PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài luận án Mặc dù có nguồn gốc từ Thời Cổ đại, song thuật ngữ du lịch y tế (DLYT) mới xuất hiện và được nghiên cứu nhiều trong những năm gần đây. Thuật ngữ này chỉ hành vi của những khách hàng chủ định tìm kiếm sử dụng các dịch vụ y tế (DVYT) được cung cấp ở ngoài nơi cư trú thường xuyên của họ kết hợp với đi du lịch (chủ yếu ở nước ngoài). Theo nghiên cứu của Grand View Research cho thấy số lượng khách DLYT trên thế giới năm 2017 vào khoảng 14-16 triệu lượt.
Năm 2019, thị trường DLYT toàn cầu có doanh thu khoảng 44,8 tỷ USD, con số này dự kiến sẽ tăng với tỷ lệ tăng trưởng kép hàng năm là 21,1% từ năm 2020 đến năm 2027, doanh thu dự kiến thị trường DLYT đạt 207,9 tỷ USD. Số lượng khách DLYT trên khắp thế giới dự kiến sẽ tăng 25% mỗi năm. DLYT có liên quan trực tiếp với hai lĩnh vực du lịch và y tế. Tuy nhiên, chức năng chủ yếu của DLYT là cung cấp cho khách hàng các DVYT.
Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, DLYT đã và đang trở thành một loại hình du lịch đặc biệt tại nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là tại những nơi có nền y học tiên tiến, độc đáo và/hoặc được thiên nhiên ưu đãi về môi trường, địa lý, khí hậu, cảnh quan. DLYT vừa là một trong những biểu hiện của qúa trình toàn cầu hóa, vừa chịu tác động cộng hưởng của nhiều yếu tố. Cùng với tốc độ tăng trưởng được đánh giá theo cấp số nhân, đặc trưng của DLYT từ những năm đầu thế kỷ 21 còn thể hiện ở xu hướng đảo chiều của các dòng chảy khách DLYT. Trước đây, những người giàu ở các nước kém phát triển chọn đi du lịch đến các nước phát triển để thụ hưởng các DVYT chất lượng cao với các trang thiết bị tiên tiến và các chuyên viên y tế có trình độ cao.
Ngày nay, do chi phí (giá DVYT) không ngừng tăng cao, thời gian chờ đợi để được khám chữa bệnh (KCB) lâu và trong nhiều trường hợp bị hạn chế khả năng tiếp cận với các phương pháp điều trị mới ở các quốc gia phát triển vì những lý do khác nhau, nhiều công dân thuộc các quốc gia này ngày càng có xu hướng đi tới các nước đang phát triển ở châu Á và châu Mỹ Latinh để du lịch kết hợp KCB. Điều này giải thích cho tính phổ biến và tốc độ phát triển nhanh chóng của DLYT ở khu vực châu Á. Một số nước mới nổi hoặc đang phát triển thuộc khu vực này như Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Singapore. trở thành những điểm đến hấp dẫn, thu hút những khách DLYT giàu có.
Mặc dù DLYT đã gây không ít quan ngại về sự an toàn đối với khách DLYT và có không ít ý kiến cho rằng đã có một số tác động tiêu cực đối với hệ thống y tế tại nước cư trú của khách DLYT cũng như tại các nước điểm đến như tình trạng mất dần nhân viên y tế ở khu vực công lập, lạm dụng trong TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 2 chẩn đoán và điều trị để tăng doanh thu. tuy nhiên, những lợi ích mà DLYT mang lại cho các nước điểm đến là không thể phủ nhận. DLYT tạo ra thu nhập ngoại hối trực tiếp và đóng góp vào sự phát triển chung của mọi điểm đến DLYT. Không chỉ cung cấp cơ hội việc làm và kinh doanh cho cư dân, DLYT còn giúp tăng trưởng các doanh nghiệp (DN) liên kết như dược phẩm, thiết bị chăm sóc sức khỏe (CSSK) và du lịch.
Nghiên cứu của Grand View Research cho thấy khách DLYT thường chi từ 3000 đô la đến 10.000 đô la cho các DVYT trong mỗi chuyến đi DLCB. Thái Lan, quốc gia thống trị thị trường về doanh thu trong năm 2019 đã đón tiếp và cung cấp dịch vụ DLYT cho khoảng 2,8 triệu lượt khách thu về 59,8 tỷ baht (tương đương 1,8 tỷ USD). Những lợi ích tiềm năng khác của DLYT mà ngành y tế các nước đang khai thác để cạnh tranh khách hàng chính là: Chất lượng chăm sóc y tế được nâng cao, giảm chi phí điều trị và giảm thời gian chờ đợi. Ngoài ra, DLYT còn làm tăng khả năng tiếp cận một số phương pháp điều trị cho cộng đồng dân cư tại địa phương.
Người dân địa phương được tiếp cận các cơ sở y tế (CSYT) với cơ sở hạ tầng (CSHT) tốt hơn. Ví dụ, ở Ấn Độ, từ khi đẩy mạnh DLYT, một số bệnh viện (BV) đã có bộ mặt mới để đón tiếp khách DLYT với các dịch vụ chăm sóc được cải thiện cho cả bệnh nhân địa phương. Tại Panama và Thái Lan, các BV của 2 quốc gia này đã phát triển các dịch vụ nhằm thu hút bệnh nhân đến từ nước ngoài, nhưng cũng tạo ra những cơ sở mới cho người dân địa phương. Như vậy, một môi trường cạnh tranh về dịch vụ CSSK đã giúp kiểm soát chi tiêu y tế và tăng khả năng tiếp cận cho người dân, đối với các nước phát triển, DLYT có thể dẫn đến việc giảm nhẹ chi phí cho y tế.
DLYT với rất nhiều lợi ích tiềm năng đã trở thành xu thế phát triển trong những năm qua. Cùng với du lịch có trách nhiệm, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch thông minh và du lịch sáng tạo, DLYT là một trong sáu xu hướng phát triển của du lịch hiện nay (Tổ chức du lịch thế giới - UNWTO). Xu thế phát triển của DLYT được cho là tất yếu do tác động cộng hưởng của nhiều yếu tố như: Sự tăng trưởng kinh tế, sự tăng nhu cầu KCB trên phạm vi toàn cầu; hiện tượng già hóa dân số, tình trạng mất cân đối cung-cầu trong lĩnh vực KCB ở nhiều nước phát triển; sự tiến bộ khoa học công nghệ, chi phí lao động thấp ở các nước đang phát triển. Tuy nhiên, trong rất nhiều yếu tố đó, đâu là điều kiện cơ bản thúc đẩy DLYT hình thành, phát triển là vấn đề cần được tập trung nghiên cứu để có định hướng khai thác và phát triển phù hợp.
DLYT đã góp phần giải quyết một nhu cầu kép của xã hội là du lịch kết hợp KCB phục hồi sức khỏe. DLYT là một loại hình du lịch đặc thù, bởi vậy, không TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 3 phải lúc nào, ở đâu, cũng có sẵn SPDL này. Do tính đặc thù, DLYT đòi hỏi phải có những điều kiện riêng. DLYT chỉ có thể hình thành, phát triển trong hoàn cảnh thuận lợi nhất định và đã hội tụ đủ những điều kiện trực tiếp tác động đến việc hình thành nhu cầu DLYT, tổ chức các hoạt động kinh doanh DLYT cũng như các điều kiện hỗ trợ khác.
Ngoài những điều kiện mang tính phổ biến nằm trong các mặt của đời sống xã hội cũng có những điều kiện gắn liền với đặc điểm của từng khu vực địa lý. Dù ở bất kỳ quốc gia hay nền kinh tế nào, tùy thuộc trình độ nhận thức, điều kiện sống, điều kiện hội nhập, trình độ khoa học kỹ thuật và cơ chế chính sách, DLYT phải hội tụ được đầy đủ các điều kiện cần thiết. Tất cả các điều kiện này có quan hệ mật thiết, tác động qua lại với nhau tạo thành môi trường cho sự hình thành, phát triển của loại hình DLYT. Tuy các điều kiện này tồn tại khách quan, song rất cần phải được nhận thức bởi các bên liên quan để hỗ trợ, thúc đẩy DLYT hình thành và phát triển.
Ở Việt Nam, du lịch CSSK nói chung, DLYT nói riêng bắt đầu được quan tâm nhiều trong một số năm gần đây. Trước đại dịch COVID-19, ngành du lịch có tốc độ tăng trưởng khá nhanh. Việt Nam nổi lên như một điểm đến hấp dẫn với khách du lịch (KDL) quốc tế trong đó có dòng khách DLYT. Theo các số liệu thống kê không chính thức từ các phương tiện truyền thông, hàng năm có hàng trăm ngàn người Việt Nam ra nước ngoài chữa bệnh dưới hình thức đi du lịch, tiêu tốn hàng tỷ USD, nhưng cũng có hàng trăm nghìn lượt KDL quốc tế đến Việt Nam CSSK và chữa bệnh.
Một số yếu tố được coi là cơ hội của Việt Nam để tăng cường khả năng thu hút khách DLYT bao gồm: Tăng trưởng nhu cầu CSSK trên toàn thế giới, sự kiện thành lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), giá điều trị ngày càng tăng ở các quốc gia phát triển và dân số thế giới ngày một có ý thức về sức khỏe hơn. Đây chính là những điều kiện quan trọng làm nảy sinh nhu cầu DLYT. Có thể nói, DLYT đã hình thành ở Việt Nam và đang tạo ra những tác động đáng chú ý tới hiệu quả của ngành du lịch cũng như ngành y tế. DLYT đã và đang từng bước được xã hội quan tâm, chấp nhận.
Trong xu thế phát triển chung của DLYT, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nhiều điều kiện thuận lợi. DLYT hứa hẹn đem lại nhiều lợi ích lâu dài, bền vững, vừa đảm bảo phát triển kinh tế khi thu hút đông đảo KDL quốc tế đến KCB và du lịch, đồng thời phát huy tốt những tiềm năng, lợi thế về tự nhiên, con người, phù hợp với giá trị nhân văn của dân tộc Việt Nam. Nhận thức đầy đủ điều kiện cho DLYT Việt Nam phát triển là yêu cầu, là đòi hỏi cấp thiết đối với các nhà quản lý, hoạch định chính sách, những người nghiên cứu và các bên liên quan tới lĩnh vực TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat 4 này. Việc nghiên cứu nhằm tìm ra các điều kiện thuận lợi cho DLYT là hết sức quan trọng tạo tiền đề cho sự phát triển.
Từ việc nghiên cứu rõ ràng, tỉ mỉ, chúng ta mới có thể tìm ra cách đầu tư thích đáng, hướng qui hoạch đúng đắn để phát triển loại hình du lịch đặc thù này. Xuất phát từ những lý do trên, NCS chọn đề tài “Nghiên cứu điều kiện phát triển du lịch y tế ở Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án DLYT được đánh giá là hiện tượng mang tính toàn cầu và là một trong những loại hình du lịch phát triển nhanh nhất trong vài thập kỷ qua. Cho đến nay, các công trình nghiên cứu về DLYT nói chung và điều kiện phát triển DLYT của một quốc gia đã được các nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực trên thế giới tiến hành khá đa dạng, với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, xem xét cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.
Dưới đây là tổng quan một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án.