Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên theo tiếp cận năng lực Chương 2: Cơ sở thực tiễn phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Bắc theo tiếp cận năng lực Chương 3: Giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên trường trung học phổ thông chuyên vùng Đông Bắc theo tiếp cận năng lực 10 Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN THEO TIẾP CẬN NĂNG LỰC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên theo tiếp cận năng lực nằm trong vấn đề phát triển nguồn nhân lực giáo dục trong lĩnh vực quản lý giáo dục. Đây là vấn đề cơ bản quyết định và tạo nên sự thành công của giáo dục THPT nói chung và giáo dục THPT chuyên đào tạo nhân tài cho đất nước nói riêng.
Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực giáo dục. Tổng quan nghiên cứu vấn đề nhằm dựng nên một bức tranh toàn cảnh về nghiên phát triển giáo viên đồng thời xác định được điểm mới, điểm đặc thù trong vấn đề nghiên cứu của luận án. Với mục đích như vậy, tổng quan của luận án sẽ hệ thống các công trình nghiên cứu theo 03 hướng: a) Các nghiên cứu về giáo viên và phát triển đội ngũ giáo viên trung học phổ thông; b) Các nghiên cứu về năng lực và tiếp cận năng lực giáo viên; c) Các nghiên cứu về giáo viên THPT chuyên và phát triển đội ngũ giáo viên trường THPT chuyên. Từ tổng quan nghiên cứu vấn đề trên, tác giả sẽ đánh giá để tìm ra những điểm kế thừa mà luận án tiếp thu để nghiên cứu và xác định các nội dung cần tiếp tục nghiên cứu để có các đóng góp mới trong lĩnh vực quản lý giáo dục.
Nghiên cứu về giáo viên và phát triển đội ngũ giáo viên trung học phổ thông Ở bất cứ thời đại nào, trong bất cứ xã hội nào, người giáo viên vẫn luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là chìa khóa quyết định chất lượng, sự thành công của hệ thống giáo dục. Chính vì vậy, việc nghiên cứu về đội ngũ giáo viên thu hút sự quan tâm của không ít nhà nghiên cứu trên thế giới cũng như ở 11 Việt Nam. Ở đây, chúng tôi tổng thuật tình hình nghiên cứu về giáo viên và phát triển đội ngũ giáo viên THPT từ hai nguồn: các nghiên cứu ở nước ngoài và các nghiên cứu ở Việt Nam, tập trung vào các nội dung cơ bản là: vai trò, các phẩm chất, năng lực của người giáo viên và phát triển đội ngũ giáo viên THPT. * Trên thế giới Nghiên cứu về các phẩm chất và năng lực của người giáo viên đã tập trung nhiều công trình, nhiều hội thảo khoa học.
Có thể kể ra: Hội thảo Camegie về giáo dục và ảnh hưởng của nhiệm vụ kinh tế đối với hoạt động giảng dạy (1987); Diễn đàn Giáo dục Thế giới do UNESCO tổ chức tại Dakar, Senegal (2000); Tổ chức Hợp tác Phát triển Châu Âu (OECD); Michel Develay [78]; Franz Emanuel Weinert; Prof.Sing - chuyên gia giáo dục của UNESCO khi bàn đến người giáo viên đã khẳng định: “Giáo viên giữ vai trò quyết định trong quá trình giáo dục. Trong quá trình dạy học giáo viên không chỉ là người truyền thụ những phần tri thức rời rạc. mà giáo viên cũng đồng thời là người hướng dẫn, người cố vấn, người mẫu mực của người học. người dạy và là những người bạn cùng làm việc, cùng nhau tìm hiểu và khám phá”.
Theo ông “Không một hệ thống giáo dục nào có thể vươn cao quá tầm những giáo viên làm việc cho nó”. Với tư cách là nguồn nhân lực trong giáo dục quyết định chất lượng hoạt động giáo dục của nhà trường, người giáo viên được khẳng định vị trí, vai trò trong nhiều công trình nghiên cứu thuộc các lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học, quản lý giáo dục… Nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác Phát triển Châu Âu (OECD) đã đưa ra yêu cầu chất lượng giáo viên gồm 5 nội dung: Kiến thức phong phú về phạm vi chương trình và nội dung bộ môn mà giáo viên dạy; Kỹ năng sư phạm, kể cả việc có được “kho kiến thức” về phương pháp dạy học, về năng lực sử dụng các phương pháp đó; Có tư duy phản ánh trước mỗi vấn đề và có năng 12 lực tự phê bình, nét rất đặc trưng của nghề dạy học; Biết cảm thông và cam kết tôn trọng phẩm giá của người khác; Có năng lực quản lý, kể cả trách nhiệm quản lý trong và ngoài lớp học. Hướng nghiên cứu về phát triển đội ngũ giáo viên cũng đã tập trung nhiều công trình của các nhà khoa học trên thế giới.C (1994) nhấn mạnh đến sự cần thiết phải phát triển đội ngũ giáo viên do những yêu cầu mới của thời đại và quan niệm phát triển đội ngũ giáo viên là phát triển về chuyên môn cho đội ngũ giáo viên. Tác giả đưa ra các biện pháp phát triển đội ngũ giáo viên: Xây dựng chiến lược và chính sách phát triển đội ngũ; đào tạo các kiến thức và kĩ năng cơ bản về sư phạm và quản lý; phát triển mạng lưới chuyên môn dạy học.
[121] Blackwell R, Blackmonre (2003) đề xuất các giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên; xây dựng các khoa thành những cộng đồng học tập và đào tạo giáo viên, khuyến khích việc dạy học dựa trên các kết quả nghiên cứu; đưa công nghệ thông tin vào quá trình bồi dưỡng đội ngũ và tạo các điều kiện hỗ trợ việc phát triển đội ngũ. [115] Andy Hargreaves, Michael Fullan (2012) bằng kết quả nghiên cứu thực tiễn đã khẳng định điều quan trọng trong phát triển giáo viên là: “việc phát triển giáo viên mang tính đặc thù của bối cảnh, loại hình trường, giai đoạn phát triển sự nghiệp của giáo viên, hình thức tuyển dụng bổ nhiệm, và hình thức tổ chức thực hiện đào tạo bồi dưỡng giáo viên”. [111] Những nghiên cứu về xây dựng, phát triển đội ngũ giáo viên đã chỉ ra: để đảm bảo chất lượng đội ngũ nhà giáo cần tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng giáo viên theo những tiêu chí rất rõ ràng, khắt khe về các mặt phẩm chất xã hội, năng khiếu, kiến thức và kỹ năng. Mục tiêu, nội dung phát triển đội ngũ giáo viên được đề cập khá toàn diện, trong đó vấn đề chất lượng đội ngũ được đặt lên hàng đầu.
13 * Ở Việt Nam Ở Việt Nam các nhà khoa học như: Trần Bá Hoành (1998), Nguyễn Thanh Hoàn (2003) [50], Trần Kiều (2003) [66], Nguyễn Thị Mỹ Lộc [73, 74, 75], Nguyễn Hữu Châu (2008) [19]. trong các công trình nghiên cứu của mình đã đề cập nhiều đến phẩm chất, năng lực của người giáo viên. Vấn đề phát triển đội ngũ giáo viên cũng được đề cập rất nhiều trong các nghiên cứu ở cấp luận án tiến sĩ như: Vũ Đình Chuẩn (2004) [23], Nguyễn Hữu Độ (2015) [39], Phạm Minh Giản (2012), Lê Trung Chinh (2015) [21]. Các luận án tiến sĩ trên cơ sở xây dựng khung lý thuyết về quản lý, phát triển đội ngũ giáo viên tiến hành khảo sát thực trạng phẩm chất năng lực của đội ngũ giáo viên THPT và đề xuất các biện pháp quản lý, phát triển đội ngũ giáo viên THPT trên các địa bàn khác nhau của cả nước.
Theo Vũ Đình Chuẩn [23], UNESCO thừa nhận vai trò của giáo viên là người thiết kế, tổ chức, cổ vũ, canh tân. Để giáo viên thực hiện tốt các vai trò đó, việc phát triển đội ngũ giáo viên, trước hết, phải hướng vào nâng cao chất lượng của họ. Vì vây giáo viên phải được đào tạo, bồi dưỡng về mọi mặt, trong đó có năng lực và kỹ năng sử dụng các thiết bị và phương pháp dạy học, để mỗi nhà giáo thực sự trở thành nhà giáo dục hơn là thợ dạy và việc dạy học của họ phải phù hợp với người học. Điều đó có nghĩa là, nội dung phát triển đội ngũ giáo viên phải đáp ứng kịp thời những đòi hỏi của thực tiễn giáo dục.
Nhìn một cách khái quát các công trình nghiên cứu về phát triển đội ngũ giáo viên và giáo viên trung học phổ thông trên cơ sở đánh giá và phân tích thực trạng đội ngũ giáo viên và công tác quản lý, phát triển đội ngũ giáo viên trung học phổ thông thuộc các vùng miền khác nhau đưa ra được các giải pháp phát triển đội ngũ giáo viên về số lượng về cơ cấu đặc biệt là chất lượng đội ngũ giáo viên. Nghiên cứu về năng lực và năng lực nghề nghiệp của giáo viên Năng lực và năng lực nghề nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng cấu thành nhân cách. Vì thế, nó trở thành đối tượng được quan tâm nghiên 14 cứu bởi nhiều nhà tâm lý, giáo dục học. Các nhà khoa học trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về năng lực con người nói chung và năng lực nghề nghiệp của giáo viên nói riêng như John Erpenbeck (1991), Weinert (2001), Stephen.
Các nhà khoa học xây dựng các vấn đề về khái niệm, mô hình cấu trúc năng lực, các loại năng lực chung và riêng của con người trong hoạt động. Tổng quan về năng lực và tiếp cận năng lực sẽ là cơ sở khoa học để xác định các nặng lực nghề nghiệp cụ thể của giáo viên trường THPT và giáo viên trường THPT chuyên. * Trên thế giới Trên thế giới, nghiên cứu về năng lực và năng lực nghề nghiệp của giáo viên thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học.Orstin (2001) trong chương trình đạo tạo sư phạm đã đưa ra các nhóm năng lực cần thiết: Năng lực sư phạm, giáo dục và thiết lập; năng lực định hướng; năng lực tổ chức;… A.Petrorsvi (1998) cho rằng năng lực là một thành tố cấu tạo nhân cách của người giáo viên. Năng lực sư phạm của người giáo viên là tổ hợp các thể chất tâm lý của nhân cách là điều kiện đảm bảo cho việc dạy học và giáo dục đạt hiệu quả.
Sự thật là năng lực sư phạm gắn liền với các kĩ năng, kĩ xảo sư phạm.Cronobonin (1986) trong những phẩm chất tâm lí của người giáo viên đã nhấn mạnh năng lực là thuộc tính tâm lí của người giáo viên đảm bảo cho người giáo viên hoàn thành có kết quả, tốt đẹp hoạt động nghề nghiệp. Năng lực của giáo viên được hình thành, thể hiện và phát triển trong các hành động dạy học và giáo dục.
