CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN TIỂU HỌC THEO CHUẨN NGHỀ NGHIỆP 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Phát triển GD&ĐT là đòn bẩy để phát triển đất nước.
Đây chính là nguyên lí chung của tất cả các quốc gia, dân tộc. Từ lâu, việc nghiên cứu phát triển đội ngũ nhà giáo trở thành một vấn đề hết sức quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục của các quốc gia trên thế giới bởi chúng ta đều khẳng định rằng chính đội ngũ GV là lực lượng then chốt, quyết định việc nâng cao chất lượng giáo dục. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ và yêu cầu ngày càng cao của xã hội đối với giáo dục, các quốc gia trên thế giới có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến chất lượng nghề nghiệp của đội ngũ GV. Điều này thể hiện qua chính sách đối với giáo dục về xây dựng nhà trường theo chuẩn mực nhất định, xác định yêu cầu chuẩn nghề nghiệp GV.
Chuẩn nghề nghiệp cung cấp hệ thống kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp cần thiết để GV dùng làm căn cứ xác định nhu cầu phát triển nghề nghiệp, định hướng tiếp tục học tập, bồi dưỡng nâng cao năng lực nghề nghiệp. Chuẩn nghề nghiệp GV cũng là căn cứ quan trọng để nhà quản lý thực hiện chức năng quản lý công tác đào tạo, bồi dưỡng GV. Nghiên cứu về vấn đề này, Piper (1993) cho rằng: “Phát triển đội ngũ giáo viên là công cụ mạnh nhất của công tác phát triển nhà trường. Nó tập trung vào các biện pháp nhằm đạt được các mục tiêu trong tương lai và gắn chặt với việc lập kế hoạch chiến lược”.
Ở đây ta thấy, mặc dù các mục tiêu của nhà trường là cơ sở vững chắc cho việc xây dựng các chương trình và chính sách phát triển đội ngũ GV nhưng nếu không chú ý đến các yếu tố khác như yếu tố văn hóa hay nhu cầu động cơ của cá nhân GV thì việc phát triển đội ngũ GV cũng mang tính gượng ép. Theo quan điểm này, ta thấy nhu cầu 10 của GV trở nên mờ nhạt, không phát huy tính năng động, tích cực, sáng tạo của đội ngũ. Mở rộng hơn, trong quá trình nghiên cứu, cả tác giả Piper và Glatter đã đúc kết một cách khá toàn diện về vấn đề phát triển đội ngũ nhà giáo: “Phát triển đội ngũ giáo viên là một nỗ lực mang tính chất thường xuyên nhằm hòa hợp các lợi ích, mong muốn và các đòi hỏi mà đội ngũ giáo viên đã cân nhắc kĩ để tiếp tục phát triển sự nghiệp của mình trên cơ sở có tính đến các yêu cầu của nhà trường nơi họ công tác”. Nghiên cứu về chuẩn nghề nghiệp GV phổ thông ở Anh quốc: bộ tiêu chuẩn nghề nghiệp dành cho GV phổ thông ở Anh bao gồm ba thành phần: (1) Các giá trị và cách ứng xử mà GV phải thể hiện trong quá trình hành nghề; (2) Các tiêu chuẩn về giảng dạy; và (3) Các tiêu chuẩn về đạo đức nghề nghiệp.
Trên cơ sở 3 thành phần này, tiêu chuẩn nghề nghiệp dành cho GV phổ thông ở Anh được cụ thể hoá thành nhiều tiêu chí khác nhau, phản ánh hệ thống giá trị và đạo đức nghề nghiệp của GV quốc gia này. Theo Hội đồng quốc gia kiểm định chất lượng GV Hoa Kỳ (2008), tiêu chuẩn nghề nghiệp của GV gồm: Khối kiến thức chung và kiến thức sư phạm; Kiến thức, kỹ năng hướng dẫn, hỗ trợ HS học tập; Các kiến thức, kỹ năng khác nhằm phát triển nghề sư phạm. Tiêu chuẩn nghề nghiệp của GV được sử dụng rộng rãi trong việc kiểm định các tổ chức đào tạo GV, trong quản lý sử dụng GV và trong quá trình bồi dưỡng phát triển của bản thân GV, GV tiểu học phải có bằng cử nhân giáo dục tiểu học. GV tiểu học được tạo điều kiện tham gia các khóa học giáo dục phổ thông kết hợp với khóa học giáo dục chuyên nghiệp khác.
Ngoài ra, GV tiểu học được khuyến khích phát triển nghề nghiệp ở mức độ cao hơn chuẩn bằng cách tham gia hội thảo chuyên nghiệp thông qua khu học chánh của họ hoặc theo đuổi chương trình sau đại học về giáo dục tiểu học. 11 Bộ tiêu chuẩn nghề nghiệp quốc gia dành cho GV Úc (2011) gồm 3 yếu tố cấu thành chính: Kiến thức nghề nghiệp; Kỹ năng thực hành nghề nghiệp; Sự cam kết tham gia phát triển nghề nghiệp, thể hiện qua các thành tố cụ thể sau: - Hiểu biết rõ đối tượng HS, cách thức học tập của HS; - Nắm vững nội dung kiến thức dạy học và biết cách tổ chức hoạt động dạy học một cách chuyên nghiệp; - Xây dựng kế hoạch dạy học và tổ chức thực hiện kế hoạch dạy học hiệu quả; - Tạo ra và duy trì môi trường học tập hợp tác và an toàn; - Đánh giá, cung cấp thông tin phản hồi và báo cáo kết quả học tập của HS; - Tham gia học tập bồi dưỡng phát triển nghề nghiệp; và - Tham gia hợp tác phát triển nghề nghiệp cùng với đồng nghiệp, phối hợp với cha mẹ HS/người bảo trợ và cộng đồng xã hội. Bộ tiêu chuẩn nghề nghiệp quốc gia dành cho GV tập trung mô tả, xác định các thành phần cấu thành chất lượng giảng dạy ở từng giai đoạn nghề nghiệp, xác định những mong đợi của GV trong ba lĩnh vực trọng tâm, phản ánh mục tiêu, bối cảnh phát triển nghề nghiệp của GV và các yêu cầu học tập của HS. Từ đó mỗi GV phải có khả năng tích hợp, vận dụng sáng tạo các yêu cầu của chuẩn nghề nghiệp để tạo dựng môi trường giảng dạy và học tập hiệu quả.
Kết quả nghiên cứu chuẩn nghề nghiệp GV ở một số quốc gia nêu trên cho thấy, xác định yêu cầu chuẩn nghề nghiệp để xây dựng thành bộ tiêu chuẩn nghề nghiệp GV theo định hướng năng lực là xu hướng tất yếu. Điều này cho phép GV và CBQL giáo dục tập trung khả năng, các nguồn lực cần thiết vào bồi dưỡng để phát triển năng lực nghề nghiệp và phát triển đội ngũ GV theo yêu cầu nghề nghiệp. Các nghiên cứu ở trong nước Nói về chất lượng nguồn nhân lực, suốt nhiều thập kỷ qua Đảng, Nhà nước ta khẳng định “Lấy việc phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”, “Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý giỏi; đội ngũ cán bộ khoa học, công nghệ, văn hóa đầu đàn”. Chủ trương tiếp tục đổi mới công tác cán bộ, xây dựng đội ngũ cán bộ có trí tuệ, kiến thức và năng lực hoạt động thực tiễn, sáng tạo.
Trong đó giáo dục được coi là chìa khóa cho sự thành công của sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội Việt Nam. Những nghiên cứu về vấn đề xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục đã được Đảng và Nhà nước quan tâm chỉ đạo thông qua đường lối, chương trình phát triển kinh tế đất nước. Chỉ thị 40/CT- TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về "Xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục" chỉ rõ, mục tiêu xây dựng đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục được chuẩn hoá, đảm bảo chất lượng, đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, đặc biệt chú trọng nâng cao bản lĩnh chính trị, phẩm chất, lối sống, lương tâm, tay nghề của nhà giáo; thông qua việc quản lý, phát triển đúng định hướng và có hiệu quả sự nghiệp giáo dục để nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước [1, tr. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, trong phần nhiệm vụ, giải pháp đã nêu “Đổi mới mạnh mẽ mục tiêu, nội dung, phương pháp đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện của nhà giáo theo yêu cầu nâng cao chất lượng, trách nhiệm, đạo đức và năng lực nghề nghiệp”.
Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020, đánh giá những bất cập và yếu kém của giáo dục: “Một bộ phận nhà giáo và CBQL chưa đáp ứng yêu 13 cầu, nhiệm vụ giáo dục trong thời kỳ mới. Đội ngũ nhà giáo vừa thừa, vừa thiếu cục bộ, vừa không đồng bộ về cơ cấu chuyên môn… Công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà giáo chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục” [10, tr,2]. Do vậy, giải pháp phát triển đội ngũ nhà giáo hướng tới “củng cố, hoàn thiện hệ thống đào tạo GV, đổi mới căn bản và toàn diện nội dung và phương pháp đào tạo, bồi dưỡng nhằm hình thành đội ngũ nhà giáo và CBQL giáo dục đủ sức thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015” [10, tr,2]. Thông tư số 20/2018/TT-BGDĐT về Chuẩn nghề nghiệp GV tiểu học, quy định Chuẩn nghề nghiệp GV tiểu học, được áp dụng đối với GV tiểu học tại các cơ sở giáo dục phổ thông trong hệ thống giáo dục quốc dân.
Chuẩn nghề nghiệp GV tiểu học bao gồm hệ thống yêu cầu cơ bản về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống; kiến thức; kỹ năng sư phạm mà GV tiểu học cần đạt được nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục tiểu học. Chuẩn này có thể được điều chỉnh phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và mục tiêu giáo dục tiểu học ở từng giai đoạn. Bên cạnh đó, chuẩn nghề nghiệp GV tiểu học còn được dùng làm cơ sở để GV tiểu học tự đánh giá năng lực nghề nghiệp, xây dựng kế hoạch học tập, bồi dưỡng nâng cao phẩm chất đạo đức, trình độ chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ [6, tr, 2-6]. Đồng thời, trong tác phẩm: “Nghề và Nghiệp của người giáo viên”, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc đã nhấn mạnh đến vấn đề “ lí tưởng sư phạm” và đề xuất cần phải xây dựng tập thể sư phạm theo mô hình “đồng thuận” để trong quan hệ giữa GV với nhau có sự chia sẻ “bí quyết nhà nghề”.
Theo đó, năng lực chuyên môn của GV là nền tảng của mô hình đào tạo GV thế kỷ XXI: sáng tạo và hiệu quả. Ngoài ra, các tác giả Nguyễn Thị Bình (2013), Nghiên cứu đề xuất các giải pháp cải cách công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên phổ thông; Phạm 14 Minh Hạc (2001), Về phát triển toàn diện con người thời kì CNH, HĐH; Trần Bá Hoành (2010), Vấn đề giáo viên - Những nghiên cứu lí luận và thực tiễn; Bùi Việt Phú, Lê Quang Sơn (2013), Xu thế phát triển giáo dục;.