CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN THẺ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động thanh toán thẻ tại NHTM 1. Lịch sử phát triển thẻ thanh toán Thẻ Ngân hàng được hình thành đầu tiên tại Mỹ, xuất phát từ thói quen cho khách hàng mua chịu của các chủ tiện bán lẻ dựa trên uy tín của khách hàng đối với các tiệm này.
Năm 1914, tổ chức chuyển tiền của Mỹ Western Union lần đầu tiên cung cấp cho khách hàng đặc biệt của mình dịch vụ thanh toán trả chậm. Hình thức sơ khai của thẻ là Charg-it, Charg-it là một hệ thống mua bán chịu do John Biggins sáng lập ra năm 1946. Hệ thống này cho phép khách hàng trả tiền cho các giao dịch mua bán lẻ tại địa phương. Năm 1949, ông Frank McNamara- một doanh nhân người Mỹ đã nảy ra ý tưởng về một phương tiện thanh toán thay thế cho tiền mặt, có thể sử dụng mọi lúc mọi nơi.
Tới năm 1960, Bank of America giới thiệu sản phẩm thẻ đầu tiên của mình- BANKAMERICARD. Sau đó là 14 Ngân hàng hàng đầu phía Đông nước Mỹ liên kết với nhau thành tổ chức ICA một tổ chức mới với chức năng là đầu mối trao đổi các thông tin về giao dịch thẻ. Vào năm 1977, thẻ của Ngân hàng Bank of America mới thật sự được chấp nhận trên toàn cầu thay vì tên Bank Americard tên thẻ VISA ra đời. Năm 1979 Master Charge đổi tên thành Master Card và trở thành tổ chức thẻ đứng thứ 2 sau VISA.
Đến nay dịch vụ thẻ thanh toán của Ngân hàng đã phát triển ở khắp các quốc gia trên thế giới. Với những tiện ích mang lại, thẻ thanh toán đã và đang trở thành phương tiện thanh toán thu hút sự chú ý chủ yếu của mọi tầng lớp dân cư tại các nước phát triển trong đó có Việt Nam. Hồ Ngọc Thanh Vân | SB 15I Luan van Khóa luận tốt nghiệp 2 Đại học Thương Mại 1.2 Khái niệm và đặc điểm cấu tạo thẻ thanh toán, phân loại thẻ 1. Khái niệm Thẻ Ngân hàng là một phương thức thanh toán kinh doanh thương mại (TTKDTM) do Ngân hàng hoặc các công ty lớn phát hành cho khách hàng, theo đó người sử dụng thẻ có thể dùng để thanh toán tiền hàng hoá dịch vụ mà không dùng tiền mặt tại các đơn vị chấp nhận thẻ hay rút tiền tại các Ngân hàng đại lý thanh toán thẻ tại các máy rút tiền tự động -ATM.
- Thẻ thanh toán là một loại thẻ giao dịch tài chính được phát hành bởi Ngân hàng, các tổ chức tài chính hay các công ty. Thẻ thanh toán là phương tiện TTKDTM, ra đời từ phương thức mua bán chịu hàng hoá bán lẻ và phát triển gắn liền với việc ứng dụng công nghệ tin học trong lĩnh vực tài chính Ngân hàng. - Thẻ thanh toán là công cụ thanh toán do Ngân hàng phát hành thẻ cấp cho khách hàng để thanh toán hàng hoá dịch vụ hoặc rút tiền mặt tại các máy ATM hay các Ngân hàng. - Thẻ thanh toán còn được dùng để thực hiện nhiều chức năng khác như xem số dư tài khoản, in sao kê, chuyển khoản, thanh toán một số loại hoá đơn… 1.
Đặc điểm cấu tạo của thẻ thanh toán: - Thẻ là công cụ thanh toán có những đặc điểm khác so với các phương tiện thanh toán khác, ngày nay là thẻ đã được chế tạo theo kỹ thuật vi mạch điện tử. - Thẻ được làm bằng nhựa (plastic), có 3 lớp ép sát, lõi thẻ được làm bằng nhựa trắng cứng nằm giữa hai lớp tráng mỏng. Thẻ có kích thước chung theo tiêu chuẩn quốc tế la 5,50 cm x8,50 cm, dày 1mm, có 4 góc tròn. Màu sắc của thẻ tuỳ theo từng quy định của từng ngân hàng phát hành mà có thể khác nhau.
Tuy nhiên, đặc điểm thường có ở mỗi loại thẻ là: - Mặt trước của thẻ gồm: Nhãn hiệu thương mại của thẻ; tên và logo của Ngân hàng phát hành thẻ; số thẻ, tên chủ thẻ được in nổi; ngày hiệu lực của thẻ. Ngoài ra còn có các đặc điểm Hồ Ngọc Thanh Vân | SB 15I Luan van Khóa luận tốt nghiệp 3 Đại học Thương Mại khác như: hình của chủ thẻ, hình nổi không gian ba chiều, con chip (đối với thẻ thông minh) các đặc tính để tăng tính an toàn của thẻ, đè phòng giả mạo. - Mặt sau thẻ gồm: Dải băng từ chứa các thông tin đã được mã hoá theo một chuẩn thống nhất như: số thẻ, tên chủ thẻ, ngày hết hạn, các yếu tố kiểm tra an toàn khác như bảng lý lịch ngân hàng, mã số, ngày giao dịch cuối cùng, mức rút tối đa và số dư Ô chữ ký chủ thẻ; Ghi chú bằng tiếng Việt và tiếng Anh; Địa chỉ phát hành 1.3 Phân loại thẻ thanh toán Sơ đồ 1.1: Các loại thẻ thanh toán a. Phân loại theo đặc tính kỹ thuật: Thẻ khắc chữ nổi: là loại thẻ được làm dựa trên kỹ thuật khắc chữ nổi.
Trên bề mặt những thông tin cần thiết được khắc nổi. Hiện nay người ta không dùng loại thẻ này nữa vì kỹ thuật sản xuất quá thô sơ, dễ bị làm giả. Thẻ băng từ (Magnetic Stripe): Được sản xuất dựa trên kỹ thuật từ tính với một dải băng từ chứa 2 rãnh thông tin ở mặt sau thẻ. Thẻ loại này được sử dụng phổ biến trong vòng 20 năm trở lại đây nhưng có điểm yếu như là: dễ bị lợi Hồ Ngọc Thanh Vân | SB 15I Luan van Khóa luận tốt nghiệp 4 Đại học Thương Mại dụng do thông tin ghi trong thẻ không tự mã hoá được; có thể đọc thẻ dễ dàng với thiết bị đọc gắn với máy tính; thẻ chỉ mang thông tin cố định; khu vực chứa tin hẹp… Thẻ thông minh (Smart Card): Là thế hệ mới nhất của thẻ thanh toán, thẻ thông minh dựa trên kỹ thuật vi xử lý tin học nhờ gắn vào thẻ chip điện tử có cấu trúc như một máy tính hoàn hảo.
Hiện nay, thẻ thông minh được sử dụng rất phổ biến trên thế giới vì có ưu điểm về mặt kỹ thuật độ an toàn cao, khó làm giả được. Ngoài ra còn làm cho quá trình thanh toán thuận tiện, an toàn và nhanh chóng hơn. Phân loại theo tính chất thanh toán của thẻ - Thẻ ghi nợ (Debit Card): Là loại thẻ có quan hệ trực tiếp và gắn với tài khoản tiền gửi thanh toán của chủ thẻ. Khi mua hàng hoá, dịch vụ, giá trị giao dịch sẽ được khấu trừ ngay lập tức vào tài khoản của chủ thẻ thông qua các thiết bị điện tử đặt tại nơi tiếp nhận thẻ, đồng thời chuyển tiền vào tài khoản của nơi tiếp nhận… Thẻ ghi nợ còn được sử dụng để rút tiền mặt tại máy ATM.
Thẻ ghi nợ không có hạn mức tín dụng vì nó phụ thuộc vào số dư hiện hữu trên tài khoản của chủ thẻ. Có 2 loại thẻ ghi nợ cơ bản: + Thẻ online: là loại thẻ mà giá trị những giao dịch được khấu trừ ngay lập tức vào tài khoản chủ thẻ + Thẻ offline: là loại thẻ mà giá trị những giao dịch được khấu trừ vào tài khoản chủ thẻ sau một vài ngày - Thẻ trả trước (Prepaid Card): Đây là loại thẻ mới được phát triển trên thế giới, khách hàng không cần phải thực hiện các thủ tục phát hành thẻ theo yêu cầu của ngân hàng như điền vào yêu cầu phát hành thẻ, chứng minh tài chính, họ chỉ cần trả cho ngân hàng một số tiền sẽ được ngân hàng cấp cho một tấm thẻ với mệnh giá tương đương. Đặc tính của thẻ này giống như mọi thẻ bình thường khác, chỉ có điều thẻ được giới hạn trong số tiền có trong thẻ và chi tiêu trong Hồ Ngọc Thanh Vân | SB 15I Luan van Khóa luận tốt nghiệp 5 Đại học Thương Mại một thời gian nhất định tuỳ vào quy định của mỗi ngân hàng, tức là hạn mức thẻ không có tính chất tuần hoàn. - Thẻ tín dụng (Credit Card): Đây là loại thẻ được sử dụng phổ biến hiện nay.
Chủ thẻ được sử dụng một hạn mức tín dụng tuần hoàn không phải trả lãi để mua hàng hoá và dịch vụ. Cuối tháng, khách hàng sẽ nhận được một bảng sao kê do ngân hàng gửi tới. Nếu khách hàng thanh toán được hết số tiền nợ thì sẽ không phải trả lãi, còn nếu trả được một phần thì chủ thẻ phải trả lãi, trả phí hoặc bị phạt theo quy định của Ngân hàng trong từng thời kỳ. - Thẻ rút tiền tự động (Cash Card): Là loại thẻ ghi nợ cho phép chủ thẻ sử dụng thẻ để rút tiền mặt từ tài khoản của chủ thẻ tại các máy rút tiền tự động (ATM) hoặc sử dụng các dịch vụ khác mà máy ATM cung ứng.
Phân loại theo phạm vi lãnh thổ - Thẻ nội địa (Local Card) : Là loại thẻ được giới hạn sử dụng trong phạm vi một Quốc gia, chủ yếu được sử dụng cho mục đích tiêu dùng do vậy đồng tiền sử dụng trong giao dịch mua bán hàng hoá hay rút tiền phải là đồng bản tệ của Quốc gia đó. - Thẻ quốc tế (International Card): Là loại thẻ có thể thanh toán tại bất cứ quốc gia nào trên thế giới có cơ sở chấp nhận loại thẻ đó. Thẻ Quốc tế được hỗ trợ và quản lý trên toàn thế giới bởi những tổ chức thẻ Quốc tế như: Master card, VISA… hoặc các công ty điều hành như Amex, JBC, Diner Club… hoạt động trong hệ thống thống nhất và đồng bộ, sử dụng ngoại tệ mạnh để thanh toán. Thẻ này được khách hàng ưa chuộng do tính thuận lợi, an toàn.
Các ngân hàng cũng được lợi ích đáng kể với loại thẻ này như nhận được nhiều sự giúp đỡ trong nghiên cứu thị trường, chi phí xây dựng cơ sở chấp nhận thẻ thấp hơn so với tự hoạt động. Phân loại theo chủ thể phát hành - Thẻ do ngân hàng phát hành: Đây là loại thẻ do ngân hàng cung cấp cho khách hàng, giúp khách hàng sử dụng linh hoạt tài khoản của mình hoặc sử dụng số Hồ Ngọc Thanh Vân | SB 15I Luan van Khóa luận tốt nghiệp 6 Đại học Thương Mại tiền do ngân hàng cấp tín dụng. Thẻ này được phát triển rộng không chỉ trong phạm vi một quốc gia mà đã phát triển trên phạm vi toàn thế giới. - Thẻ do các tổ chức phi ngân hàng phát hành: Đây là thẻ du lịch, giải trí của các tập đoàn kinh doanh lớn như Diners Club, Amex.
Chúng được sử dụng trên phạm vi toàn cầu với các quy trình thanh toán không khác nhiều so với thẻ do ngân hàng phát hành. - Thẻ liên kết: Thẻ này ngày càng trở nên phổ biến.