CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. KHÁI QUÁT VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. Một số khái niệm a. Phát triển Phát triển là quá trình vận động theo chiều hướng đi lên, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện trong một quá trình lâu dài.
Như vậy, phát triển là quá trình qua đó một xã hội người cùng nhau phấn đấu đạt tới chỗ thỏa mãn được các nhu cầu mà xã hội ấy coi là cơ bản và hiện đại, đặc biệt là chú trọng nâng cao chất lượng cuộc sống của con người trên nhiều khía cạnh khác nhau như: nâng cao mức sống vật chất; nâng cao chất lượng hoạt động văn hóa xã hội; cải thiện giáo dục, chăm sóc sức khỏe của người dân; cải thiện quan hệ xã hội, tạo sự bình đẳng về cơ hội và bảo đảm các quyền chính trị và công dân. Phát triển kinh tế Phát triển kinh tế là sự gia tăng thu nhập và sản phẩm quốc gia hay trên đầu người gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thể chế kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống (cải thiện sức khỏe, giáo dục và những khía cạnh khác về phúc lợi con người). Như vậy phát triển kinh tế về bản chất phải thể hiện sự thay đổi đồng bộ, trong đó xã hội đảm bảo những nhu cầu cơ bản, những mong muốn của các cá nhân, các nhóm dân cư trong xã hội đó; chuyển từ trạng thái mà người dân phải đối mặt với sự thiếu thốn, không thỏa mãn sang trạng thái mọi người dân được hưởng cuộc sống vật chất cũng như tinh thần tốt hơn. Khái niệm phát triển kinh tế cũng được lý giải như là một quá trình thay đổi theo hướng Luan van 9 hoàn thiện về mọi mặt của nền kinh tế bao gồm kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế trong một thời gian nhất định.
Phát triển kinh tế được hiểu là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế. Phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi về chất, nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện hai vấn đề kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia [16]. Theo cách hiểu như vậy, phát triển kinh tế phải là quá trình lâu dài và do các nhân tố nội tại của nền kinh tế quyết định. Nội dung của phát triển kinh tế được khái quát theo ba tiêu thức: Một là, sự gia tăng tổng mức thu nhập của nền kinh tế và mức gia tăng thu nhập bình quân trên một đầu người.
Đây là tiêu thức thể hiện quá trình biến đổi về lượng của nền kinh tế, là điều kiện cần để nâng cao mức sống vật chất của một quốc gia và thực hiện những mục tiêu khác của phát triển. Nền kinh tế có tăng trưởng thì ngân sách nhà nước ngày càng mở rộng, thu nhập dân cư cũng nâng lên và như vậy có điều kiện nâng cao mức hưởng thụ về vật chất cũng như tinh thần cho người dân. Hai là, biến đổi theo đúng xu thế của cơ cấu kinh tế. Đây là tiêu thức phản ánh sự biến đổi về chất của nền kinh tế một quốc gia.
Để phân biệt các giai đoạn phát triển kinh tế hay so sánh trình độ phát triển kinh tế giữa các nước với nhau, người ta thường dựa vào dấu hiệu về dạng cơ cấu ngành kinh tế mà quốc gia đạt được. Thay đổi cơ cấu nền kinh tế gồm nhiều vấn đề rộng lớn, bao gồm những thay đổi về cấu trúc tỷ lệ trong tổng sản lượng quốc gia của ngành kinh tế, nguồn lao động, thành phần kinh tế, vùng kinh tế. theo xu hướng ngày càng tiến bộ, thực chất chuyển dịch từ một nền kinh tế nông nghiệp truyền thống sang nền kinh tế có công nghiệp hiện đại và các ngành dịch vụ được phát triển. Ba là, sự biến đổi ngày càng tốt hơn trong các vấn đề xã hội.
Mục tiêu cuối cùng của sự phát triển kinh tế trong các quốc gia không phải là tăng Luan van 10 trưởng hay dịch chuyển cơ cấu kinh tế, mà là xóa bỏ nghèo đói, suy dinh dưỡng, sự tăng lên của tuổi thọ bình quân, khả năng tiếp cận đến các dịch vụ y tế, nước sạch, trình độ dân trí, giáo dục của quảng đại quần chúng nhân dân. Hoàn thiện các tiêu chí trên là sự thay đổi về chất xã hội của quá trình phát triển kinh tế. Ý nghĩa của phát triển kinh tế Phát triển kinh tế làm tăng thu nhập cho nền kinh tế. Quá trình phát triển kinh tế gắn liền với tăng trưởng kinh tế, có nghĩa là giá trị sản xuất, giá trị tổng sản phẩm quốc nội, tổng sản phẩm quốc dân, thu nhập quốc dân cũng như thu nhập bình quân đầu người qua từng năm tăng.
Qua đó, quá trình phát triển kinh tế làm tăng thu nhập cho nền kinh tế, đồng thời quá trình phát triển kinh tế cũng là quá trình thay đổi về lượng của nền kinh tế. Phát triển kinh tế đi kèm với những thay đổi trong cơ cấu kinh tế. Thay đổi cơ cấu kinh tế hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế để đi đến kết quả tạo ra một cơ cấu tiến bộ hơn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tính chất tiến bộ của cơ cấu kinh tế là tiêu chuẩn hay chỉ báo về phát triển kinh tế của một quốc gia Phát triển kinh tế tạo ra nguồn lực nhằm giải quyết các vấn đề xã hội.
Quá trình phát triển kinh tế chính là nơi cung cấp nguồn lực để giải quyết các vấn đề xã hội phát sinh trong nền kinh tế. Phát triển kinh tế sẽ tạo cơ sở vật chất để Chính phủ đề ra và thực hiện được các chính sách và chương trình xã hội hướng tới mục tiêu cải thiện đời sống cho nhân dân, xóa đói giảm nghèo, phát triển y tế, giáo dục, nông nghiệp nông thôn, hạn chế tệ nạn xã hội. Phát triển kinh tế gắn liền với sự thay đổi theo hướng tốt hơn các vấn đề xã hội. Bên cạnh các tiêu chí đánh giá quá trình phát triển kinh tế thông qua các chỉ tiêu về tăng trưởng kinh tế thì các tiêu chí đánh giá về tiến bộ xã hội cũng là một nhân tố quan trọng nhằm đánh giá chất lượng của quá trình phát triển kinh tế.
Phát triển kinh tế đồng thời giải quyết được các vấn đề về Luan van 11 việc làm cho người lao động, thực hiện xóa đói giảm nghèo, giải quyết các vấn đề bất bình đẳng thu nhập cũng như các khía cạnh khác về phúc lợi của con người như giáo dục, y tế, chăm sóc sức khỏe. NỘI DUNG CỦA PHÁT TRIỂN KINH TẾ 1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hợp lý Cơ cấu kinh tế được hiểu là tổng thể những mối quan hệ về số lượng và chất lượng giữa các bộ phận cấu thành đó trong một thời gian và trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định. Mối quan hệ về số lượng giữa các bộ phận cấu thành có thể biểu hiện qua tỷ trọng của mỗi ngành trong GDP, trong tổng lao động hay tổng vốn của nền kinh tế tại một thời điểm nào đó.
Nếu xem xét theo thời gian và trong mối quan hệ giữa các yếu tố đó sẽ phản ánh mối quan hệ về chất lượng mà thực chất là sự chuyển dịch cơ cấu [2]. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi của cơ cấu kinh tế theo thời gian từ trạng thái và trình độ này tới một trạng thái và trình độ khác phù hợp với sự phát triển kinh tế xã hội và các điều kiện vốn có nhưng không lặp lại trạng thái cũ. Để đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế có theo hướng tiến bộ hay không ta phải đi xem xét quá trình chuyển dịch cơ cấu của nền kinh tế ấy có diễn ra cùng chiều với xu hướng vận động chung của nền kinh tế thế giới không, tức là mức độ phù hợp với xu thế khách quan, mang tính thời đại. Xét trên khía cạnh phát triển kinh tế thì dạng cơ cấu ngành được xem là quan trọng nhất vì nó phản ánh sự phát triển của khoa học công nghệ, lực lượng sản xuất, phân công lao động chuyên môn hóa và hợp tác sản xuất.
Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành là một quá trình diễn ra liên tục và gắn liền với sự phát triển kinh tế. Ngược lại, nhịp độ phát triển, tính chất bền vững của quá trình tăng trưởng lại phụ thuộc vào khả năng chuyển dịch cơ cấu ngành linh hoạt, phù hợp với những điều kiện kinh tế bên trong, bên ngoài và các lợi Luan van 12 thế tương đối của nền kinh tế. Công thức tính tỷ lệ đóng góp của các ngành vào tổng giá trị sản xuất: %ΔYit = (Yit / Y) x 100% Trong đó: Y là GO nền kinh tế Yit là giá trị sản xuất của ngành i năm t Sự thay đổi tỷ lệ đóng góp của các ngành vào tổng giá trị sản xuất hay GDP, chỉ tiêu này phản ánh mức chuyển dịch cơ cấu kinh tế: %ΔYit = %Yit - %Yio Sự chuyển dịch cơ cấu ngành nghề thể hiện tính hiệu quả của việc phân bổ nguồn lực. Trong nền kinh tế hội nhập quốc tế và khu vực ngày càng phát triển thì việc lựa chọn và chuyển dịch hợp lý cơ cấu ngành thể hiện được các lợi thế tương đối và khả năng cạnh tranh của một quốc gia, địa phương, là cơ sở cho sự chủ động tham gia và thực hiện hội nhập thắng lợi.
Để xác định cơ cấu kinh tế phù hợp phải dựa trên cơ cấu kinh tế hiện có và cải tạo những khía cạnh chưa phù hợp để xây dựng nên một cơ cấu kinh tế mới tiến bộ và phù hợp hơn với các điều kiện kinh tế. Gia tăng quy mô sản xuất Gia tăng quy mô sản xuất là sự gia tăng về số lượng các đơn vị sản xuất kinh doanh hoặc sự gia tăng về số lượng sản phẩm sản xuất ra trong nền kinh tế. Gia tăng quy mô sản xuất có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của một quốc gia hay địa phương, phản ảnh sự phát triển đi lên của nền kinh tế. Để đánh giá sự gia tăng quy mô sản xuất của địa phương cần căn cứ vào sự gia tăng các đơn vị sản xuất và năng lực sản xuất của đơn vị qua các năm.
Gia tăng số lượng các cơ sở sản xuất Phát triển kinh tế là quá trình lớn lên, tăng lên về mọi mặt của các yếu tố, các bộ phận trong đó có gia tăng số lượng các đơn vị sản xuất kinh doanh trong nền kinh tế.