CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA DI CƯ VỚI PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ 1. Khái niệm Quan niệm về di cư rất khác nhau trong các công trình nghiên cứu và hiện vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất. Hiểu đơn giản, bất kỳ người nào rời khỏi quê hương, nơi “chôn nhau cắt rốn” của mình đều là người di cư. Trong nghiên cứu về di cư, các nhà khoa học thường đưa ra các lý luận, quan niệm về di cư và di dân.
Tuy nhiên, họ thường không phân biệt sự khác nhau giữa hai khái niệm này. Thực chất, di cư mang ý nghĩa rộng hơn di dân. Di dân hiểu đơn giản là sự di chuyển dân số.Breev: di dân, hiểu theo nghĩa rộng, là bất kỳ một sự di chuyển của con người giữa các vùng lãnh thổ có gắn với sự thay đổi vị trí, dạng hoạt động lao động và ngành có sử dụng lao động. Theo nghĩa hẹp, di dân là sự di chuyển dân cư từ một đơn vị lãnh thổ này đến một đơn vị lãnh thổ khác, nhằm thiết lập một nơi cư trú mới trong khoảng thời gian nhất định.
Năm 1958, Liên hợp quốc đưa ra khái niệm về di dân như sau: “Di dân là sự di chuyển trong không gian của con người giữa một đơn vị địa lý hành chính này vào một đơn vị địa lý hành chính khác, kèm theo sự thay đổi chỗ ở thường xuyên trong khoảng di dân xác định”. Năm 1973, Liên hợp quốc đưa ra khái niệm về di dân dài hạn và di dân ngắn hạn: Di dân dài hạn là người di dân đến nơi ở mới từ 12 tháng trở lên, di dân ngắn hạn là dưới 12 tháng. Theo Henry Shryock, di dân là một hình thức di chuyển về không gian địa lý kèm theo sự thay đổi nơi cư trú giữa các đơn vị hành chính. Theo ông, những thay đổi có tính chất tạm thời, không lâu dài như đi lại, thăm viếng, du lịch, làm ăn, buôn bán, kể cả qua biên giới quốc gia sẽ không được gọi là di dân, bởi di dân còn gắn liền với sự thay đổi các quan hệ xã hội của người di chuyển.
5 Luan van Các nhà dân số học coi di dân là một trong ba bộ phận cấu thành của quá trình dân số và phân biệt với quá trình sinh, tử bởi quá trình di dân không bị giới hạn về độ tuổi hay giới tính mà chỉ giới hạn về mặt xã hội. Còn đối với di cư, các nhà nghiên cứu không chỉ đơn thuần xem xét di cư là sự chuyển đi hay chuyển đến của một cá nhân mà còn xem di cư là một quá trình mà theo thời gian nó còn làm thay đổi bản thân các điều kiện ban đầu đã làm nảy sinh di cư cùng với nhận thức và ý định của bản thân người di chuyển. Theo quan điểm của Tổ chức di cư quốc tế (IOM): “Di cư là sự di chuyển của một người hay một nhóm người, kể cả qua một biên giới quốc tế hay trong một quốc gia. Là một sự di chuyển dân số, bao gồm bất kể loại di chuyển nào của con người, bất kể độ dài, thành phần hay nguyên nhân; nó bao gồm di cư của người tị nạn, người lánh nạn, người di cư kinh tế và những người di chuyển vì những mục đích khác, trong đó có đoàn tụ gia đình”.
Cũng theo IOM, hiện chưa có một định nghĩa được chấp nhận chung nào trên cấp độ quốc tế về “người di cư”. Thuật ngữ “người di cư” thường được hiểu bao hàm mọi trường hợp di cư do cá nhân tự quyết định vì lý do “tiện ích cá nhân” mà không có sự can thiệp của nhân tố bắt buộc bên ngoài. Nó cũng được áp dụng đối với những người, thành viên gia đình, di chuyển tới một nước hoặc vùng lãnh thổ khác để cải thiện điều kiện xã hội và vật chất của họ, mở ra tương lai cho họ và gia đình. Liên hợp quốc định nghĩa người di cư là một cá nhân đã cư trú tại một nước hơn một năm, bất kể người đó di cư tự nguyện hay không, hay theo cách được phép hay trái phép.
Với một định nghĩa như vậy, những người đi lại với thời gian ngắn hơn như khách du lịch, thương nhân không được coi là người di cư. Tuy nhiên cách sử dụng chung bao gồm cả những nhóm nhất định chỉ những người di cư ngắn hạn, như người lao động nông nghiệp theo thời vụ, những người đi lại trong những thời gian ngắn để trồng trọt và thu hoạch sản phẩm nông nghiệp. Như vậy từ các khái niệm ở trên, tác giả cho rằng: “Di cư là sự thay đổi nơi cư trú của con người, từ đơn vị lãnh thổ này tới một đơn vị lãnh thổ khác trong một khoảng thời gian nhất định hay nói cách khác là thay đổi nơi cư trú 6 Luan van trong một khoảng thời gian nào đó. Sự thay đổi này bao gồm cả sự thay đổi về mặt cá nhân và xã hội của người di cư”.
Trong các khái niệm về di cư, người ta còn phân biệt hai yếu tố cấu thành nên quá trình này là xuất cư và nhập cư. Xuất cư là việc di chuyển nơi cư ra khỏi một đơn vị hành chính tạm thời hay vĩnh viễn, thời gian ngắn hoặc lâu dài. Nhập cư là sự chuyển đến một khu vực hoặc một đơn vị hành chính khác. Hai quá trình này thường xuyên bị chi phối bởi các nhân tố kinh tế, chính trị, xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến nhân khẩu địa bàn cư trú.
Đặc điểm của di cư Đặc điểm cơ bản của di cư thể hiện ở tính chọn lọc của nó. Quá trình di cư diễn ra không giống nhau giữa các nhóm nhân khẩu – xã hội. Những yếu tố tác động đến ý định và quyết định di cư thông qua những đặc điểm cá nhân như tuổi, giới tính, tình trạng hôn nhân, nghề nghiệp và trình độ học vấn, mức sống và thu nhập. - Độ tuổi: do lực hút cơ bản dòng di cư từ nông thôn lên đô thị là nhu cầu tìm kiếm việc làm nên nhóm người trẻ trong độ tuổi lao động có xu hướng di cư nhiều hơn.
Còn nhóm tuổi sau tuổi lao động từ 55 trở lên thường di cư với một số lý do như đoàn tụ con cái, gần gũi gia đình, muốn sống tại nơi có dịch vụ chăm sóc sức khỏe, giải trí tốt nhất. Do vậy, những nơi nhập cư thường có cơ cấu dân số trẻ, còn nơi xuất cư có cơ cấu dân số già. - Giới tính: các dòng di cư là nam hay nữ tùy thuộc vào các yếu tố khác nhau. Trong những năm gần đây, hiện tượng nữ hóa di cư trở nên phổ biến do nhu cầu của xã hội về các nhóm ngành công nghiệp nhẹ, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ.phát triển mạnh.
Đối với di cư nông thôn – nông thôn thì di cư chủ yếu theo hình thức hộ gia đình bởi đặc thù sản xuất nông nghiệp. - Tình trạng hôn nhân: nhóm người trẻ, chưa lập gia đình thường có xu hướng di cư nhiều hơn và dễ dàng hơn. - Nghề nghiệp và trình độ học vấn: những người có trình độ học vấn cao thường di chuyển nhiều hơn những người có trình độ học vấn thấp. Những người có trình độ, tay nghề cao, có bằng cấp thường tìm đến những thị trường lao động đáp ứng được nhu cầu về việc làm và thu nhập tương xứng với họ.
Phân loại di cư Tùy theo các góc độ khác nhau, tùy vào các mục đích nghiên cứu mà có những cách phân loại khác nhau về di cư. Trong khuôn khổ khóa luận, tác giả chỉ phân loại di cư theo địa bàn nơi đến và độ dài thời gian cư trú. Theo địa bàn nơi đến Phân loại di cư theo địa bàn nơi đến gồm di cư giữa các nước được gọi là di cư quốc tế và di cư giữa các vùng miền, các đơn vị hành chính trong một nước gọi là di cư nội địa. Trong phạm vi khóa luận, tác giả chỉ xét đến phân loại di cư nội địa, bao gồm các hình thức sau: - Di cư nông thôn – thành thị: Những người di cư trong nước từ khu vực nông thôn đến khu vực đô thị, thường là do nghèo đói, thu nhập thấp, năng suất thấp, tăng dân số, thiếu thốn, phân bổ đất đai không công bằng, manh mún, môi trường xuống cấp, và thiếu các cơ hội phát triển kinh tế tại vùng nông thôn.
- Di cư nông thôn – nông thôn: Những người di cư trong nước từ khu vực nông thôn này sang khu vực nông thôn khác, bao gồm cả việc di chuyển khoảng cách ngắn hoặc dài của thương nhân, lao động nông nghiệp, chăn nuôi gia súc. - Di cư thành thị - nông thôn: những người di cư trong nước từ khu vực đô thị này sang khu vực nông thôn khác, kèm theo sự thay đổi chỗ ở thường xuyên trong một thời kỳ nhất định. Thông thường dạng di cư này đặc trưng cho nhóm người đã làm việc ở các đô thị trở về nghỉ hưu tại nông thôn, học sinh, sinh viên trở về quê hương sau khi học xong. - Di cư thành thị - thành thị: những người di cư trong nước từ khu vực đô thị này sang khu vực đô thị khác, kèm theo sự thay đổi chỗ ở thường xuyên trong một giai đoạn nhất định.
Ở Việt Nam, điển hình cho hình thức này là các luồng di cư từ các đô thị nhỏ, thị xã, thị trấn về các đô thị lớn như Hà Nội, TP.Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ. Theo độ dài thời gian cư trú Theo cách phân loại này, di cư gồm các hình thức sau: - Di cư lâu dài: Bao gồm các hình thức thay đổi nơi cư trú thường xuyên hoặc không thường xuyên và nơi làm việc, với mục đích định cư sinh sống lâu dài tại nơi mới. 8 Luan van - Di cư tạm thời: là sự xác lập nơi cư trú trong một khoảng thời gian ngắn trước khi quyết định có ở lại định cư tại nơi đó hay không. - Di cư mùa vụ: là hình thức di cư đặc biệt của di cư tạm thời, nó không chỉ ám chỉ khoảng thời gian di cư trùng với thời gian thu hoạch mùa vụ, mà còn chỉ khoảng thời gian di cư phục vụ hoạt động kinh tế mùa vụ (mùa xây dựng, mùa du lịch…), có nghĩa là người di cư dịch chuyển nơi cư trú theo mùa vụ để tìm kiếm việc làm, không có ý định ở lại lâu dài tại địa bàn nhập cư, sẽ quay trở lại nơi xuất cư nếu có nhu cầu lao động hoặc công việc gia đình.