Chương 1: Cơ sở ly luận và thực tiễn về du lich cộng đồng Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Đề xuất một số giải pháp phát triển du lịch cộng dong tại huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình 13 CHUONG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE DU LICH CONG DONG 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Từ trước đến nay, ở Việt Nam đã có nhiều tác giả nghiên cứu về hoạt động du lịch, tuy nhiên liên quan đến vấn đề này, có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Trần Hữu Sơn (2015, tr.515), “DLCĐ được xây dựng và phát triển ở vùng người Thái bản Lác huyện Mai Châu (Hòa Bình) vào giữa thập kỷ 90 thế kỷ XX”. Đây cũng là thời điểm DLCD được biết đến và phát triển ở nhiều nơi trên thé giới, đặc biệt là các nước đang phát triển ở châu A, châu Phi, châu Mỹ La-tinh. Theo xu thé đó, thập kỷ đầu thế kỷ XXI ở Việt Nam tiếp tục có thêm các điểm/bản DLCĐ.
Những công trình nghiên cứu, hội thảo khoa học về loại hình du lịch này như: Viện Nghiên cứu phát triển miền núi (2000), “Phát triển du lịch cộng đồng”; Hội thảo chia sẻ bài học phát triển DLCĐ ở Việt Nam (IUCN-ITDR, 2003); Trần Thị Huệ (2004), “Bản Lác, điểm du lịch văn hóa dân tộc người Thái Mai Châu Hòa Bình”; Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm phát triển DLCĐ và bảo tồn văn hóa tại Sapa (Dự án phát triển DLCĐ, 2004). Nửa cuối thập kỷ đầu, nửa đầu thập kỷ thứ hai, thế kỷ XXI, DLCĐ có những bước phát triển mạnh mẽ, rộng khắp ở Việt Nam, làm xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, quản lý du lịch và hàng loạt luận văn về van đề này, như: Võ Quế (tập 1, 2006), “Du lich cộng đồng - Lý thuyết và vận dụng”; Đặng Hoang Giang (2011), “Nghiên cứu xây dựng mô hình DLCD tại huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình (Lấy ví dụ bản Giang Mỗ)”; Bùi Thị Hải Yến (2012), “Du lịch cộng đồng”; Vũ Văn Cường (2014), “Nghiên cứu phát triển DLCĐ tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa”,. Những năm cuối thập kỷ hai, thế kỷ XXI, DLCĐ ở Việt Nam gặp nhiều vấn dé trong phát triển, đặc biệt là mối quan hệ giữa phát triên DLCĐ với bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa và tự nhiên hay phát triển bền vững DLCĐ; van dé đào tao nguồn nhân lực phát triển DLCĐ,. đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu, luận 14 văn, luận án về các vấn đề này như: Trần Thị Thủy (2017, tr.606-616), “Phát triển DLCD theo hướng bền vững của người Thái huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An”; Trần Thị Thủy (2018, tr.50-59), “Đào tao nguồn nhân lực phục vụ phát triển loại hình DLCD ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An”; Trần Thị Thủy (2020),“Phát huy giá trị di sản văn hóa của người Thái trong phát triển DLCD ở Con Cuông, Nghệ An”,.
Đặc biệt, năm 2020, Tổng cục Du lịch, triển khai nhiệm vụ khoa học “Nghiên cứu, xây dựng chương trình hỗ trợ phát triển DLCĐ” với kết qua là kỷ yếu Hội thảo và bao cao tong hop cung tén cua nhiém vu khoa hoc (Thanh, 2020). Du lịch cộng đồng (DLCĐ) là loại hình du lịch mới phát triển ở Việt Nam. Tên gọi của loại hình du lịch này hiện vẫn đang là đề tài tranh luận của các nhà khoa học, các nhà quản lý du lịch. Dù vậy, Luật Du lịch của Việt Nam (năm 2017) đã chính thức sử dụng tên gọi này và khẳng định “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi”.
Trên cơ sở đó, có thé khang định, DLCD là loại hình du lịch do người dân/ cộng đồng cư dân triển khai, làm chủ; dựa vào ưu thé của văn hóa cộng đồng, tộc người và các điểm nỗi trội của điều kiện tự nhiên, tai nguyên thiên nhiên trong khu vực; phục vụ du khách từ ăn, nghỉ tới các hoạt động và sản phẩm du lịch; Nhà nước và doanh nghiệp giữ vai trò định hướng, hỗ trợ và hợp tác với người dân trong quá trình làm du lịch. Vì vậy, nhân lực dành cho DLCD hay nhân lực phát triển DLCĐ chủ yếu và cơ bản là nhân lực của cộng đồng, cư dân; Nhà nước và doanh nghiệp chỉ có thé định hướng, đảo tạo nguồn nhân lực này mà không trực tiếp quản lý, sắp xếp. Du lịch cộng đồng (DLCĐ) bắt đầu phát triển mạnh ở nước ta từ đầu những năm 2000. Hiện nay, du lịch cộng đồng đang được coi là loại hình du lịch cơ bản mang lại nhiều lợi ích phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng cư dân địa phương.
Đây là loại hình hoạt động phù hợp với điều kiện tự nhiên, văn hóa, xã hội của đất nước cũng như xu thê lựa chọn của nhiêu khách du lịch trong và ngoài nước. Tổng quan lý luận về du lịch cộng đồng 1. Khái niệm về du lịch cộng đồng Định nghĩa du lịch cộng đồng của Nephan: "Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch có sự đóng góp của cộng đồng thông qua việc khai thác và sử dụng những tài nguyên du lịch nhằm thúc day phát triển cộng đồng và gắn kết với bảo tồn thiên nhiên và phát triển du lịch, bao gồm dùng thu nhập từ du lịch nhằm bảo tồn những nguồn lực mà ngành du lịch phụ thuộc đồng thời dùng thu nhập từ du lịch nhằm bảo tồn những nguồn lực mà ngành du lịch dựa vào". Trong "Luật du lịch 2005" của Việt Nam cho biết: "du lịch cộng đồng là hình thức du lịch dựa trên thiên nhiên và gan kết với bản sắc văn hoá dân tộc với sự đóng góp của cộng đồng vào phát triển du lịch".
Hiện nay có nhiều tên gọi khác nhau có liên quan đến DLCĐ bao gồm: Du lịch dựa vào cộng đồng (Community-Based Tourism); Phát triển cộng đồng dựa trên du lịch (Community-Development in Tourism); Du lịch bền vững dựa vào cộng đồng (Community-Based Ecotourism); Du lịch có sự tham gia của cộng đồng (CommunityParticipation in Tourism); Du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng (Community-Based Mountain Tourism). Tuy tên gọi khác nhau song có một số vấn dé cơ bản giống hoặc tương đồng trong cách thức tô chức, địa điểm và mục tiêu khu vực dé phát triển du lich và cộng đồng. Tại Việt Nam, quan niệm về du lịch cộng đồng được nhìn nhận ở nhiều góc nhìn và quan điểm nghiên cứu khác nhau. Viện Miền núi cho biết: "Du lịch cộng đồng là để bảo vệ tài nguyên du lịch tại địa điểm du lịch đón khách cho sự phát triển du lịch bền vững lâu dài.
Du lịch cộng đồng khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương trong du lịch và có cơ chế cung cấp các cơ hội du lịch cộng đồng. Du lịch cộng đồng là một quá trình tương tác giữa cộng đồng (chủ) và khách du lịch mà sự 16 tham gia có ý nghĩa của cả hai phía mang lại các lợi ích kinh tế, bảo tồn cho cộng đồng và môi trường địa phương”. Theo tác giả Võ Qué (2006) “Du lich dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dich vụ dé phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên”. Có thể khái quát, du lịch cộng đồng là một mô hình phát triển du lịch, trong đó cộng đồng dân cư là người cung ứng những sản phẩm dịch vụ đến khách du lịch.
Cộng đồng dân cư cũng chính là người có nghĩa vụ giữ gìn tài nguyên du lịch và họ sẽ hưởng những nguồn lợi kinh tế từ phát triển du lịch gây ra. Phát triển du lịch cộng đồng sẽ tạo ra nhiều việc làm và tăng nguồn thu nhập cho cộng đồng dân cư địa phương và đóng góp vào công cuộc phát triển của địa phương. Xét về hình thức, du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch được cả cộng đồng người dân cùng xây dựng, phát triển và làm chủ nhằm mang lại hiệu quả kinh tế và bảo vệ tốt môi trường sinh thái địa phương, qua việc quảng bá với du khách những giá trị đặc sắc của địa phương (thiên nhiên, văn hoá. Mô hình du lịch cộng đồng tạo điều kiện cho du khách trải nghiệm cuộc sống của người dân bản địa với những sinh hoạt rất đời thường và những món ăn dân dã đậm chất địa phương.
Ngoài ra, mô hình du lịch bền vững này góp phần thúc đây các chiến lược xóa đói giảm nghèo, tạo ra sinh kế đồng thời khuyến khích vai trò của người dân bản địa trong việc hình thành các sản phâm du lịch đặc trưng và bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống văn hóa cũng như các di sản thiên nhiên tại địa phương. Đặc điểm của du lịch cộng đồng Theo kết quả nghiên cứu của TS. Đoàn Mạnh Cương (2019), DLCD mang một sô đặc trưng như sau: 17 Thứ nhất, DLCĐ dam bảo van hoá, thiên nhiên bền vững: Du lịch cộng đồng là một trong những cách tốt nhất vừa làm du lịch vừa giữ gìn bản sắc văn hoá, sử dụng dịch vụ tại chỗ, và tôn trọng văn hoá địa phương. DLCĐ thúc đây nghề truyền thống phát huy và gìn giữ truyền thống văn hoá.
Đồng thời, DLCĐ cần có cộng đồng cùng tham gia giúp dân có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên môi trường, ø1úp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái và giữ gìn văn hoá, vệ sinh cộng đồng. Du lịch cân bằng với các mục tiêu kinh tế, văn hoá xã hội và môi trường: nguồn tài nguyên tự nhiên và văn hoá được giữ gìn hài hoà giúp bảo vệ môi trường sinh thái thiên nhiên và giữ gìn được bản sắc văn hoá. Thứ hai, DLCD đông can có quyên sở hữu cộng đông: Cộng đông là chủ thê của văn hoá cộng đông, có bản săc và lôi sông riêng biệt cân được bảo vệ; cộng đông có quyên sở hữu về tai nguyên và do đó có quyền tham gia vào các hoạt động du lịch. Thứ ba, thu nhập từ du lịch cộng đồng cần chia lại cho cộng đồng: Lợi nhuận thu được từ du lịch được chia đều cho cộng đồng nhăm bảo vệ môi trường: cộng đồng thu lợi nhuận và lợi ích kinh tế trực tiếp dé tái đầu tư cho địa phương ngoài hỗ trợ của Chính phủ.