng xuất khẩu sang nền kinh tế sáng tạo vì nếu chỉ dựa vào mô hình tăng trưởng cũ, quốc gia này sẽ đạt đến ngưỡng giới hạn và không tăng trưởng hơn nữa. Nền kinh tế sáng tạo, theo quan điểm của Tổng thống Park, là nền kinh tế được thách thức bởi sự hội tụ của KH&CN với ngành công nghiệp, sự kết hợp của văn hóa với ngành công nghiệp và sự thăng hoa của đổi mới sáng tạo. Nền kinh tế sáng tạo vượt ra ngoài sự mở rộng đơn thuần của các thị trường hiện có, tạo lập thị trường mới và tạo việc làm trên cơ sở của sự hội tụ. Để hiện thực hóa nền kinh tế sáng tạo, Hàn Quốc phải thực hiện một loạt các cải cách nhằm thúc đẩy mạnh mẽ tăng trưởng kinh tế của quốc gia về trung hạn bằng cách tạo thêm nhiều việc làm và nâng cao năng suất.
Các cải cách cơ cấu sẽ làm tăng GDP khoảng 1,25% sau 5 năm và 2,5% sau 10 năm. Trong khi khoảng 2/3 tác động bắt nguồn từ những lợi ích mà năng suất mang lại, thì việc làm cũng được dự báo sẽ tăng khoảng 100.000 việc làm sau 5 năm (0,4% lực lượng lao động năm 2014) và khoảng 180.000 việc làm sau 10 năm. 5 Hàn Quốc là một trong những quốc gia đi đầu ở châu Á về nhận thức và hành động trong chiến lược tăng trưởng kinh tế - xã hội theo hướng kinh tế sáng tạo. Đến năm 2020, Hàn Quốc trở thành quốc gia thứ 8 trên thế giới phổ cập dịch vụ internet tốc độ cao.
Hàn Quốc xếp thứ nhất trong bảng xếp hạng 30 quốc gia có nền kinh tế sáng tạo nhất của Bloomberg năm 2014, trong khi năm 2013 vẫn đang ở vị trí thứ 19. Diễn đàn Kinh tế thế giới mô tả Hàn Quốc có “năng lực sáng tạo đáng chú ý” và xếp hạng quốc gia này ở vị trí thứ 17 trên toàn cầu. Nền kinh tế sáng tạo được định nghĩa là nền kinh tế tạo ra những giá trị gia tăng mới thông qua việc kết hợp các ngành công nghiệp với nhau hoặc kết hợp công nghiệp với văn hóa. Sự kết hợp này đưa đến động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế và tạo ra nhiều việc làm hơn.
Để hướng đến mục tiêu “kinh tế sáng tạo”, Chính phủ đã thiết lập một cơ quan chuyên trách lĩnh vực này, đó là Bộ Tương lai, Sáng tạo và Khoa học. Bộ này được thành lập với mục đích hỗ trợ một cách hệ thống các chính sách liên quan đến nền kinh tế sáng tạo. Có tới 20 trong số 140 nhiệm vụ chính của Chính phủ đương nhiệm liên quan tới chủ đề này. Từ sau khi bà Park Geun-hye nhậm chức tổng thống, thuật ngữ "nền kinh tế sáng tạo" đã được sử dụng như một động lực mới của quá trình phục hồi kinh tế của Hàn Quốc.
Thuật ngữ này được dùng làm điểm tham chiếu cho nỗ lực chuyển đổi mô hình kinh tế từ việc "theo sau" (đi theo các nước phát triển) sang “tiên phong dẫn đầu” (đi trước các nước khác).