CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. KHÁI QUÁT VỀ NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. Khái niệm về ngân hàng chính sách xã hội Theo luật các tổ chức tín dụng được sửa đổi và bổ sung theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25 tháng 12 năm 2001 của Quốc hội Khóa X kỳ họp thứ 10 thì: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan”. Trong đó: “hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi và sử dụng số tiền này để cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán”.
Trong đó, ngân hàng chính sách cũng là một loại hình ngân hàng, được thực hiện đầy đủ các hoạt động của ngân hàng, song mục đích hoạt động của ngân hàng chính sách khác với các ngân hàng thương mại, ngân hàng hợp tác xã. Ngân hàng chính sách được thành lập để cung cấp các dịch vụ phục vụ cho các đối tượng chính sách theo quy định của Pháp luật. Chính phủ thành lập ngân hàng chính sách hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận nhằm thực hiện các chính sách kinh tế xã hội của Nhà nước. Ngân hàng chính sách phải thực hiện kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ; xây dựng, ban hành quy trình nội bộ về các hoạt động nghiệp vụ; thực hiện chế độ báo cáo thống kê, báo cáo hoạt động và hoạt động thanh toán theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
NHCSXH là một trong những công cụ đòn bẩy kinh tế của Nhà nước nhằm giúp hộ nghèo, hộ cận nghèo và đối tượng chính sách có điều kiện tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi để phát triển sản xuất, tạo việc làm, nâng cao thu nhập, cải thiện điều kiện sống, vươn lên thoát nghèo, góp phần thực hiện chính sách phát triển kinh tế gắn liền với xóa đói, giảm nghèo, bảo đảm an sinh xã hội, vì 8 mục tiêu dân giàu – nước mạnh - dân chủ - công bằng - văn minh. Do vậy, ta có thể hiểu: “Ngân hàng chính sách xã hội là một tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, trong đó hoạt động chủ yếu là việc sử dụng nguồn vốn ưu đãi của Đảng, Nhà nước, các tổ chức kinh tế để cấp tín dụng cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác theo quy định của Nhà nước”. Đặc điểm của Ngân hàng Chính sách xã hội Được thực hiện đầy đủ các hoạt động kinh doanh ngân hàng: NHCSXH cũng là loại hình ngân hàng nên nó được thực hiện đầy đủ các hoạt động kinh doanh của ngân hàng như nhận tiền gửi, cho vay, các hoạt động thanh toán, phát hành thẻ.
Việc nhận tiền gửi và cho vay của ngân hàng cũng là cầu nối để mang nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội tới những cá nhân, tổ chức có nhu cầu vay vốn để mở rộng sản xuất kinh doanh, tiêu dùng… Bên cạnh đó, việc nhận tiền gửi và cho vay của ngân hàng cũng tạo ra thu nhập cho ngân hàng để duy trì hoạt động của mình. Các dịch vụ của ngân hàng chính sách cũng phát triển theo đó là hoạt động thanh toán và phát hành thẻ. Đối tượng cho vay là khách hàng chính sách theo quy định của Pháp luật: Các đối tượng chính sách được vay theo quy định như : Cho vay hộ nghèo, cận nghèo, cho vay đối tượng đi xuất khẩu lao động, đối tượng là học sinh, sinh viên, đối tượng vay để giải quyết việc làm, doanh nghiệp vừa và nhỏ, hay giải quyết vấn đề nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn, cho vay nhà ở xã hội, cho vay phát triển ngành lâm nghiệp. Được thành lập với mục đích hoạt động là phục vụ người nghèo, bên cạnh đó là các đối tượng chính sách khác, tiêu chí hàng đầu của ngân hàng chính sách xã hội là công tác xóa đói giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội, cải thiện đời sống, vệ sinh, nước sạch nông thôn.
Đối tượng được hưởng ưu đãi tín dụng là đối tượng có hoàn cảnh khó khăn theo quy định, mong muốn vươn lên. 9 Hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận: NHCSXH là cầu nối chính sách có chức năng giải ngân nguồn vốn ưu đãi của Nhà nước, Chính phủ, các tổ chức kinh tế khác trong xã hội tới các đối tượng chính sách giải quyết các vấn đề anh sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo, vệ sinh sạch nước nông thôn… Do vậy NHCSXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, mà chủ yếu là cầu nối tín dụng để thực hiện các chính sách xã hội, thông qua đó, giúp Nhà nước đạt được mục tiêu xóa đói giảm nghèo đã đề ra. Được hưởng một số đặc quyền do nhà nước quyết định: Ngân hàng chính sách thường là một ngân hàng của Nhà nước nên nguồn vốn điều lệ của ngân hàng chính sách là do Nhà nước cấp, bên cạnh đó mục tiêu hoạt động của ngân hàng chính sách xã hội là thực hiện các chính sách của Nhà nước do vậy NHCSXH được Nhà nước đảm bảo khả năng thanh toán. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc của ngân hàng bằng 0%.
Ngân hàng không phải tham gia bảo hiểm tiền gửi và được miễn thuế và các khoản phí phải nộp cho ngân sách Nhà nước. Thường hoạt động cho vay theo mô hình tổ hội: Đây là mô hình cho vay gián tiếp, đối tượng vay chính sách không cần tới trực tiếp ngân hàng mà thông qua các tổ hội nơi thường trú để làm thủ tục xin vay. Các tổ hội cho vay như hội cựu chiến binh, hội phụ nữ, hội nông dân, đoàn thanh niên. Thực tế, để nâng cao hiệu quả của việc vay vốn cũng như tiếp xúc với nguồn vốn ưu đãi thì mô hình hoạt động cho vay theo tổ hội hoạt động rất hiệu quả.
Bên cạnh đó, việc người dân và ngay bản thân ngân hàng cũng dễ dàng hơn, chủ động hơn trong công tác tín dụng và cấp tín dụng. Theo đó, đối tượng chính sách có nhu cầu vay vốn sẽ thông qua tổ hội để làm các thủ tục hành chính, trước khi phê duyệt cấp tín dụng. NHCSXH cũng thông qua các tổ, hội để đưa ra thông báo, quyết định, thời điểm, đối tượng giải ngân. Vai trò của Ngân hàng Chính sách.
Tạo điều kiện cho hộ nghèo tiếp cận với nguồn vốn lãi suất thấp để phát triển kinh tế xã hội và thoát nghèo: NHCSXH là cầu nối tín dụng nguồn vốn 10 ưu đãi của Nhà nước, các tổ chức kinh tế tới với hộ nghèo với mục tiêu xóa đói giảm nghèo, cải thiện đời sống, đảm bảo an sinh xã hội… Từ những vấn đề mà người nghèo và các đối tượng chính sách khác gặp phải, do đó ngân hàng chính sách ra đời với vai trò quan trọng là giải quyết các vấn đề đó thông qua việc cấp tín dụng ưu đãi cho các đối tượng chính sách. Góp phần thực hiện thành công các chương trình mục tiêu xóa đói giảm nghèo của Quốc gia: Ngân hàng chính sách xã hội là cầu nối để Nhà nước thực hiện các chính sách xã hội thông qua kênh tín dụng. Nhận thấy nhu cầu vay vốn từ người nghèo và các đối tượng chính sách khác là rất lớn. Chính phủ đã có nhiều giải pháp tích cực trong đó có giải pháp tạo lập nguồn vốn tín dụng ưu đãi để người nghèo và các đối tượng chính sách khác vay ưu đãi phục vụ sản xuất kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống, góp phần thực hiện chương trình mục tiêu Quốc gia về xóa đói giảm nghèo, an sinh xã hội.
Ngân hàng chính sách đã và đang là một kênh tín dụng giúp Chính phủ thực hiện được các chính sách xã hội trên. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển dịch vụ cho vay tại Ngân hàng Chính sách xã hội. Các yếu tố bên trong Đây là những yếu tố thuộc về nội tại của bản thân Ngân hàng Chính sách xã hội và mạng lưới hoạt động của ngân hàng này. * Khả năng nguồn vốn Nguồn vốn là một trong những yếu tố quan trọng tác động trực tiếp đến hoạt động cho vay của ngân hàng; quyết định đến uy tín, vị thế của ngân hàng đó trong hệ thống ngân hàng.
Một ngân hàng có đủ nguồn vốn với cơ cấu hợp lý sẽ tác động tích cực đến hoạt động cho vay và tăng trưởng được dư nợ, đảm bảo khả năng tài chính cho ngân hàng, ngược lại thì hoạt động cho vay sẽ bị đình trệ có nguy cơ mất khách hàng vì thiếu vốn, ảnh hưởng đến hoạt động tài chính và nghiêm trọng hơn có thể lỗ trong hoạt động kinh doanh và mất 11 khả năng thanh toán của ngân hàng. Nguồn vốn hoạt động chủ yếu của NHCSXH là từ Ngân sách Nhà nước, tuy vậy nguồn vốn hoạt động của NHCSXH được hình thành từ nhiều nguồn vốn khác nhau như: Nguồn vốn từ Ngân sách Nhà nước; Vốn huy động; Vốn đi vay; Vốn đóng góp tự nguyện không hoàn trả; Vốn nhận uỷ thác cho vay ưu đãi; Các nguồn vốn khác. Tuy vậy, số lượng vốn và cơ cấu nguồn vốn ảnh hưởng và quyết định rất lớn đến hoạt động cho vay của NHCSXH, cũng như mục tiêu hoạt động của ngân hàng này. * Yếu tố con người Những rủi ro tín dụng do chính bản thân bên cho vay gây ra, trong đó có nhiều trường hợp xảy ra với hậu quả rất nghiêm trọng và mức độ thiệt hại về kinh tế là rất lớn; mà nguyên nhân chủ yếu là do: năng lực chuyên môn của cán bộ yếu, đạo đức nghề nghiệp của cán bộ nhân viên bị xuống cấp, công tác quản lý cán bộ, và cơ chế giám sát của Ban lãnh đạo thiếu chặt chẽ và thiếu hiệu quả.
Toàn bộ những quyết định cho vay, tiến trình thực hiện cho vay, thu hồi nợ đều do cán bộ ngân hàng đảm nhiệm. Vì vậy kết quả cho vay phụ thuộc rất lớn vào trình độ nghiệp vụ, tính năng động sáng tạo và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ ngân hàng. Yếu tố con người mang tính quyết định đến việc nâng cao hay suy giảm chất lượng tín dụng lại chính là nguồn nhân lực của ngân hàng vì suy cho cùng quyết định cung cấp tín dụng của ngân hàng là những quyết định mang tính chất chủ quan. Một ngân hàng với một đội ngũ lãnh đạo tốt sẽ đưa ra được những chính sách hợp lý và phương thức phát triển phù hợp với khuynh hướng phát triển của nền kinh tế.