Pháp luật điều chỉnh hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức bảo hiểm tiền gửi việt nam

Hệ thống tài chính – ngân hàng đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế, nhưng lại tiềm ẩn nhiều… 66 trang · Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh · 2016.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tình
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Điều Chỉnh Hoạt Động Bảo Hiểm Tiền Gửi Của Tổ Chức Bảo Hiểm Tiền Gửi Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI – HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH
• 1.1. Khái quát chung về bảo hiểm tiền gửi
• 1.1.1. Khái niệm bảo hiểm tiền gửi
• 1.1.2. Đặc trưng của bảo hiểm tiền gửi
• 1.1.3. Vai trò của bảo hiểm tiền gửi
• 1.2. Hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam theo quy định của pháp luật hiện hành
• 1.2.1. Chủ thể bảo hiểm tiền gửi - Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam
• 1.2.2. Chủ thể tham gia bảo hiểm tiền gửi
• 1.2.3. Các loại tiền gửi được bảo hiểm
• 1.2.4. Chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền
• 1.2.5. Nhiệm vụ, quyền hạn của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong hoạt động bảo hiểm tiền gửi
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam
• 2.1.1. Bất cập trong quy định về đối tượng được bảo hiểm
• 2.1.2. Những bất cập trong quy định về thu phí bảo hiểm tiền gửi
• 2.1.3. Bất cập trong quy định về kiểm tra, giám sát của tổ chức bảo hiểm tiền gửi đối với các tổ chức tín dụng tham gia bảo hiểm tiền gửi
• 2.1.4. Bất cập trong các quy định về trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền khi xảy ra sự kiện bảo hiểm
• 2.1.5. Bất cập trong các quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong việc hỗ trợ các tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi mất khả năng thanh toán
• 2.2. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi
• 2.2.1. Yêu cầu của việc hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi
• 2.2.2. Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động bảo hiểm tiền gửi của Tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam
• 2.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Hiểm Tiền Gửi Tại Việt Nam Khái Niệm

Hệ thống tài chính – ngân hàng đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế, nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro như rủi ro tín dụng, lãi suất, tỷ giá và thanh khoản. Rủi ro thanh khoản, khi ngân hàng không đủ tiền mặt chi trả, là nguy hiểm nhất vì có thể gây đổ vỡ dây chuyền và làm mất lòng tin của người gửi tiền. Để bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng, Chính phủ sử dụng công cụ bảo hiểm tiền gửi (BHTG). BHTG lần đầu xuất hiện ở Mỹ sau cuộc khủng hoảng kinh tế 1929-1933, khi hàng loạt ngân hàng phá sản. Tổng công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC) được thành lập năm 1934 và đã chứng minh vai trò quan trọng của mình. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 càng khẳng định vai trò này. Hiện nay, hơn 100 quốc gia đã thành lập tổ chức BHTG.

1.1. Định Nghĩa Bảo Hiểm Tiền Gửi Góc Độ Quốc Tế Việt Nam

Trên thế giới, Jang - Bong Choi định nghĩa BHTG là chính sách đảm bảo thanh toán tiền gửi và lãi khi ngân hàng mất khả năng thanh toán. Luật BHTG Canada quy định BHTG là bảo hiểm cho tổn thất tiền gửi. Luật BHTG Đài Loan định nghĩa BHTG là loại hình bảo hiểm cho các loại tiền gửi được bảo hiểm. Ở Việt Nam, tác giả Lê Thị Thu Thủy định nghĩa BHTG là loại hình bảo hiểm đảm bảo chi trả tiền gửi khi tổ chức tham gia BHTG gặp rủi ro không có khả năng thanh toán. Khái niệm này nhấn mạnh nghĩa vụ chi trả của tổ chức BHTG khi TCTD phá sản.

1.2. Bản Chất Pháp Lý Của Bảo Hiểm Tiền Gửi Sự Khác Biệt

BHTG không phải là một hoạt động kinh doanh bảo hiểm thông thường. Hoạt động BHTG mang tính chất công ích, do nhà nước hoặc tổ chức do nhà nước chỉ định thực hiện. Mục tiêu của BHTG không chỉ là lợi nhuận mà còn là bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng. Điều này thể hiện rõ trong các quy định về chính sách bảo hiểm tiền gửi cũng như cơ chế hoạt động đặc thù của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam so với các công ty bảo hiểm thương mại.

II. Phân Tích Vai Trò Quan Trọng Của Bảo Hiểm Tiền Gửi Tại Việt Nam

BHTG đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, đặc biệt là những người gửi tiền nhỏ lẻ, ít có khả năng tự đánh giá rủi ro của các TCTD. Khi một TCTD gặp khó khăn tài chính hoặc phá sản, BHTG sẽ chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền trong phạm vi quy định, giúp họ giảm thiểu thiệt hại. Điều này góp phần củng cố niềm tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng, khuyến khích người dân gửi tiền vào ngân hàng, từ đó tăng cường nguồn vốn cho nền kinh tế. BHTG còn có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng, ngăn ngừa nguy cơ rủi ro trong bảo hiểm tiền gửi mang tính hệ thống.

2.1. Bảo Vệ Người Gửi Tiền Quyền Lợi Và Nghĩa Vụ Cần Biết

BHTG bảo vệ người gửi tiền bằng cách chi trả tiền bảo hiểm khi TCTD mất khả năng thanh toán. Mức bảo hiểm tiền gửi tối đa hiện nay là 75 triệu đồng/người/TCTD. Người gửi tiền có quyền lợi của người gửi tiền được nhận tiền bảo hiểm theo quy định. Đồng thời, người gửi tiền cũng có nghĩa vụ cung cấp thông tin chính xác cho TCTD và tổ chức BHTG. Việc hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ giúp người gửi tiền chủ động bảo vệ tài sản của mình.

2.2. Ổn Định Hệ Thống Ngân Hàng Tác Động Của BHTG

BHTG góp phần ổn định hệ thống ngân hàng bằng cách giảm thiểu nguy cơ rút tiền hàng loạt khi có tin đồn về một TCTD gặp khó khăn. Khi người gửi tiền biết rằng tiền gửi của mình được bảo hiểm, họ sẽ ít có khả năng rút tiền ồ ạt, từ đó giúp TCTD tránh được tình trạng thiếu thanh khoản nghiêm trọng. BHTG còn giúp Ngân hàng Nhà nước (NHNN) có thêm thời gian và công cụ để xử lý các TCTD yếu kém, ngăn ngừa nguy cơ đổ vỡ dây chuyền.

III. Thực Trạng Pháp Luật Điều Chỉnh Hoạt Động Bảo Hiểm Tiền Gửi VN

Mặc dù đã có những đóng góp quan trọng, pháp luật điều chỉnh hoạt động BHTG tại Việt Nam vẫn còn một số hạn chế, bất cập. Các quy định về đối tượng được bảo hiểm, mức phí bảo hiểm, quy trình chi trả tiền bảo hiểm và quyền hạn của tổ chức BHTG cần được rà soát, sửa đổi để phù hợp hơn với thực tiễn và yêu cầu hội nhập quốc tế. Việc thanh tra, giám sát bảo hiểm tiền gửi còn hạn chế, chưa phát hiện sớm các TCTD có vấn đề. Việc xử lý vi phạm trong bảo hiểm tiền gửi còn chưa đủ mạnh để răn đe.

3.1. Bất Cập Về Đối Tượng Được Bảo Hiểm Cần Mở Rộng

Hiện nay, pháp luật Việt Nam chỉ bảo hiểm tiền gửi bằng đồng Việt Nam của cá nhân tại các TCTD. Việc này hạn chế phạm vi bảo vệ của BHTG, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Việc mở rộng đối tượng được bảo hiểm, bao gồm cả tiền gửi bằng ngoại tệ và tiền gửi của tổ chức, cần được xem xét kỹ lưỡng để phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam.

3.2. Mức Phí Bảo Hiểm Tiền Gửi Đã Phù Hợp Với Rủi Ro

Mức phí BHTG hiện nay được quy định cố định, chưa tính đến mức độ rủi ro của từng TCTD. Điều này tạo ra sự bất công giữa các TCTD và không khuyến khích các TCTD quản lý rủi ro tốt hơn. Việc áp dụng cơ chế phí BHTG dựa trên rủi ro, tương tự như nhiều quốc gia trên thế giới, cần được nghiên cứu và triển khai.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Hoạt Động Bảo Hiểm Tiền Gửi Tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả hoạt động BHTG tại Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ, bao gồm hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường năng lực hoạt động của tổ chức BHTG và nâng cao nhận thức của công chúng về BHTG. Việc hoàn thiện pháp luật cần tập trung vào việc mở rộng đối tượng được bảo hiểm, điều chỉnh mức phí bảo hiểm, tăng cường quyền hạn của tổ chức BHTG trong việc giám sát và xử lý các TCTD yếu kém. Nâng cao hiệu quả cơ quan quản lý bảo hiểm tiền gửi là cần thiết.

4.1. Sửa Đổi Luật Bảo Hiểm Tiền Gửi Việt Nam Cập Nhật Bổ Sung

Cần sửa đổi Luật BHTG để khắc phục những bất cập hiện tại, bao gồm mở rộng đối tượng được bảo hiểm, áp dụng cơ chế phí BHTG dựa trên rủi ro, tăng cường quyền hạn của tổ chức BHTG trong việc giám sát và xử lý các TCTD yếu kém. Việc sửa đổi Luật cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam. Cần cập nhật về bảo hiểm tiền gửi trong các văn bản hướng dẫn.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Của Tổ Chức Bảo Hiểm Tiền Gửi Đào Tạo Công Nghệ

Tổ chức BHTG cần được tăng cường năng lực về tài chính, nhân sự và công nghệ để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động BHTG. Cần tăng cường đào tạo chuyên môn cho cán bộ, đầu tư vào hệ thống công nghệ thông tin hiện đại để nâng cao hiệu quả giám sát và xử lý thông tin. Việc so sánh bảo hiểm tiền gửi Việt Nam với các nước khác giúp tìm ra các bài học kinh nghiệm.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về BHTG Tại VN

Các nghiên cứu về BHTG đã được ứng dụng vào thực tiễn thông qua việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan. Ví dụ, việc nâng mức bảo hiểm tiền gửi tối đa từ 50 triệu đồng lên 75 triệu đồng vào năm 2017 là kết quả của nhiều nghiên cứu về tác động của mức bảo hiểm đối với niềm tin của người gửi tiền. Tuy nhiên, cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, đặc biệt là trong việc xây dựng các chính sách và giải pháp phòng ngừa rủi ro cho hệ thống ngân hàng.

5.1. Đánh Giá Hiệu Quả Của Chính Sách Bảo Hiểm Tiền Gửi

Việc đánh giá hiệu quả của chính sách bảo hiểm tiền gửi cần được thực hiện thường xuyên và khách quan, dựa trên các tiêu chí cụ thể như mức độ bảo vệ người gửi tiền, mức độ ổn định của hệ thống ngân hàng, chi phí hoạt động của tổ chức BHTG. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở quan trọng để điều chỉnh và hoàn thiện chính sách BHTG.

5.2. Phân Tích Số Liệu Chi Trả Bảo Hiểm Tiền Gửi Thực Tế

Phân tích số liệu chi trả bảo hiểm tiền gửi thực tế giúp đánh giá mức độ rủi ro của hệ thống ngân hàng và hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa rủi ro. Số liệu này cũng là cơ sở để điều chỉnh mức phí bảo hiểm và xây dựng các kịch bản ứng phó với khủng hoảng tài chính.

VI. Kết Luận và Tương Lai Phát Triển Bảo Hiểm Tiền Gửi VN

BHTG là một công cụ quan trọng để bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng. Tuy nhiên, để phát huy tối đa vai trò của BHTG, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường năng lực hoạt động của tổ chức BHTG và nâng cao nhận thức của công chúng về BHTG. Trong tương lai, BHTG Việt Nam cần hướng tới các chuẩn mực quốc tế và trở thành một tổ chức mạnh, có khả năng ứng phó với mọi thách thức.

6.1. Định Hướng Phát Triển Bảo Hiểm Tiền Gửi Việt Nam

Định hướng phát triển BHTG Việt Nam trong thời gian tới là trở thành một tổ chức mạnh, hoạt động hiệu quả, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế và có khả năng bảo vệ người gửi tiền một cách tốt nhất. Cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển và chủ động tham gia vào các hoạt động của Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi quốc tế (IADI).

6.2. Các Yếu Tố Tác Động Đến Hoạt Động BHTG Trong Tương Lai

Hoạt động BHTG trong tương lai sẽ chịu tác động của nhiều yếu tố, bao gồm sự phát triển của nền kinh tế, sự thay đổi của hệ thống ngân hàng, tiến trình hội nhập quốc tế và sự phát triển của công nghệ. Tổ chức BHTG cần chủ động theo dõi, phân tích và đánh giá các yếu tố này để có những điều chỉnh phù hợp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và tham gia đàm phán, ký kết Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), hệ thống tài chính - ngân hàng đứng trước cả cơ hội thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lẫn thách thức cạnh tranh gay gắt. Ngành ngân hàng kinh doanh tiền tệ tiềm ẩn nhiều rủi ro cố hữu như rủi ro tín dụng, lãi suất, tỷ giá và đặc biệt là rủi ro thanh khoản. Do đặc thù "chỗ trũng" của nền kinh tế, sự đổ vỡ của một tổ chức tín dụng (TCTD) có thể gây phản ứng dây chuyền, đe dọa sự ổn định trật tự xã hội. Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) được thiết lập như một công cụ tài chính công nhằm bảo vệ người gửi tiền nhỏ lẻ và duy trì an toàn hệ thống.

Tại Việt Nam, tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) được thành lập và vận hành từ năm 2000. Dù Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 cùng các văn bản hướng dẫn đã đi vào thực thi, nhiều quy định pháp lý bộc lộ sự bất cập trước tốc độ phát triển kinh tế và các chuẩn mực quốc tế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về BHTG, bao gồm bản chất, đặc trưng, các mô hình tổ chức và vai trò của BHTG trong nền kinh tế thị trường.
2. Phân tích, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành điều chỉnh tổ chức và hoạt động BHTG của DIV (chủ thể, đối tượng được bảo hiểm, thu phí, chi trả, kiểm tra - giám sát và tham gia xử lý TCTD yếu kém).
3. Chỉ ra các hạn chế, vướng mắc pháp lý và đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị hoàn thiện pháp luật về BHTG tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các quan hệ pháp luật phát sinh trong hoạt động BHTG và hệ thống quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Tập trung vào khung pháp lý và thực tiễn hoạt động BHTG tại Việt Nam, có so sánh, đối chiếu với thông lệ quốc tế (Mỹ, Canada, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc) và các khuyến nghị của Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi quốc tế (IADI).
• Thời gian: Khảo sát từ thời điểm hình thành khung pháp lý BHTG theo Nghị định 89/1999/NĐ-CP, tập trung phân tích giai đoạn thi hành Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 đến năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các học thuyết về an toàn hệ thống ngân hàng, lý thuyết quản trị rủi ro thanh khoản và các khái niệm pháp lý về BHTG của các học giả trong nước và quốc tế:

• Quan niệm của Jang-Bong Choi (Hàn Quốc), Luật BHTG Canada năm 2011, Luật BHTG Đài Loan năm 1985 (sửa đổi năm 2010), cùng công trình nghiên cứu của TS. Hoàng Thu Hằng (2013) và TS. Lê Thị Thu Thủy (2007).
• Khái niệm pháp lý quy định tại Điều 4 Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012: BHTG là sự bảo đảm hoàn trả tiền gửi trong hạn mức khi tổ chức tham gia lâm vào tình trạng mất khả năng chi trả hoặc phá sản.
• Khung phân loại mô hình tổ chức BHTG theo quyền hạn: Mô hình chi trả đơn thuần (Paybox), Mô hình chi trả với quyền hạn mở rộng (Paybox with extended powers) và Mô hình giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizing).

Hệ thống văn bản pháp luật làm căn cứ điều chỉnh:

• Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2013).
• Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010; Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010.
• Nghị định số 89/1999/NĐ-CP và Nghị định số 109/2005/NĐ-CP về BHTG.
• Nghị định số 68/2013/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật BHTG.
• Quyết định số 527/QĐ-TTg và Quyết định số 1395/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Điều lệ tổ chức và hoạt động của DIV.
• Thông tư số 24/2014/TT-NHNN, Thông tư số 41/2014/TT-BTC, Thông tư số 07/2013/TT-NHNN về kiểm soát đặc biệt TCTD.
• Bộ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả do IADI và Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng ban hành.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật và tổng hợp lý luận.
• Phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định pháp luật Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế của IADI, mô hình FDIC của Mỹ, CDIC của Canada).
• Phương pháp thống kê và phân tích tài liệu thứ cấp từ Tạp chí Ngân hàng, các báo cáo chuyên khảo của DIV và số liệu kinh tế vĩ mô của Tổng cục Thống kê.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về bảo hiểm tiền gửi – Hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam theo quy định của pháp luật hiện hành

Chương này tập trung làm rõ bản chất pháp lý, đặc trưng và vai trò của thiết chế BHTG, đồng thời hệ thống hóa các quy định hiện hành về hoạt động của DIV.

Về bản chất, BHTG là loại hình bảo hiểm đặc thù, phi lợi nhuận, mang tính bắt buộc đối với các TCTD nhận tiền gửi cá nhân (trừ ngân hàng chính sách). Quan hệ BHTG không hình thành từ hợp đồng thỏa thuận giữa người gửi tiền và tổ chức BHTG mà được xác lập dựa trên luật định khi tổ chức tham gia được cấp Chứng nhận BHTG (chậm nhất 15 ngày trước khi khai trương hoạt động).

Về mô hình tổ chức, tác giả phân loại theo hai tiêu chí:

• Căn cứ theo sở hữu vốn: Tổ chức BHTG do Nhà nước thành lập, Quỹ bảo toàn tiền gửi do các TCTD thành lập, hoặc tổ chức BHTG do công ty bảo hiểm thành lập.
• Căn cứ theo phạm vi quyền hạn:

Mô hình hoạt động	Phạm vi chức năng và quyền hạn	Quốc gia/Vùng lãnh thổ áp dụng
Chi trả đơn thuần (Paybox)	Thu phí, quản lý quỹ và chi trả tiền bảo hiểm khi TCTD phá sản; không giám sát an toàn hay xử lý đổ vỡ.	Các hệ thống BHTG sơ khai
Chi trả mở rộng (Paybox with extended powers)	Chi trả bảo hiểm kết hợp kiểm tra, giám sát từ xa và tham gia thanh lý tài sản TCTD đổ vỡ.	Việt Nam, Đài Loan
Giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizing)	Đánh giá rủi ro, can thiệp sớm, hỗ trợ tài chính, tái cơ cấu hệ thống, vận hành ngân hàng bắc cầu và quản trị đổ vỡ toàn diện.	Mỹ (FDIC), Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc

Về địa vị pháp lý, BHTG Việt Nam là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động theo mô hình Công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu.

Về các nội dung nghiệp vụ theo Luật BHTG 2012:

• Đối tượng được bảo hiểm: Tiền gửi bằng đồng Việt Nam (VND) của cá nhân gửi tại các tổ chức tham gia BHTG dưới hình thức tiền gửi tiết kiệm, có kỳ hạn, không kỳ hạn, chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu.
• Đối tượng loại trừ: Tiền gửi của cá nhân sở hữu trên 5% vốn điều lệ; tiền gửi của thành viên HĐQT, Ban kiểm soát, Ban điều hành TCTD; tiền mua giấy tờ có giá vô danh; tiền gửi bằng ngoại tệ.
• Thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả tiền: Khi NHNN có văn bản chấm dứt kiểm soát đặc biệt hoặc văn bản chấm dứt/không áp dụng các biện pháp phục hồi khả năng thanh toán mà TCTD vẫn lâm vào tình trạng phá sản; hoặc NHNN xác định chi nhánh ngân hàng nước ngoài mất khả năng chi trả.
• Hạn mức và thủ tục: Hạn mức chi trả tối đa vẫn duy trì 50 triệu đồng theo Nghị định 109/2005/NĐ-CP; trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ thời điểm phát sinh nghĩa vụ, TCTD phải gửi hồ sơ đề nghị chi trả cho DIV.

Chương 2: Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam và một số kiến nghị hoàn thiện

Chương 2 phân tích chuyên sâu 5 nhóm bất cập lớn trong các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động của DIV và đề xuất định hướng hoàn thiện:

1. Bất cập về đối tượng được bảo hiểm: Luật BHTG 2012 chỉ bảo hiểm cho tiền gửi bằng VND của cá nhân, loại trừ hoàn toàn tiền gửi bằng ngoại tệ. Trong bối cảnh nền kinh tế hội nhập, lượng kiều hối và nguồn ngoại tệ gửi tại các TCTD gia tăng, việc không bảo hiểm cho tiền gửi ngoại tệ làm giảm hiệu quả huy động vốn ngoại tệ phục vụ sản xuất kinh doanh và không bảo vệ toàn diện người gửi tiền.

2. Bất cập về cơ chế thu phí BHTG: Pháp luật hiện hành duy trì cơ chế phí đồng hạng (flat-rate) đối với tất cả các TCTD tham gia. Mức phí cào bằng không phản ánh mức độ rủi ro trong hoạt động của từng TCTD, không khuyến khích các ngân hàng duy trì kỷ luật thị trường và làm gia tăng nguy cơ rủi ro đạo đức (moral hazard).

3. Bất cập trong quy định về kiểm tra, giám sát: So với Nghị định 89/1999/NĐ-CP, Luật BHTG 2012 đã thu hẹp quyền kiểm tra tại chỗ của DIV (chỉ kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHTG, không được kiểm tra việc tuân thủ các tỷ lệ an toàn hoạt động ngân hàng). Nguồn dữ liệu giám sát từ xa phụ thuộc hoàn toàn vào NHNN nhưng cơ chế, quy chuẩn chia sẻ thông tin theo Điều 33, 34 Luật BHTG và Điều 10 Nghị định 68/2013/NĐ-CP chưa được cụ thể hóa bằng quy chế kỹ thuật, thiếu chế tài xử lý vi phạm chậm trễ thông tin.

4. Bất cập trong quy định chi trả tiền bảo hiểm:

• Hạn mức chi trả 50 triệu đồng áp dụng từ năm 2005 đến năm 2016 đã tồn tại hơn một thập kỷ, không theo kịp sự tăng trưởng của thu nhập bình quân đầu người và quy mô tiền gửi. Với GDP bình quân đầu người năm 2015 đạt khoảng 2.109 USD (tương đương 45,7 triệu đồng/năm), tỷ lệ hạn mức chi trả/GDP bình quân chỉ ở mức 1,1 lần, quá thấp so với chuẩn mực của IADI (khuyến nghị từ 2 đến 5 lần).
• Thời hạn chi trả tiền bảo hiểm theo luật định là 60 ngày kể từ thời điểm phát sinh nghĩa vụ, dài hơn nhiều so với khuyến nghị của IADI (chi trả phần lớn tiền gửi được bảo hiểm trong vòng 7 ngày làm việc).

5. Bất cập về thẩm quyền hỗ trợ TCTD mất khả năng thanh toán: DIV tham gia Ban Kiểm soát đặc biệt theo Thông tư 07/2013/TT-NHNN nhưng thiếu cơ chế cụ thể để thực hiện các biện pháp hỗ trợ tài chính, cho vay khôi phục khả năng thanh khoản hoặc tham gia xử lý nợ xấu, tái cấu trúc TCTD.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính và các dữ liệu pháp lý - kinh tế

Khóa luận đã tổng hợp các chỉ số thực tiễn so sánh giữa quy định pháp luật Việt Nam và chuẩn mực quốc tế:

Tiêu chí so sánh	Quy định pháp luật Việt Nam (thời điểm 2016)	Chuẩn mực / Khuyến nghị quốc tế (IADI / Basel)
Đối tượng tiền gửi	Chỉ bảo hiểm tiền gửi bằng đồng Việt Nam (VND) của cá nhân.	Bảo vệ tiền gửi phổ thông, nhiều nước bảo hiểm cả tiền gửi ngoại tệ.
Cơ chế tính phí	Phí đồng hạng (flat-rate).	Phí tính theo mức độ rủi ro (Risk-based premium).
Hạn mức chi trả	Tối đa 50 triệu đồng/người/TCTD (áp dụng từ 2005).	Tương đương từ 2 đến 5 lần GDP bình quân đầu người.
Tỷ lệ Hạn mức / GDP	Đạt xấp xỉ 1,1 lần GDP bình quân (GDP 2015: 45,7 triệu đồng).	Khuyến nghị đạt từ 2,0 đến 5,0 lần GDP bình quân đầu người.
Thời hạn chi trả	Trong vòng 60 ngày kể từ ngày phát sinh nghĩa vụ.	Chi trả phần lớn trong vòng 7 ngày làm việc.
Mô hình hoạt động	Chi trả với quyền hạn mở rộng.	Hướng tới mô hình Giảm thiểu rủi ro (Risk-minimizing).

Hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật

Tác giả đề xuất 4 yêu cầu mang tính nguyên tắc và các nhóm giải pháp sửa đổi luật:

1. Bổ sung tiền gửi ngoại tệ vào đối tượng bảo hiểm: Đề xuất sửa đổi Điều 18 Luật BHTG 2012 theo hướng bỏ cụm từ "bằng đồng Việt Nam" hoặc quy định rõ bảo hiểm cho cả tiền gửi VND và ngoại tệ của cá nhân. Khi chi trả bồi thường, thanh toán bằng VND theo tỷ giá hối đoái xác định tại ngày tiến hành chi trả để bảo vệ người gửi tiền trước rủi ro tỷ giá.
2. Chuyển đổi phương thức thu phí: Chuyển từ phí đồng hạng sang cơ chế thu phí phân hạng dựa trên mức độ rủi ro hoạt động và xếp hạng tín nhiệm của TCTD.
3. Điều chỉnh hạn mức và rút ngắn thời hạn chi trả: Ban hành văn bản mới nâng hạn mức chi trả bảo hiểm phù hợp với tỷ lệ 2 - 5 lần GDP bình quân đầu người; rút ngắn thời hạn chi trả từ 60 ngày xuống chuẩn 7 - 15 ngày làm việc.
4. Hoàn thiện cơ chế giám sát và chia sẻ thông tin: Ban hành quy chế trao đổi dữ liệu điện tử bắt buộc giữa NHNN và DIV, khôi phục quyền kiểm tra việc chấp hành các quy định an toàn hoạt động của DIV đối với các TCTD yếu kém.
5. Mở rộng quyền can thiệp, xử lý đổ vỡ: Cho phép DIV tham gia hỗ trợ vốn, cho vay đặc biệt phục hồi thanh khoản và áp dụng các công cụ như thành lập "ngân hàng bắc cầu" hoặc xử lý mua bán, sáp nhập (M&A) TCTD theo kinh nghiệm của FDIC.

Đóng góp của tác giả

Khóa luận là công trình nghiên cứu chuyên sâu về quy chế pháp lý điều chỉnh hoạt động BHTG sau khi Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 đi vào áp dụng thực tế. Tác giả đã đặt hệ thống quy phạm pháp luật BHTG Việt Nam vào đối chiếu trực tiếp với Bộ các nguyên tắc cơ bản phát triển BHTG hiệu quả của IADI, từ đó đưa ra các đề xuất sửa đổi cụ thể cho từng điều khoản luật định.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Đề tài tập trung chủ yếu vào góc độ phân tích quy phạm pháp lý và đánh giá chính sách công của DIV; chưa xây dựng được mô hình định lượng tính toán biểu phí rủi ro chi tiết áp dụng cho từng nhóm TCTD tại Việt Nam. Phạm vi dữ liệu thực tiễn và văn bản quy phạm dừng lại ở mốc thời gian năm 2016.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu cơ chế pháp lý vận hành ngân hàng bắc cầu trong xử lý tổ chức tín dụng yếu kém, xây dựng khung pháp lý chi tiết về chia sẻ thông tin thanh tra giám sát giữa NHNN và DIV, và hoàn thiện công thức toán - kinh tế lượng trong định giá phí BHTG theo rủi ro.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng nghiên cứu môn học Pháp luật về thị trường tài chính và các định chế tín dụng.
• Cán bộ pháp chế, nhà nghiên cứu chính sách tại Ngân hàng Nhà nước và Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong quá trình rà soát, đề xuất sửa đổi Luật Bảo hiểm tiền gửi.
• Phần đáng tham khảo nhất là các phân tích đối chiếu pháp lý về cơ chế kiểm tra - giám sát (Khoản 9, Khoản 10 Điều 13) và đề xuất sửa đổi Điều 18 Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012.

Câu hỏi thường gặp

1. Tổ chức Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV) hoạt động theo mô hình pháp lý và cơ chế sở hữu nào?

DIV là tổ chức tài chính nhà nước, hoạt động phi lợi nhuận, tổ chức theo mô hình Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, với Ngân hàng Nhà nước thực hiện các quyền và nghĩa vụ của đại diện chủ sở hữu nhà nước.

2. Vì sao tác giả cho rằng hạn mức chi trả bảo hiểm 50 triệu đồng không còn phù hợp?

Hạn mức 50 triệu đồng được quy định từ Nghị định 109/2005/NĐ-CP và duy trì suốt nhiều năm. Đến năm 2015, GDP bình quân đầu người Việt Nam đạt khoảng 45,7 triệu đồng/năm (2.109 USD), khiến tỷ lệ hạn mức/GDP chỉ còn 1,1 lần, thấp hơn nhiều so với khuyến nghị 2 - 5 lần của IADI, làm giảm khả năng bảo vệ người gửi tiền và hạn chế củng cố niềm tin công chúng.

3. Hạn chế lớn nhất trong thẩm quyền kiểm tra, giám sát của DIV theo Luật BHTG 2012 là gì?

Luật BHTG 2012 đã thu hẹp thẩm quyền của DIV, chỉ cho phép kiểm tra tại chỗ việc chấp hành pháp luật về BHTG mà không được kiểm tra việc chấp hành quy định an toàn hoạt động ngân hàng. Đồng thời, việc giám sát từ xa phụ thuộc vào dữ liệu của NHNN nhưng chưa có quy chế chia sẻ thông tin cụ thể, dẫn đến thiếu hụt và sai lệch dữ liệu đầu vào.

4. Khi bổ sung tiền gửi ngoại tệ vào đối tượng bảo hiểm, rủi ro tỷ giá được đề xuất xử lý ra sao?

Tác giả đề xuất tiền bồi thường bảo hiểm vẫn chi trả bằng đồng Việt Nam (VND), nhưng tỷ giá quy đổi phải được xác định tại ngày thực tế chi trả tiền bảo hiểm (thay vì ngày TCTD phát sinh đổ vỡ). Khi đó, DIV sẽ là chủ thể gánh vác rủi ro biến động tỷ giá thay cho người gửi tiền.

5. Khuyến nghị của IADI về thời hạn chi trả tiền bảo hiểm khác biệt như thế nào so với Luật BHTG 2012?

Theo Điều 13 Luật BHTG 2012, thời hạn trả tiền bảo hiểm là trong vòng 60 ngày kể từ thời điểm phát sinh nghĩa vụ. Trong khi đó, theo Nguyên tắc 15 của IADI, tổ chức BHTG cần chi trả phần lớn tiền gửi được bảo hiểm trong vòng 7 ngày làm việc để tránh tâm lý hoảng loạn rút tiền hàng loạt.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Tình đã khái quát hóa một cách có hệ thống cơ sở lý luận về thiết chế bảo hiểm tiền gửi và phân tích toàn diện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam theo Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012. Tác giả đã chỉ rõ các nút thắt về đối tượng bảo hiểm, cơ chế thu phí đồng hạng, hạn mức chi trả 50 triệu đồng kéo dài và sự hạn chế trong thẩm quyền kiểm tra, can thiệp đổ vỡ. Công trình đưa ra các kiến nghị sửa đổi quy phạm pháp luật thực tế, bám sát các nguyên tắc cốt lõi của IADI nhằm thúc đẩy việc nâng cấp mô hình BHTG Việt Nam theo hướng giảm thiểu rủi ro, góp phần bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và giữ vững an toàn hệ thống ngân hàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Khái quát chung về bảo hiểm tiền gửi – hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam theo quy định của pháp luật hiện hành. Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam và một số kiến nghị hoàn thiện. 4 CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI – HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM TIỀN GỬI CỦA TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI VIỆT NAM THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH.1 Khái quát chung về bảo hiểm tiền gửi 1.1 Khái niệm bảo hiểm tiền gửi Hệ thống tài chính – ngân hàng là huyết mạch của nền kinh tế với đặc thù là các tổ chức tài chính kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ đi vay để cho vay lại nên hoạt động ngân hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro như: rủi ro tín dụng, rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá hối đoái, rủi ro thanh khoản.

Trong đó, rủi ro thanh khoản là rủi ro khi ngân hàng không có khả năng cung ứng đầy đủ lượng tiền mặt cho nhu cầu thanh khoản tức thời hoặc cung ứng đủ nhưng với chi phí cao1. Nói cách khác, đây là loại rủi ro xuất hiện trong trường hợp ngân hàng thiếu khả năng chi trả do không chuyển đổi kịp các loại tài sản ra tiền mặt hoặc không thể vay mượn để đáp ứng yêu cầu của các hợp đồng thanh toán. Rủi ro thanh khoản là rủi ro lớn nhất bởi nó không chỉ ảnh hưởng đến chính ngân hàng gặp rủi ro mà còn ảnh hưởng đến các ngân hàng khác và có thể dẫn đến sự đổ vỡ dây chuyền mang tính hệ thống của hàng loạt ngân hàng, làm mất lòng tin của người gửi tiền, là nguyên nhân gây ra các cuộc khủng hoảng tài chính khu vực và thế giới2. Ngoài ra, hoạt động ngân hàng còn có thể gặp các rủi ro khác phát sinh từ môi trường hoạt động kinh doanh như khủng hoảng, suy thoái kinh tế.

Hậu quả có thể dẫn tới là hệ thống tài chính quốc gia bị tê liệt, xã hội bất ổn, niềm tin của các nhà đầu tư bị giảm sút3. Để phòng ngừa rủi ro, đảm bảo cho các TCTD hoạt động an toàn hiệu quả, bất kỳ quốc gia nào cũng phải đề ra các chính sách và biện pháp nhằm phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và sự an toàn, lành mạnh của hệ thống ngân hàng. BHTG là một trong những công cụ, chính sách để thực hiện mục tiêu này. BHTG lần đầu tiên xuất hiện ở Mỹ sau những vụ đổ vỡ của hàng loạt ngân hàng trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế 1929 – 1933 ở quốc gia này.

Đặc biệt, trong năm 1933 có tới 4000 ngân hàng bị đóng cửa do suy thoái kinh tế4. Ngay sau đó, Tổng công ty BHTG Liên bang Mỹ (FDIC) được thành lập và đi vào hoạt động 1 Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (2008), “Vai trò của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong việc bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo an sinh xã hội”, Tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, tr.37 2 Đỗ Quốc Tình, “Tổ chức bảo hiểm tiền gửi với sự phát triển ổn định của hệ thống tài chính” http://www.vn/?option=com_content&view=article&id=1652&catid=43&Itemid=90, truy cập ngày 15/5/2016 3 Phùng Văn Hùng (2009), “Bàn thêm về vai trò của tổ chức bảo hiểm tiền gửi trong việc bảo vệ người gửi tiền và đảm bảo sự phát triển an toàn của hệ thống ngân hàng”, Tạp chí ngân hàng, số 11, tr. 44 4 Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (2008), tlđd (1), tr. 14 5 từ năm 1934 và FDIC đã phát huy được vai trò của mình trong việc bảo vệ người gửi tiền cũng như duy trì sự ổn định của hệ thống ngân hàng.