CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬNVỀ TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG TRONG PHÂN BỔ ĐẤT LÂM TRƯỜNG GIAO TRẢ CHO NGƯỜI DÂN 1.Các khái niệm nghiên cứu 1. Cộng đồng “Cộng đồng” là một khái niệm đã và đang được sử dụng khá rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như: Sử học, văn học, xã hội học, tâm lý học. do đó có nhiều cách hiểu khác nhau cộng đồng. Đầu tiên theo khái niệm cộng đồng bắt nguồn từ Latin là “communitas” với nghĩa là toàn bộ tín đồ của một tôn giáo hay toàn bộ những người đi theo một thủ lĩnh nào đó.
Như vậy cộng đồng ở đây được hiểu là tập hợp người và gắn kết với nhau bởi tín ngưỡng, tôn giáo. Các khía cạnh khác để gắn kết cộng đồng chưa được xác định trong cách tiếp cận này. Cộng đồng đề cập tới mối quan hệ của con người sống và tương tác với nhau hơn là một mối quan hệ riêng lẻ (Margaret Betz, 2006). Tại Việt Nam, nhiều học giả thừa nhận một khái niệm được đưa ra bởi Tô Duy Hợp và các cộng sự (2000): “Cộng đồng là một thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức (chặt chẽ hoặc không chặt chẽ); là một nhóm người cùng chia sẻ và chịu ràng buộc bởi các đặc điểm và lợi ích chung được thiết lập thông qua tương tác và trao đổi giữa các thành viên.
Đối với học viên bản thân rất tâm đắc với khái niệm cộng đồng của Dr. Đào Minh Châu: “Cộng đồng là một nhóm người chia sẻ những giá trị hay lợi 14 ích chung; sẵn sàng thực hiện các hành động tập thể để tạo dựng hay bảo vệ các giá trị hay lợi ích chung của cả nhóm”. Cộng đồng không phải là một đơn vị hành chính mà là một tổ chức tự quản của những người cùng chia sẻ giá trị hay lợi ích chung. Cộng đồng là một đơn vị của xã hội dân sự.
Như vậy có thể thấy có nhiều quan điểm về cộng đồng. Tuy nhiên các quan điểm đều có những điểm thống nhất như cộng đồng là tập hợp nhiều người/nhóm người có sức bền cố kết cao dựa trên việc chia sẻ những đặc điểm chung như yếu tố địa vực, giá trị, lợi ích, quan điểm, tín ngưỡng, tôn giáo. cộng đồng thường có những quy tắc, cách ứng xử chung và luật lệ dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng. Nhờ đó các thành viên trong cộng đồng cảm thấy có sự liên kết chặt chẽ với các thành viên khác trong cộng đồng.
Trong phạm vi nghiên cứu của để tài cộng đồng được nhắc tới chính là cộng đồng thôn/xóm có đặc điểm chung về kinh tế - chính trị - xã hội và các đặc điểm về văn hóa, phong tục, lối sống, các vấn đề liên quan đến đời sống hàng ngày của cộng đồng đó. Vấn đề cộng đồng Trước hết, vấn đề là điều cần được xem xét, nghiên cứu, giải quyết. Theo đó, vấn đề cộng đồng được hiểu là những vấn đề chung nằm trong cộng đồng, vấn đề đó có thể ảnh hưởng đến quyền lợi và cuộc sống của chính những người dân trong cộng đồng theo hướng tiêu cực. Để giải quyết vấn đề cộng đồng người dân là chủ thể và tự mình giải quyết chính những vấn đề của mình.
Sự hỗ trợ từ bên ngoài chỉ mang tính hỗ trợ, không mang tính quyết định. Do đó, cộng đồng phải có khả năng trong quá trình xác định các vấn đề, lập kế hoạch giải quyết và cùng nhau thực hiện kế hoạch đã đề ra. Có thể chia nhỏ vấn đề cộng đồng dựa trên một số khía cạnh như sau: (1) Nhóm vấn đề liên quan đến quan hệ của người dân trong cộng đồng, (2) 15 Nhóm vấn đề liên quan đến điều kiện cơ sở hạ tầng yếu kém, thiếu các dịch vụ xã hội cơ bản, (3) Nhóm vấn đề của cộng đồng liên quan đến bất bình đẳng xã hội và quyền lực Mỗi cộng đồng có nền văn hóa khác nhau, với điều kiện kinh tế xã hội khác nhau sẽ gặp những vấn đề khác nhau. Tuy nhiên thường thì có 4 phương thức tổng quát can thiệp, hướng tới giải quyết các vấn đề đó.
Mỗi phương thức đều có những nhiệm vụ, chiến lược và tác động riêng. Các phương thức đó là Dịch vụ xã hội, Biện hộ, Phát triển cộng đồng và Tổ chức cộng đồng. Tổ chức cộng đồng Tổ chức cộng đồng là được hiểu là một tiến trình mà ở đó người dân được tập hợp lại để cùng thực hiện những công việc vì lợi ích chung của cộng đồng. Tổ chức cộng đồng không chỉ là đơn thuần giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó.
Ở đây mục đích cuối cùng của tổ chức cộng đồng sẽ hướng đến việc xây dựng mối quan hệ, tạo ra sức mạnh, phát triển tính lãnh đạo, đề ra các chiến lược và huy động nguồn lực nhằm nâng cao năng lực và trao quyền cho người dân trong cộng đồng để mang lại sự bình đẳng, ấm no, hạnh phúc cho mọi người (Joan M & Paul G, 2007). Các nội dung chính trong khái niệm tổ chức cộng đồng: Tạo sức mạnh: Là khả năng nâng cao năng lực cho người dân để họ có thể tự giải quyết các vấn đề trong cộng đồng. Cách tạo sức mạnh là quy tụ người dân cộng đồng và để họ hiểu về những vấn đề văn hóa, chính trị, xã hội mà họ đang phải đối mặt. Sau cùng họ thảo luận về các giải pháp, chiến lược hành động nhằm tạo ra những thay đổi cụ thể.
Từ đó nâng cao được khả năng, sức mạnh để người dân hành động và giải quyết vấn đề của họ Xây dựng mối quan hệ: Xây dựng mối quan hệ trong tổ chức cộng đồng dựa trên hai khía cạnh khác nhau. Thứ nhất, tác viên cộng đồng làm việc 16 với cá nhân để tìm hiểu vấn đề và tạo ra mối quan hệ bền vững với các cá nhân ở các lĩnh vực khác nhau. Khía cạnh thức hai là mối quan hệ cộng đồng, xây dựng sức mạnh và mối quan hệ bền chặt giữa các cá nhân, nhóm trong cộng đồng để tạo ra sức mạnh tập thể nhằm hướng tới việc xử lý các vấn đề chung. Phát triển tính lãnh đạo: Sức mạnh cần dựa vào từng thành viên.
Càng nhiều người có nghĩa sức mạnh càng lớn và sức mạnh của nhiều người cần được lãnh đạo, điều hành giỏi, những người có sáng kiến hay và có năng lực. Do đó chúng ta phải phát triển và nâng cao năng lực lãnh đạo cho những cá nhân có tiềm năng. Chiến lược: chiến lược là cách tiếp cận tổng thể nhằm đạt được các mục tiêu. Đó là cách thức tạo ra sức mạnh trong tổ chức cộng đồng nhằm đạt được những gì họ mong muốn.
Một chiến dịch và một loạt các chiến lược đã được lập kế hoạch nhằm đạt được mục tiêu cụ thể. Một hoạt động hỗ trợ cộng đồng muốn thành công cần có chiến lược cụ thể và rõ ràng. Huy động nguồn lực: Là tiến trình cần thiết để khích lệ mọi người tham gia tích cực vào các hoạt động của cộng đồng. Mục tiêu của huy động nguồn lực không chỉ là nguồn nội lực mà còn vận động cộng đồng huy động tối đa các nguồn ngoại lực để có thể giải quyết chính vấn đề của họ (Joan Minieri and Paul Getsos.
Phát triển cộng đồng Phát triển là sự tăng lên về quy mô, khối lượng, kích cỡ sự vật, hiện tượng nhưng đồng thời làm sự vật ấy biến đổi cả về cấu trúc. Năm 1956 Liên hợp quốc đã đưa ra định nghĩa “Phát triển cộng đồng là những tiến trình qua đó nỗ lực của dân chúng kết hợp với nỗ lực của chính quyền để cải thiện các điều kiện kinh tế - xã hội – văn hóa của các cộng đồng và giúp các cộng đồng hội nhập và đồng thời góp vào đời sống quốc gia”. 17 Tiếp theo đó nhiều tác giả đã đưa ra những khái niệm khác nhau như: “Là một tiến trình chuyển đổi từ trạng thái này sang trạng thái khác; là một phương pháp làm việc cùng nhau để hướng tới một mục tiêu chung; là một chương trình nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân” (Sanders, 1958). “Là một nhóm người trong cộng đồng hướng tới việc ra quyết định chung đối với các hành động xã hội nhằm tạo ra sự thay đổi về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường” (Dance, 1970).
“Là các hoạt động chung của người dân nhằm tạo ra sự thay đổi và đáp ứng những nhu cầu đa dạng của mọi người trong cộng đồng” (Flora et. Al, 1992) Theo Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang thì “Phát triển cộng đồng là một tiến trình giải quyết vấn đề qua đó cộng đồng được tăng cường sức mạnh bởi các kiến thức cuộc sống, kĩ năng phát hiện nhu cầu và vấn đề, ưu tiên hóa chúng, huy động các nguồn lực để giải quyết chúng. Phát triển cộng đồng không phải là một cứu cánh mà là một kĩ thuật nó nhằm tăng sức mạnh cho các cộng đồng tự quyết về phát triển và định hình tương lai của mình.” Mặc dù có nhiều cách diễn đạt khác nhau nhưng các khái niệm trên đều có những nội dung cơ bản đồng nhất. Do đó chúng ta có thể hiểu phát triển cộng đồng là “Một chuỗi các hoạt động tác động tích cực lên một cộng đồng dân cư nhằm giúp cộng đồng nhận thức ra vấn đề của mình, phát huy khả năng, huy động nguồn lực bên trong và bên ngoài để tiến tới tự lực, tự thay đổi và vận động theo chiều hướng đi lên về chất lượng cuộc sống”.
Tiến trình phát triển cộng đồng Giáo trình Phát triển cộng đồng – Nhà xuất bản dân trí 2016 – Ts. Nguyễn Trung Hải chủ biên: “Tiến trình phát triển cộng đồng là những hoạt động, kế hoạch chiến lược hướng tới sự thay đổi để giúp người dân đạt tới sự tiến bộ, phát triển hơn và nâng cao chất lượng cuộc sống.” Tiến trình PTCĐ trong giáo trình này bắt đầu từ bước Chuẩn bị, các 18 bước tiếp theo gồm Tiếp cận cộng đồng; Đánh giá cộng đồng; Lập kế hoạch can thiệp và lựa chọn nhóm nòng cốt; Huy động nguồn lực; Triển khai kế hoạch hành động; Lượng giá; Duy trì và phát triển.