phần mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo nội dung của Luận văn gồm 4 chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động tài trợ thƣơng mại quốc tế tại ngân hàng thƣơng mại. - Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. - Chƣơng 3: Thực trạng hoạt động tài trợ thƣơng mại quốc tế tại BIDV Thái Nguyên. - Chƣơng 4: Phƣơng hƣớng và giải pháp phát triển hoạt động tài trợ thƣơng mại quốc tế tại BIDV Thái Nguyên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG TÀI TRỢ THƢƠNG MẠI QUỐC TẾ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về hoạt động tài trợ thƣơng mại quốc tế tại các ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm ngân hàng thương mại và chức năng của ngân hàng thương mại Gắn liền với sự hình thành của nền kinh tế hàng hóa, NHTM cũng ra đời, tồn tại và phát triển qua lịch sử hàng trăm năm. Hệ thống ngân hàng hoạt động thông suốt, lành mạnh và hiệu quả là góp phần làm cho các nguồn lực tài chính đƣợc luân chuyển, phân bổ và sử dụng một cách hợp lý, đóng góp vào tăng trƣởng kinh tế, ổn định giá trị đồng tiền, tạo công ăn việc làm.
Cho đến thời điểm hiện nay có rất nhiều khái niệm về NHTM: Peter Rose (2004, tr.7) đã định nghĩa: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán - và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”. Theo Luật số 47/2010/QH12 về các tổ chức tín dụng đƣợc Quốc hội ban hành ngày 17/06/2010, NHTM là loại hình ngân hàng đƣợc thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận. Các nghiệp vụ đó là nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Từ những nhận định trên có thể thấy NHTM là một trong những định chế tài chính mà đặc trƣng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán.
Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www. Chức năng của ngân hàng thương mại Qua hàng trăm năm hình thành, tồn tại và phát triển, các NHTM ngày nay có các chức năng cơ bản sau: - Trung gian tín dụng: Chức năng trung gian tín dụng đƣợc xem là chức năng quan trọng nhất của ngân hàng thƣơng mại. Thông qua việc huy động các khoản tiền nhàn rỗi của nền kinh tế, NHTM tạo lập nên nguồn quỹ cho vay để cung cấp cho nền kinh tế.
Khi thực hiện chức năng trung gian tín dụng, NHTM đóng vai trò là cầu nối giữa ngƣời thừa vốn và ngƣời có nhu cầu về vốn. Với chức năng này, NHTM vừa đóng vai trò là ngƣời đi vay, vừa đóng vai trò là ngƣời cho vay và hƣởng lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất cho vay và góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: ngƣời gửi tiền và ngƣời đi vay. Đối với ngƣời gửi tiền, họ thu đƣợc lợi từ khoản tiền nhàn rỗi của mình dƣới hình thức lãi tiền gửi mà ngân hàng trả cho họ, đƣợc cung cấp các dịch vụ thanh toán tiện ích cũng nhƣ bảo đảm sự an toàn cho chính khoản tiền đó. Đối với ngƣời đi vay, họ đƣợc thoả mãn nhu cầu về vốn để đầu tƣ, kinh doanh, tiêu dùng, thanh toán.
Đối với nền kinh tế, chức năng này đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế bởi nó đáp ứng nhu cầu vốn để tái sản xuất, tái đầu tƣ, kích thích quá trình luân chuyển vốn và kích thích sản xuất phát triển. - Trung gian thanh toán: Ở đây NHTM đóng vai trò là thủ quỹ cho các doanh nghiệp và cá nhân, thực hiện các thanh toán theo yêu cầu của khách hàng nhƣ trích tiền từ tài khoản tiền gửi của họ để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc bổ sung vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo lệnh của họ. Nghiệp vụ này đƣợc thực hiện thông qua cơ chế nhƣ sau: ngân hàng mở tài khoản cho khách hàng, sau đó, trên cơ sở lệnh thanh toán Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 6 của khách hàng, ngân hàng ghi nợ (trích số dƣ tài khoản) hoặc ghi có (bổ sung số dƣ cho tài khoản). Chức năng trung gian thanh toán của NHTM có ý nghĩa rất lớn đối với nền kinh tế.
Nhờ chức năng này, ngân hàng cung cấp cho khách hàng nhiều phƣơng tiện thanh toán tiện lợi nhƣ séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, thẻ rút tiền, thẻ thanh toán, thẻ tín dụng… Tùy theo nhu cầu, khách hàng có thể chọn cho mình phƣơng thức thanh toán phù hợp. Nhờ đó mà các chủ thể kinh tế không phải giữ tiền mặt với nhiều rủi ro mà vẫn có thể thực hiện các khoản thanh toán dù ở cách xa nhau hàng trăm, hàng nghìn km. Do vậy, các chủ thể kinh tế sẽ tiết kiệm đƣợc rất nhiều chi phí, thời gian, lại đảm bảo thanh toán an toàn. Chức năng này vô hình chung đã thúc đẩy lƣu thông hàng hóa, đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ lƣu chuyển vốn, từ đó góp phần phát triển kinh tế.
- Chức năng tạo tiền: Với mục tiêu là tìm kiếm lợi nhuận nhƣ là một yêu cầu chính cho sự tồn tại và phát triển của mình, các NHTM với nghiệp vụ kinh doanh mang tính đặc thù của mình đã vô hình chung thực hiện chức năng tạo tiền cho nền kinh tế. Với chức năng trung gian tín dụng và trung gian thanh toán, NHTM có thể thực thi chức năng tạo tiền thể hiện trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng tại ngân hàng. Đây chính là một bộ phận của tiền đƣợc sử dụng trong các giao dịch thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động đƣợc để cho vay, số tiền cho vay ra lại đƣợc khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dƣ trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn đƣợc coi là một bộ phận của tiền giao dịch, đƣợc họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ… Với chức năng này, hệ thống NHTM đã làm tăng tổng phƣơng tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội.
Tuy nhiên, quá trình tạo tiền này chỉ có thể thực hiện đƣợc khi có sự tham gia của cả hệ thống NHTM chứ bản thân một ngân hàng không thể tạo ra đƣợc. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 7 Ngoài ra, NHTM tạo tiền phụ thuộc vào tỉ lệ dự trữ bắt buộc của ngân hàng trung ƣơng quy định áp dụng với NHTM và tỷ lệ giữ tiền mặt so với tiền gửi thanh toán của công chúng. Khi ngân hàng trung ƣơng tăng tỉ lệ dự trữ bắt buộc hoặc khách hàng tăng sử dụng tiền mặt để thanh toán thay vì chuyển khoản, khả năng tạo tiền sẽ giảm đi. Tài trợ thương mại quốc tế tại các ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm tài trợ thương mại quốc tế Hoạt động thƣơng mại quốc tế có vai trò hết sức quan trọng đối với nền kinh tế của mỗi quốc gia, đặc biệt trong xu thế hội nhập đang diễn ra mạnh mẽ cả về chiều rộng và chiều sâu nhƣ hiện nay. Là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng của các quốc gia trên thế giới, thƣơng mại quốc tế đẩy mạnh việc lƣu thông hàng hoá và dịch vụ khắp toàn cầu, còn TTTMQT giúp cho hoạt động đó trở nên dễ dàng hơn. Tài trợ thương mại quốc tế là tập hợp các biện pháp và hình thức hỗ trợ về tài chính trực tiếp hay gián tiếp cho các doanh nghiệp hoặc các đơn vị kinh tế tham gia trong lĩnh vực Thương mại quốc tế trong một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường thế giới nhằm mục đích sinh lời (Nguyễn Văn Tiến, 2005). Nhƣ vậy, có thể thấy, TTTMQT là một khái niệm rất rộng, nó không chỉ đề cập đến việc sử dụng các hỉnh thức tài trợ hữu hình nhƣ cho vay, cấp vốn mà còn thông qua việc sử dụng các chính sách, biện pháp kinh tế hoặc các hình thức tài trợ vô hình khác nhằm tạo ra các cơ hội kinh doanh có lợi cho các doanh nghiệp hoạt động xuất nhập khẩu.
Phạm vi của TTTMQT bao gồm tài trợ cho xuất khẩu (cả trƣớc, trong và sau giai đoạn sản xuất) và tài trợ cho nhập khẩu trong thời gian từ ngắn đến trung, dài hạn. Về đối tƣợng, TTTMQT bao gồm cả tài trợ đầu tƣ tài sản cố định, mua sắm nguyên vật liệu và chuyển nhƣợng rủi ro từ đối tác. Đối Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn c 8 tƣợng tài trợ của hoạt động TTTMQT hiện nay vẫn không ngừng đƣợc mở rộng để đáp ứng yêu cầu của thực tế khách quan, đó là sự biến động không ngừng của thị trƣờng thƣơng mại quốc tế. Phân loại tài trợ thương mại quốc tế Có nhiều cách phân loại TTTMQT dựa vào đặc thù trong cơ chế tài trợ nhƣ căn cứ vào nguồn tài trợ, ngƣời cung ứng, hình thức tài trợ,.
Phân loại theo nguồn tài trợ - Nguồn tài trợ trong nƣớc: Các hoạt động TTTMQT mà nguồn tài trợ đƣợc huy động từ thị trƣờng tiền tệ và thị trƣờng vốn trong nƣớc thị trƣờng tiền tệ cung ứng vốn ngắn hạn, thông thƣờng bao gồm thị trƣờng tiền tệ ngân hàng và thị trƣờng tín dụng thƣơng mại. Thị trƣờng tiền tệ ngân hàng là nơi thu hút các nguồn tiền tạm thời nhàn rỗi vào ngân hàng để phân phối lại cho nền kinh tế thông qua chức năng trung gian tín dụng của NHTM. Thị trƣờng tín dụng thƣơng mại là nơi các doanh nghiệp cho vay lẫn nhau bằng cách áp dụng các phƣơng thức thanh toán nhƣ ứng trƣớc tiền hàng hay thanh toán trả chậm. Thị trƣờng vốn chủ yếu là thị trƣờng chứng khoán, vốn dài hạn của NHTM.
- Nguồn tài trợ nƣớc ngoài: Bao gồm các nguồn tài trợ phát triển nhƣ ODA, vốn vay các định chế tài chính quốc tế.