đặt vấn đề nghiên cứu cụ thể về phát triển theo hƣớng bền vững ở huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình hiện nay, với những số liệu, tài liệu đƣợc cập nhật đến năm 2013. Do vậy, đây là một đề tài độc lập, đề cập một cách đầy đủ và hệ thống về phát triển theo hƣớng bền vững ở huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình. Các công trình nghiên cứu trên đã cung cấp phƣơng pháp luận cho luận văn của tác giả.Đồng thời tác giả luận văn cũng kế thừa một cách có chọn lọc những kết quả nghiên cứu đó. Trên cơ sở tham khảo, nghiên cứu các công trình về phát triển bền vững và phát triển theo hƣớng bền vững nói trên.
Tác giả luận văn nhận thấy: - Các công trình nghiên cứu đều tập trung làm rõ nội dung của phát triển bền vững là cần có sự kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa 3 yếu tố cấu thành cơ bản là kinh tế - xã hội - môi trƣờng. Phát triển bền vững là yêu cầu cấp bách của mỗi ngành, mỗi địa phƣơng, mỗi quốc gia và toàn thế giới. Hiện nay, phát triển bền vững còn nhiều vấn đề đặt ra, đòi hỏi cần có sự tập trung nghiên cứu, đặc biệt dƣới góc độ cấp huyện, trong phạm vi cấp huyện trong hiện nay. Trên cở căn cứ vào đặc điểm tự nhiên - kinh tế - xã hội của huyện Yên Khánh, luận văn sẽ làm rõ thực trạng phát triển theo hƣớng bền vững của huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình, đồng thời chỉ ra một số hạn chế trong việc quản lý của chính quyền địa phƣơng trong định hƣớng phát triển theo hƣớng bền vững ở huyện, từ đó mạnh dạn đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh việc phát triển theo hƣớng bền vững ở huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình trong thời gian tới.
21 Chƣơng 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THEO HƢỚNG BỀN VỮNG Ở GÓC ĐỘ CẤP HUYỆN 2. Khái niệm, đặc điểm phát triển theo hƣớng bền vững ở góc độ cấp huyện 2. Khái niệm phát triển theo hướng bền vững góc độ cấp huyện Phát triển đƣợc định nghĩa khái quát trong Từ điển Oxford là "Sự gia tăng dần của một sự vật theo hƣớng tiến bộ hơn, mạnh hơn,…Trong Từ điển Bách khoa của Việt Nam, phát triển đƣợc định nghĩa là "Phạm trù triết học chỉ ra tính chất của những biến đổi đang diễn ra trong thế giới". Con ngƣời và mọi sự vật đều thay đổi theo thời gian, nhƣng sự phát triển đƣợc bao hàm cả khía cạnh thay đổi theo hƣớng đi lên, hƣớng tốt hơn tƣơng đối.
Phát triển học hay Khoa học phát triển là một khoa học mới, ra đời khoảng những năm 40-50 và phát triển mạnh trong thập niên 60 của thế kỷ XX. Trong quá trình phát triển, Phát triển học có những thay đổi về nội hàm. Ở giai đoạn đầu, nội dung chủ yếu là Kinh tế học phát triển và sau đó càng ngày càng đƣợc phát triển theo hƣớng liên ngành. Ở mức độ cao hơn, môn Xã hội học phát triển và Quản trị học phát triển ra đời, nhấn mạnh sự hài hoà giữa tăng trƣởng kinh tế và công bằng xã hội có phần can thiệp của thể chế, chính trị.
Khái niệm "phát triển bền vững" xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trƣờng từ những năm đầu của thập niên 70 của thế kỷ XX, với sự bùng nổ của dân số và sự phát triển mạnh mẽ của các nền kinh tế, con ngƣời đã khai thác tài nguyên và huỷ hoại môi trƣờng một cách tàn bạo, đe doạ sự tồn tại của Trái đất, của nhân loại. Hàng loạt các vấn đề môi tƣờng bức xúc nhƣ biến đổi khí hậu, suy thoái đa dạng sinh học, suy thoái tài nguyên nƣớc ngọt, suy 22 thoái tầng ôzôn, suy thoái đất và hoang mạc hoá, ô nhiễm các chất hữu cơ độc hại khó phân huỷ,… đang thách thức sự phát triển trên phạm vi toàn thế giới. Chiến lƣợc phát triển bền vững ra đời (1992) và trở thành Chiến lƣợc phát triển của toàn cầu trong thế kỷ XXI. Phát triển bền vững đã trở thành mô ̣t chiế n lƣơ ̣c mang tính toàn, mô cầ ụt nhu cầ u cấ p bách và xu thế tấ t yế u nhằ m giải quyế t các mâu thuẫn gay gắ t trong phát triể n kinh tế (nhất là tăng trƣởng kinh),tếổn định xã hội(nhất là tiến bộ, công bằng xã hội ; giảm nghèo và giải quyết việc làm ) và bảo vệ môi trƣờng(nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm; quản lý sử dụng hợp lý, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, quản lý rủi ro thiên tai.
Từ phát triển đến phát triển bền vững là một quá trình lịch sử lâu dài. Giữa phát triển và phát triển bền vững có hàng loạt điểm khác nhau có tính chất nguyên tắc, có thể khái quát diễn tả qua phân tích sau (Bảng 2.1: Từ phát triển đến phát triển bền vững Tiêu chí Từ phát triển Đến phát triển bền vững Trụ cột Kinh tế (xã hội) Hài hoà kinh tế - xã hội - môi trƣờng Trung tâm Của cải, vật chất/hàng Con ngƣời hoá Điều kiện cơ bản Tài nguyên thiên nhiên Tài nguyên con ngƣời Chủ thể quản lý Một chủ thể (Nhà nƣớc) Nhiều chủ thể Quan hệ với tự nhiên Khai thác/cải tạo tự Bảo tồn/sử dụng hợp lý tự nhiên nhiên Giới Nam quyền Bình đẳng nam, nữ Tính chất Kinh tế truyền thống Kinh tế tri thức Cách tiếp cận Đơn ngành/liên ngành Liên ngành cao thấp 23 Đến nay, có nhiều định nghĩa về phát triển bền vững, tuy nhiên định nghĩa đƣợc sử dụng phổ biến, rộng rãi hiện nay do Uỷ ban Quốc tế về Môi trƣờng và phát triển sử dụng trong báo cáo "Tƣơng lai chung của chúng ta" năm 1987: "phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn thương khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai ". Định nghĩa phát triển bền vững này có nội dung bao quát, không bị gò bó bởi những chuẩn mực hoặc quy tắc đã định sẵn, có thể dễ dàng áp dụng vào điều kiện thực tế trong mọi hoàn cảnh của mỗi quốc gia, mỗi vùng, lãnh thổ. Vì vậy, khái niệm này đƣợc nhiều nƣớc chấp nhận.
Ở Việt Nam, chủ đề phát triển bền vững cũng đã đƣợc chú ý nhiều trong giới nghiên cứu cũng nhƣ những nhà hoạch định đƣờng lối, chính sách. Quan niệm về phát triển bền vững thƣờng đƣợc tiếp cận theo hai khía cạnh: Một là, phát triển bền vững là phát triển trong mối quan hệ duy trì những giá trị môi trƣờng sống, coi giá trị môi trƣờng sinh thái là một trong những yếu tố cấu thành những giá trị cao nhất cần đạt tới của sự phát triển. Hai là, phát triển bền vững là sự phát triển dài hạn, cho hôm nay và cho mai sau; phát triển hôm nay không làm ảnh hƣởng tới mai sau. [56] Trong mục 4, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trƣờng, phát triển bền vững đƣợc định nghĩa: “Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường”.
Đây là định nghĩa có tính tổng quát, nêu bật những yêu cầu và mục tiêu trọng yếu nhất của phát triển bền vững, phù hợp với điều kiện và tình hình ở Việt Nam. Ngay từ những ngày đầu của công cuộc đổi mới, nhằm hƣớng tới phát triển, nhà nƣớc ta đã có chủ trƣơng gắn liền phát triển kinh tế với phát triển xã hội, nhằm hƣớng tới một sự phát triển dài hạn. Tại đại hội Đảng VI đã nêu rõ: 24 Trình độ phát triển kinh tế là điều kiện vật chất để thực hiện chính sách xã hội nhưng mục tiêu xã hội lại là mục đích của hoạt động kinh tế.[41] Từ đó, chúng ta cũng đƣa một khái niệm chung cho phát triển bền vững: Phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững, tăng trưởng kinh tế đi đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường Phát triển kinh tế gắn chặt với bảo vệ và cải thiện môi trường, đảm bảo sự hài hoà giữa môi trường nhân tạo, môi trường thiên nhiên, gìn giữ đa dạng sinh học. [10, tr 162] Có thể thấy rằng, ở Việt Nam khái niệm về phát triển bền vững có xu hƣớng đi theo khái niệm do Uỷ ban Quốc tế về Môi trƣờng và phát triển sử dụng trong báo cáo "Tƣơng lai chung của chúng ta" năm 1987.
Trong đó sự phát triển để hƣớng tới sự lâu dài dƣợc thể hiện qua ba mặt: kinh tế, xã hội và môi trƣờng. Theo đó, sự phát triển kinh tế phải gắn liền với lợi ích phát triển của xã hội, nhằm hƣớng tới những lợi ích xã hội nhƣ: giảm chênh lệch giàu nghèo, tăng lợi ích công cộng, gia tăng chất lƣợng cuộc sống. Ngoài ra sự phát triển của kinh tế cũng không thể tách rời với sự phát triển của những công nghệ mới, những nguyên liệu và năng lƣợng mới. Con ngƣời phát triển những nguồn năng lƣợng sạch và dần chuyển sang sử dụng những nguồn năng lƣợng có thể tái tạo đƣợc nhƣ sức gió, năng lƣợng mặt trời.
Tóm lại, phát triển bền vững đƣợc hiểu là quá trình sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, giải quyết tốt các vấn đề xã hội gắn với bảo vệ môi trƣờng sinh thái trên cơ sở đảm bảo sự thoả mãn các nhu cầu của con ngƣời trong hiện tại và tƣơng lai và đƣợc xã hội chấp nhận. Qua nghiên cứu nhận thấy ở Việt Nam hiện nay chƣa có một địa phƣơng nào đạt đƣợc sự phát triển bền vững theo đúng nghĩa, cũng nhƣ chƣa có một khái niệm thống nhất nào nói về phát triển theo hƣớng bền vững. Nhƣng mỗi địa phƣơng đều đã và đang xây dựng cho mình một chƣơng trình 25 phát triển hƣớng tới sự phát triển bền vững phù hợp với điều kiện đặc điểm của địa phƣơng mình, trên cơ sở thực hiện vận dụng chƣơng trình phát triển bền vững chung của đất nƣớc. Phát triển theo hƣớng bền vững là một khái niệm về sự phát triển hƣớng tới sự phát triển bền vững của đất nƣớc hay một vùng lãnh thổ.
Cụm từ này thƣờng đƣợc sử dụng trong việc quản lý, quy hoạch và sử dụng tài nguyên thiên nhiên, lên kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn với việc bảo vệ môi trƣờng.