PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Ngành du lịch Việt Nam trong một thời gian dài đã khẳng định vị trí của mình trong nền kinh tế quốc dân, đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế xã hội. Trong tiến trình đổi mới ở Việt Nam, du lịch đã và đang là ngành kinh tế mũi nhọn, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đẩy mạnh tăng trƣởng và phát triển kinh tế, phục vụ cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế nƣớc ta. Trong quá trình hội nhập quốc tế, du lịch làm gia tăng sự hiểu biết, thân thiện, quảng bá nền văn hóa của Việt Nam với các nƣớc.
Có lẽ không ngành kinh tế nào có cơ hội phát triển và đóng góp vào quá trình hội nhập quốc tế nhƣ du lịch. Phát triển du lịch đƣợc nhìn nhận là “ngành công nghiệp không khói”, “con gà đẻ trứng vàng”, rút ngắn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2020, Việt Nam cơ bản trở thành nƣớc công nghiệp. Tây Nguyên có vị trí chiến lƣợc hết sức quan trọng của nƣớc về kinh tế, an ninh, quốc phòng. Nơi có hành lang tự nhiên thông với Nam Lào, Đông Bắc Campuchia, hội tụ những điều kiện cần thiết cho nền kinh tế hội nhập.
Tây Nguyên có những điều kiện về tài nguyên tự nhiên, tài nguyên nhân văn; điều kiện kinh tế, xã hội, văn hoá, an ninh, quốc phòng cho phát triển bền vững ngành du lịch. Tây Nguyên có tiềm năng lớn về tài nguyên tự nhiên, tài nguyên nhân văn, từ sau ngày giải phóng (1975) nền kinh tế đã có sự chuyển biến sâu sắc, chuyển dần từ nền kinh tế tự cung tự cấp sang nền kinh tế chú trọng sản xuất hàng hóa, khai thác lợi thế về các nguồn lực đất đai, nhân lực, văn hóa bản địa… Trong quá trình đó, du lịch là ngành kinh tế đang đƣợc “đánh thức dậy sau thời gian ngủ quên”, đã có những đóng góp nhất định cho sự tăng trƣởng của nền kinh tế. Từ sau quá trình đổi mới (1986) du lịch đƣợc xác định là ngành kinh tế mũi nhọn, góp phần quan trọng cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Du lịch đóng góp vào quá trình tăng trƣởng và phát triển kinh tế, xoá đói giảm nghèo, ổn định 2 kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, trong quá trình hội nhập, du lịch Tây Nguyên bộc lộ những bất cập trong quá trình phát triển. Tuy đƣợc xác định là ngành kinh tế mũi nhọn, song đóng góp của du lịch còn hạn chế trong tổng sản phẩm nội địa, thiếu sự phát triển bền vững, phát triển du lịch chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, sản phẩm du lịch nghèo nàn, thị trƣờng du lịch chậm đƣợc mở rộng, quản lý nhà nƣớc còn hạn chế. Đặc biệt, du lịch Tây Nguyên thiếu sự phát triển đồng bộ, còn khép kín trong từng địa phƣơng, chƣa tạo ra quá trình liên kết vùng để vừa phát triển, vừa bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Quan điểm bảo vệ quốc phòng an, ninh vững chắc đi liền với phát triển du lịch ở Tây Nguyên chƣa sinh động.
Phát triển du lịch chƣa gắn với bảo vệ môi trƣờng, văn hoá, xã hội. Nghiên cứu phát triển du lịch trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế là một vấn đề hết sức cần thiết, nhất là trên bình diện toàn vùng Tây Nguyên, để tạo ra những giải pháp đột phá đƣa du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Chính vì vậy, việc nghiên cứu có hệ thống với những luận cứ khoa học và thực tiễn để tìm ra giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển du lịch trên địa bàn Tây Nguyên là yêu cầu và nhiệm vụ cấp thiết. Xuất phát từ lý luận và thực tiễn, tác giả chọn đề tài: “Phát triển du lịch Tây Nguyên đến năm 2020 đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế”.
Tổng quan tình hình nghiên cứu Tác giả nghiên cứu các công trình là luận án đã bảo vệ thành công tại Trƣờng Đại học Kinh tế quốc dân và Trƣờng Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh. Với “Phát triển du lịch bền vững ở Phong Nha - Kẻ Bàng” (2007), Trần Tiến Dũng phân tích du lịch bền vững và hệ thống đánh giá du lịch bền vững đƣa ra một số giải pháp cho phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, giải pháp đề xuất chƣa đồng bộ và thiếu tính liên vùng. “Phát triển du lịch tỉnh An Giang đến năm 2020 (2007), Mai Thị Ánh Tuyết đƣa ra mô hình pháp triển du lịch của vùng đặc trƣng của đồng bằng sông 3 Cửu Long, nhấn mạnh tính liên vùng với những đề xuất có tính thực tiễn cao.
Đề tài này tác giả nghiên cứu, xem xét ở góc độ một địa phƣơng. “Hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về du lịch trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng” (2008), Nguyễn Tấn Vinh đi sâu nghiên cứu nội dung quản lý nhà nƣớc địa phƣơng một tỉnh của Tây Nguyên. Tuy nhiên, luận án không đề cập trong quá trình phát triển Lâm Đồng phải gắn với vùng Tây Nguyên và chƣa đề xuất giải pháp phát triển liên vùng. “Phát triển du lịch gắn với xóa đói giảm nghèo tại Lào Cai” (2010), Phan Ngọc Thắng phân tích mô hình phát triển du lịch gắn với xóa đói giảm nghèo tại miền núi, nhiều đề xuất phát triển du lịch có tính thuyết phục.
Tuy vậy, phát triển du lịch phải đƣợc xem xét tổng thể của vùng du lịch Tây Bắc chƣa đƣợc phát huy đúng mức. “Nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2020 (2011)”, Nguyễn Cao Trí phân tích hệ thống đánh giá năng lực cạnh tranh các doanh nghiệp du lịch, đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh các doanh nghiệp du lịch. Tác giả nghiên cứu và kế thừa mô hình phân tích của luận án. Qua nghiên cứu, tác giả thấy rằng các tài liệu đã nghiên cứu các lĩnh vực cụ thể của ngành du lịch, chủ yếu tập trung vào các nội dung để phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn của địa phƣơng.
Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên đi sâu vào một lĩnh vực hoặc một địa phƣơng, ví dụ nhƣ tăng cƣờng khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp du lịch, nâng cao chất lƣợng sản phẩm du lịch, quản lý nhà nƣớc về du lịch, phát triển kinh doanh lƣu trú trong du lịch… Luận án nghiên cứu để tìm ra giải pháp phát triển du lịch trên địa bàn Tây Nguyên một cách tổng thể, toàn diện, điểm mới là nghiên cứu trên một địa bàn có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Với mô hình liên kết vùng và liên vùng, tạo sức mạnh phát triển tổng hợp toàn vùng, vừa phát huy ƣu thế, vừa chia sẻ những hạn chế của từng địa phƣơng. Luận án nghiên cứu đƣa ra mô hình liên kết để phát triển 4 du lịch trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế một cách toàn diện và đạt hiệu quả cao nhất. Tác giả luận án kế thừa, vận dụng những luận điểm các công trình đã nghiên cứu trƣớc đây, từ đó xây dựng hƣớng nghiên cứu trên cơ sở các luận cứ khoa học cho mình.
Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu của luận án Trên cơ sở lý luận chung về du lịch, đề tài đi sâu phân tích, đánh giá tiềm năng và thực trạng về phát triển du lịch trên địa bàn Tây Nguyên. Trên cơ sở dự báo các chỉ tiêu về phát triển du lịch, đề xuất quan điểm, mục tiêu, giải pháp, các kiến nghị phát triển du lịch Tây Nguyên đến năm 2020, góp phần đƣa ngành du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Ý nghĩa về mặt lý luận: Hệ thống hoá các khái niệm, nội dung về phát triển du lịch; làm rõ mối quan hệ giữa tài nguyên du lịch với sản phẩm du lịch và thị trƣờng du lịch. Phát triển du lịch trên giác độ toàn vùng để nghiên cứu đề xuất các giải pháp phát triển một cách toàn diện.
Đề xuất mô hình liên kết vùng với các giải pháp cụ thể về tổ chức, quy hoạch, quản lý Nhà nƣớc, liên kết quảng bá, xúc tiến du lịch. Ý nghĩa về mặt thực tiễn: Đƣa ra các dự báo về phát triển du lịch Tây Nguyên. Đề xuất chín giải pháp phát triển toàn diện du lịch Tây Nguyên với các mô hình liên kết vùng. Luận án là một tài liệu cho các nhà hoạch định chính sách, các doanh nghiệp và các nhà nghiên cứu giảng dạy về quản lý du lịch.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tƣợng nghiên cứu: hoạt động du lịch tại Tây Nguyên và các nỗ lực phát triển của ngành du lịch thuộc 05 tỉnh Tây Nguyên. - Phạm vi nghiên cứu: Đánh giá thực trạng hoạt động du lịch trên địa bàn Tây Nguyên giai đoạn 2000 - 2010, định hƣớng và giải pháp phát triển đến năm 2020. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phƣơng pháp sau đây: - Phƣơng pháp logic: nghiên cứu quá trình phát triển của du lịch Tây Nguyên, nghiên cứu các hoạt động chung tác động đến du lịch, tìm khuynh hƣớng vận động, so sánh, tổng hợp để tìm bản chất và đặc trƣng của hoạt động du lịch Tây Nguyên. - Phƣơng pháp biện chứng duy vật: nghiên cứu phát triển du lịch Tây Nguyên trong mối quan hệ hữu cơ với du lịch thế giới, khu vực và Việt Nam, với các lĩnh vực và ngành nghề khác trong một tổng thể.
- Phƣơng pháp duy vật lịch sử: hoạt động du lịch đƣợc nghiên cứu giai đoạn 2001 - 2010 trên địa bàn Tây Nguyên. - Phƣơng pháp tổng hợp: tổ ng , hê ̣: thố ng hó a các khái , tiêu thức và hơp̣: niêṃ các thông tin liên quan đến du lịch , chƣ́Œ c năng và phân loaị thi ̣:trƣờ ng du lic̣: h. Các thông tin thu theo hai dò ng chính là : thông tin sơ cấp và thông tin thƣ́Œ đƣơc̣: thâp̣: cấp. Sƣ̉• duṇ g các phƣơng pháp điṇ h tính, điṇ h lƣơṇ g để tìm ra các mố i quan hê ̣ ràng buô giƣ̃a các nhân tố.
• c̣: - Phƣơng pháp thống kê: tài liệu sử dụng các số liệu sơ cấp và thứ cấp để phân tích và so sánh. Các tài liệu thứ cấp bao gồm tài liệu của các cơ quan quản lý về du lic̣: h và quản lý Nhà nƣớ c. - Phƣơng pháp điều tra, khảo sát: tiến hành nghiên cứu một số thực tiễn hoạt động du lịch ở địa phƣơng; phỏng vấn các doanh nghiệp và du khách về du lịch.