CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN CHO NGƯỜI DÂN 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN. Bảo hiểm xã hội a. Khái niệm Bảo hiểm xã hội Qua quá trình hình thành chúng ta có thể nhận thấy, lúc khởi đầu, BHXH chỉ mang tính chất tự phát, phạm vi hoạt động nhỏ hẹp, trước nhu cầu của thực tiễn thì chính sách BHXH đã nhanh chóng ra đời và từng bước phát triển rộng khắp.
BHXH đã được từ điển bách khoa Việt Nam định nghĩa như sau: “ BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội.”: Dựa vào bản chất và chức năng của BHXH mà Tổ chức Lao động Quốc tế ( ILO) cũng đã đưa ra một định nghĩa khác như sau: “ BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng (bằng pháp luật, trách nhiệm của Chính phủ) để chống lại tình trạng khó khăn về kinh tế và xã hội do bị mất hoặc giảm mất thu nhập gây ra bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già, tàn tật và chết. Hơn nữa, BHXH còn phải bảo vệ cho việc chăm sóc y tế, sức khoẻ và trợ cấp cho các gia đình khi cần thiết.” 12 Từ định nghĩa trên chúng ta thấy mục tiêu của BHXH là hướng tới sự phát triển của mỗi cá nhân và toàn xã hội. BHXH thể hiện sự đảm bảo lợi ích của xã hội đối với mỗi thành viên từ đó gắn kết mỗi cá nhân với xã hội đó. Phân loại bảo hiểm xã hội Luật Bảo hiểm xã hội qui định ba loại hình bảo hiểm xã hội, đó là: - Bảo hiểm xã hội bao gồm: Bảo hiểm xã hội bắt buộc và Bảo hiểm xã hội tự nguyện Bảo hiểm xã hội bắt buộc: Là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm các chế độ cụ thể như sau: ốm đau; Thai sản; Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; Hưu trí; Tử tuất. Bảo hiển xã hội tự nguyện: Là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng bảo hiểm xã hội; Bảo hiểm xã hội tự nguyện bao gồm 2 chế độ cụ thể như sau: Hưu trí; Tử tuất. - Bảo hiểm thất nghiệp: Áp dụng bắt buộc đối với người lao động là công dân Việt Nam làm việc theo hợp đồng lao động hoặc hợp đồng làm việc mà các hợp đồng này không xác định thời hạn hoặc xác định thời hạn từ đủ mười hai tháng đến ba mươi sáu tháng với người sử dụng lao động có sử dụng từ mười lao động trở lên. Bảo hiểm thất nghiệp bao gồm các chế độ cụ thể như sau:(1) Trợ cấp thất nghiệp; (2) Hỗ trợ học nghề; (3) Hỗ trợ tìm việc làm; (4) Bảo hiểm y tế - Bảo hiểm y tế: Bảo hiểm y tế bao gồm các chế độ cụ thể như sau: được chăm sóc sức khoẻ ban đầu (đối với học sinh, sinh viên khi bị đau, ốm xảy ra tại trường); hưởng dịch vụ khám chữa bệnh tại bệnh viện mà có ký hợp đồng khám chữa bệnh với cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc các trường hợp được thanh toán trực tiếp là thanh toán chi phí khám, chữa bệnh cho người có thẻ BHYT tại cơ quan Bảo hiểm xã hội trong những trường hợp khám, chữa bệnh tại cơ sở y tế 13 không ký hợp đồng khám, chữa bệnh BHYT; đi khám, chữa bệnh tại cơ sở y tế có ký hợp đồng KCB BHYT nhưng không đủ thủ tục khám chữa bệnh theo quy định tại Điều 28 Luật BHYT: Người bệnh tự thanh toán chi phí KCB với cơ sở y tế, sau đó mang chứng từ đến Bảo hiểm xã hội để thanh toán.
Căn cứ dịch vụ kỹ thuật mà người bệnh được cung cấp, tuyến chuyên môn kỹ thuật của cơ sở y tế và chứng từ hợp lệ, Bảo hiểm xã hội thanh toán cho người bệnh chi phí thực tế nhưng tối đa không vượt quá mức quy định tại điểm 1 Phụ lục 2 kèm theo Thông tư 09. Trường hợp đi khám, chữa bệnh ở nước ngoài người bệnh tự thanh toán chi phí khám, chữa bệnh, sau đó mang chứng từ đến BHXH để thanh toán theo chí phí thực tế nhưng tối đa không vượt quá mức quy định tại điểm 2 Phụ lục 2 kèm theo Thông tư 09. Vai trò của BHXH Một là, BHXH góp phần ổn định đời sống của người lao động tham gia BHXH, Những người tham gia BHXH sẽ được thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi họ bị suy giảm, mất khả năng lao động, mất việc làm, chết. Nhờ có sự thay thế hoặc bù đắp thu nhập kịp thời mà người lao động khắc phục nhanh chóng được những tổn thất về vật chất, nhanh phục hồi sức khỏe, ổn định cuộc sống để tiếp tục quá tŕnh hoạt động bJnh thường.
Hai là, BHXH góp phần đảm bảo an toàn, ổn định cho toàn bộ nền kinh tế – xă hội. Để phòng ngừa, hạn chế tổn thất, các đơn vị kinh tế phải đề ra các quy định chặt chẽ về an toàn lao động buộc mọi người phải tuân thủ. Khi có rủi ro xảy ra với người lao động, quỹ BHXH kịp thời hỗ trợ, tạo điều kiện cho người lao động nhanh ổn định cuộc sống và sản xuất… Tất cả những yếu tố đó góp phần quan trọng làm ổn định nền kinh tế – xă hội. Ba là, BHXH làm tăng thêm mối quan hệ gắn bó giữa người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước.
Người lao động, người sử dụng lao động, Nhà nước đều tham gia đóng góp vào quỹ BHXH, điều đó làm cho người lao 14 động có trách nhiệm hơn trong công việc, trong lao động sản xuất. Người sử dụng lao động tham gia đóng góp vào quỹ BHXH cho người lao động được hưởng các chế độ BHXH cũng thấy rơ trách nhiệm của mình đối với người lao động. Nhà nước vừa tham gia đóng góp, vừa điều hành hoạt động của quỹ BHXH, đảm bảo sự công bằng, bJnh đẳng cho mọi đối tượng thụ hưởng… Điều đó làm tăng thêm mối quan hệ gắn bó giữa Nhà nước – người sử dụng lao động – người lao động, góp phần ổn định nền kinh tế – xă hội. Bốn là, BHXH góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và công bằng xă hội.
Quỹ BHXH được sử dụng để chi trả các chế độ BHXH cho người lao động và gia đJnh họ, phần nhàn rỗi được đầu tư vào các hoạt động sản xuất, kinh doanh để bảo tồn và tăng trưởng quỹ. Như vậy, xét trên cả phương diện chi trả các chế độ BHXH cũng như đầu tư tăng trưởng quỹ, hoạt động của quỹ BHXH đều góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế. Mặt khác, phân phối trong BHXH là sự phân phối lại theo hướng có lợi cho những người có thu nhập thấp; là sự chuyển dịch thu nhập của những người khỏe mạnh, may mắn có việc làm ổn định cho những người ốm, yếu, gặp phải những biến cố rủi ro trong lao động sản xuất và trong cuộc sống. VJ vậy, BHXH góp phần làm giảm bớt khoảng cách giữa người giàu và người nghèo, góp phần bảo đảm sự công bằng xă hội.
Năm là, BHXH trực tiếp thể hiện mục tiêu, tư tưởng, bản chất tốt đẹp của chế độ chính trị, xă hội mà Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đă và đang phấn đấu, xây dựng đất nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xă hội công bằng, dân chủ, văn minh. Bảo hiểm xã hội tự nguyện a. Khái niệm bảo hiểm xã hội tự nguyện Bảo hiểm xã hội nói chung và BHXHTN cho người dân nói riêng tồn tại là tất yếu khách quan, có nhiều khái niệm về BHXHTN khác nhau và theo Điều 3 luật BHXH thì Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình Bảo hiểm xã hội mà 15 người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình hưởng Bảo hiểm xã hội. [23] Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành để đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự tự nguyện đóng góp một phần thu nhập của người lao động, người sử dụng lao động, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
[26] Vậy Bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người dân: một loại hình BHXH do nhà nước ban hành và quản lý để vận động, khuyến khích người lao động là người dân tự nguyện tham gia; được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp nhằm đảm bảo bù đắp một phần thu nhập cho chính bản thân người dân và gia đình họ khi họ bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập do gặp phải những rủi ro xã hội, như tuổi già, tử tuất., đồng thời góp phần đảm bảo công bằng và an sinh xã hội. Như vậy, loại hình BHXH tự nguyện cho người dân chỉ có thể được hình thành và thực hiện trên cơ sở: - Có nhiều người lao động tham gia với điều kiện: - Có nhu cầu thực sự về BHXH; - Có khả năng tài chính để đóng phí BHXH tự nguyện; - Có sự thống nhất với những quy định cụ thể (mức đóng, mức hưởng, quy trình thực hiện, phương pháp quản lý, sử dụng quỹ BHXH tự nguyện.) của loại hình BHXH tự nguyện. - Có tổ chức, cơ quan đứng ra thực hiện BHXH tự nguyện. - Được Nhà nước bảo hộ và hỗ trợ khi cần thiết.