Pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng tại các quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Tìm hiểu pháp luật ghi nhãn dinh dưỡng quốc tế. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về quy định, tiêu chuẩn ghi nhãn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

• Tác giả: Vũ Phạm Huyền Mỹ
• Người hướng dẫn: ThS. Phan Thị Hương Giang
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng tại các quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.3.1. Phương pháp tổng hợp
• 1.4.3.2. Phương pháp phân tích luận
• 1.4.3.3. Phương pháp phân tích luật viết
• 1.4.3.4. Phương pháp Luật học so sánh
• 1.5. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.5.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.5.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.6. Ý nghĩa của công trình
• 1.7. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GHI NHÃN DINH DƯỠNG
• 2.1. Khái niệm nhãn dinh dưỡng
• 2.2. Nền tảng lý thuyết của việc ghi nhãn dinh dưỡng
• 2.3. Phân loại nhãn dinh dưỡng. Mục đích của nhãn dinh dưỡng
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 3. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH VỀ NHÃN DINH DƯỠNG TRONG PHÁP LUẬT CỦA CÁC QUỐC GIA VÀ TẠI VIỆT NAM – BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 3.1. Quy định pháp luật về nhãn dinh dưỡng của một số quốc gia trên thế giới
• 3.2. Nhãn trình bày dinh dưỡng
• 3.3. Các loại thực phẩm cần dán nhãn
• 3.4. Danh sách chất dinh dưỡng
• 3.5. Đơn vị tham chiếu (reference unit)
• 3.6. Nhãn dinh dưỡng chứa tuyên bố về dinh dưỡng và sức khỏe
• 3.6.1. Tuyên bố về dinh dưỡng (Nutrition claims)
• 3.6.2. Tuyên bố về sức khỏe (Health claims)
• 3.7. Nhãn trước bao bì thực phẩm (FOPL)
• 3.7.1. Biểu tượng sức khỏe
• 3.7.2. Nhãn đèn giao thông. Nhãn chỉ báo tóm tắt trước bao bì thực phẩm
• 3.8. Quy định pháp luật về nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam
• 3.9. Một số đề xuất, kiến nghị cho pháp luật Việt Nam về ghi nhãn dinh dưỡng
• 3.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Về Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Tại Sao

Dinh dưỡng và sức khỏe ngày càng được quan tâm. Ông tổ ngành Y Việt Nam đã nói: “Vạn bệnh từ miệng mà ra”. Điều này cho thấy ăn uống quyết định sức khỏe. Thức ăn có thể thay thế thuốc. Nghiên cứu của Quỹ Ung thư Thế giới chỉ ra mối liên hệ giữa ăn uống và ung thư. Hàng năm, hơn 33% người chết vì ung thư do ăn uống thiếu lành mạnh. Có hơn 30 loại ung thư xuất phát từ ăn uống sai cách. Do đó, cần kiểm soát lượng thức ăn hàng ngày. Nhu cầu thông tin từ nhãn dinh dưỡng ngày càng tăng. Nhãn dinh dưỡng là cách quan trọng để người tiêu dùng nắm bắt hàm lượng dinh dưỡng. Bên cạnh truyền thông, nhãn dinh dưỡng là nguồn tin quan trọng. Người tiêu dùng chủ động tìm kiếm sản phẩm phù hợp với sức khỏe và giá trị của họ. Nhà sản xuất tìm cách thông báo chất lượng sản phẩm tại thời điểm mua hàng. Vì vậy, nhãn dinh dưỡng được sử dụng nhiều hơn để cung cấp thông tin về môi trường, kỹ thuật, kinh tế xã hội, sức khỏe và an toàn. Các nhà hoạch định chính sách và các nhà làm luật đặc biệt quan tâm và kiểm soát chặt chẽ quy định ghi nhãn dinh dưỡng, yêu cầu cụ thể thông qua các đạo luật. Tại Việt Nam, việc ghi nhãn dinh dưỡng còn hời hợt, khó kiểm soát do chưa có quy định liên quan. Vì vậy, nghiên cứu “Pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng tại các quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam” là cần thiết để có cái nhìn tổng quát và đưa ra đề xuất.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Với Sức Khỏe

Ghi nhãn dinh dưỡng cung cấp thông tin về hàm lượng calo, chất béo, đường, muối và các thành phần khác trong thực phẩm. Thông tin này giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn sáng suốt hơn về những gì họ ăn. Theo nghiên cứu của Quỹ Ung thư Thế giới, hơn 33% người chết vì ung thư có nguyên nhân từ việc ăn uống thiếu lành mạnh. Vì vậy, ghi nhãn dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng và ngăn ngừa bệnh tật. Nhãn dinh dưỡng cũng giúp người tiêu dùng kiểm soát khẩu phần ăn và tuân thủ chế độ ăn uống đặc biệt, ví dụ như chế độ ăn kiêng đường hoặc chế độ ăn ít natri.

1.2. Thực Trạng Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Tại Việt Nam Hiện Nay

Thực tế hiện nay, việc ghi nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam còn nhiều hạn chế. Nhiều sản phẩm không có nhãn dinh dưỡng hoặc thông tin trên nhãn không đầy đủ, không chính xác. Điều này gây khó khăn cho người tiêu dùng trong việc lựa chọn thực phẩm lành mạnh. Theo nghiên cứu, tỷ lệ khách hàng biết về nhãn dinh dưỡng là 52,7%. Điều này cho thấy cần tăng cường tuyên truyền và giáo dục cho người tiêu dùng về lợi ích của ghi nhãn dinh dưỡng và cách đọc nhãn dinh dưỡng. Ngoài ra, cần có pháp luật Việt Nam về ghi nhãn hàng hóa chặt chẽ để đảm bảo doanh nghiệp tuân thủ quy định và cung cấp thông tin chính xác cho người tiêu dùng.

II. Tiêu Chuẩn Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Quốc Tế Các Nước Áp Dụng

Tiêu chuẩn ghi nhãn dinh dưỡng quốc tế khác nhau giữa các quốc gia. Một số quốc gia có quy định nghiêm ngặt về nhãn dinh dưỡng bắt buộc và nhãn dinh dưỡng tự nguyện. Các hệ thống xếp hạng dinh dưỡng như Nutri-Score, Health Star Rating và Keyhole cũng được sử dụng để giúp người tiêu dùng dễ dàng so sánh các sản phẩm. Việc so sánh quy định ghi nhãn dinh dưỡng giữa các quốc gia giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm và xây dựng chính sách ghi nhãn dinh dưỡng phù hợp. Các quốc gia như Hoa Kỳ, Châu Âu, Úc và Nhật Bản có quy định chi tiết về thông tin dinh dưỡng trên bao bì, bao gồm ghi nhãn năng lượng, ghi nhãn thành phần và ghi nhãn cảnh báo. Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về ghi nhãn dinh dưỡng là cần thiết để áp dụng ghi nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam một cách hiệu quả.

2.1. Quy Định Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Tại Hoa Kỳ Châu Âu

Tại Hoa Kỳ, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) quy định về ghi nhãn dinh dưỡng. Nhãn dinh dưỡng phải cung cấp thông tin về calo, chất béo, đường, muối và các chất dinh dưỡng khác. Châu Âu cũng có quy định tương tự, với sự khác biệt về cách trình bày thông tin. So sánh quy định ghi nhãn dinh dưỡng giữa Hoa Kỳ và Châu Âu cho thấy mỗi khu vực có cách tiếp cận riêng, dựa trên đặc điểm văn hóa và sức khỏe của dân số. Việc tìm hiểu tiêu chuẩn Codex Alimentarius về ghi nhãn thực phẩm cũng quan trọng để đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế.

2.2. Hệ Thống Xếp Hạng Dinh Dưỡng Nutri Score Health Star Rating

Hệ thống xếp hạng dinh dưỡng giúp người tiêu dùng dễ dàng so sánh các sản phẩm. Nutri-Score là một hệ thống phổ biến ở Châu Âu, sử dụng màu sắc và chữ cái để đánh giá chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm. Health Star Rating được sử dụng ở Úc và New Zealand, đánh giá sản phẩm theo số sao. Các hệ thống này giúp người tiêu dùng nhanh chóng nhận biết sản phẩm lành mạnh hơn. Việc áp dụng hệ thống xếp hạng dinh dưỡng tại Việt Nam có thể giúp cải thiện chế độ ăn uống của người dân. Bên cạnh đó, một số nước còn sử dụng dấu Keyhole để biểu thị sản phẩm lành mạnh hơn.

III. Pháp Luật Việt Nam Về Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Sửa Đổi Gì

Hiện tại, pháp luật Việt Nam về ghi nhãn hàng hóa còn thiếu quy định cụ thể về ghi nhãn dinh dưỡng. Các quy định hiện hành chủ yếu tập trung vào ghi nhãn xuất xứ và ghi nhãn GMO. Việc sửa đổi quy định ghi nhãn dinh dưỡng là cần thiết để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Các đề xuất sửa đổi nên bao gồm nhãn dinh dưỡng bắt buộc, hướng dẫn ghi nhãn dinh dưỡng chi tiết và cơ chế kiểm tra, xử lý vi phạm. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế và tham khảo các thông tư ghi nhãn dinh dưỡng của các nước khác là hữu ích trong quá trình xây dựng quy định mới.

3.1. Những Điểm Còn Thiếu Trong Quy Định Hiện Hành

Quy định hiện hành tại Việt Nam về ghi nhãn dinh dưỡng còn chung chung, chưa có yêu cầu cụ thể về thông tin dinh dưỡng phải cung cấp trên nhãn. Điều này gây khó khăn cho người tiêu dùng trong việc đánh giá chất lượng dinh dưỡng của sản phẩm. Thiếu các quy định về nhãn dinh dưỡng bắt buộc cũng khiến doanh nghiệp không có động lực cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác. Việc chưa có cơ chế kiểm tra, xử lý vi phạm hiệu quả cũng làm giảm tính răn đe và khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ quy định.

3.2. Đề Xuất Sửa Đổi Pháp Luật Về Ghi Nhãn Dinh Dưỡng

Cần xây dựng quy định ghi nhãn dinh dưỡng bắt buộc, quy định rõ các thông tin dinh dưỡng phải cung cấp trên nhãn, ví dụ: calo, chất béo, đường, muối, vitamin và khoáng chất. Cần có hướng dẫn ghi nhãn dinh dưỡng chi tiết để doanh nghiệp dễ dàng thực hiện và người tiêu dùng dễ dàng đọc hiểu. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế kiểm tra, xử lý vi phạm hiệu quả để đảm bảo doanh nghiệp tuân thủ quy định. Ngoài ra, việc xây dựng một chính sách ghi nhãn dinh dưỡng toàn diện cần được xem xét để quản lý hiệu quả thông tin dinh dưỡng trên sản phẩm.

IV. Khó Khăn Khi Áp Dụng Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Tại Việt Nam

Việc áp dụng ghi nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam gặp nhiều khó khăn. Chi phí tuân thủ quy định có thể là gánh nặng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Thiếu nguồn lực để kiểm tra và thực thi quy định cũng là một thách thức. Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về lợi ích của ghi nhãn dinh dưỡng và cách đọc nhãn dinh dưỡng. Các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp và tăng cường truyền thông cho người tiêu dùng là cần thiết để đảm bảo việc ghi nhãn dinh dưỡng được thực hiện hiệu quả.

4.1. Chi Phí Tuân Thủ Quy Định Cho Doanh Nghiệp

Doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), có thể gặp khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu mới về ghi nhãn dinh dưỡng. Chi phí kiểm nghiệm sản phẩm, thiết kế nhãn mới và đào tạo nhân viên có thể là gánh nặng tài chính. Cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, ví dụ như cung cấp hỗ trợ tài chính hoặc kỹ thuật, để giúp họ tuân thủ quy định mà không ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh. Chính sách ghi nhãn dinh dưỡng cần cân nhắc đến khả năng thực hiện của doanh nghiệp.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức Người Tiêu Dùng Về Nhãn Dinh Dưỡng

Nhiều người tiêu dùng Việt Nam chưa quen với việc đọc và hiểu nhãn dinh dưỡng. Cần có chương trình truyền thông và giáo dục để nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về lợi ích của ghi nhãn dinh dưỡng. Thông tin trên nhãn phải được trình bày rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp với trình độ dân trí của người dân. Hợp tác với các tổ chức xã hội và phương tiện truyền thông để lan tỏa thông điệp về ghi nhãn dinh dưỡng là rất quan trọng. Nâng cao nhận thức sẽ thúc đẩy người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm lành mạnh hơn và yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thông tin đầy đủ.

V. Nghiên Cứu Tác Động Của Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Lợi Ích

Cần có nghiên cứu về tác động của ghi nhãn dinh dưỡng đến sức khỏe cộng đồng và hành vi tiêu dùng tại Việt Nam. Nghiên cứu này giúp đánh giá hiệu quả của các quy định về ghi nhãn dinh dưỡng và điều chỉnh chính sách cho phù hợp. Các lợi ích của ghi nhãn dinh dưỡng bao gồm cải thiện chế độ ăn uống, giảm nguy cơ mắc bệnh và tăng cường quyền lợi người tiêu dùng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng khoa học để thuyết phục các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp về tầm quan trọng của việc ghi nhãn dinh dưỡng.

5.1. Ảnh Hưởng Của Nhãn Dinh Dưỡng Đến Hành Vi Mua Hàng

Ghi nhãn dinh dưỡng có thể ảnh hưởng đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng. Nghiên cứu cho thấy người tiêu dùng có xu hướng chọn sản phẩm có thông tin dinh dưỡng rõ ràng và lành mạnh hơn. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, ví dụ như độ tuổi, trình độ học vấn và nhận thức về dinh dưỡng. Cần có nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về cách ghi nhãn dinh dưỡng tác động đến hành vi mua hàng của người Việt Nam. Điều này có thể giúp thiết kế nhãn dinh dưỡng hiệu quả hơn.

5.2. Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Góp Phần Cải Thiện Sức Khỏe

Việc cung cấp thông tin đầy đủ và chính xác về dinh dưỡng giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn sáng suốt hơn về những gì họ ăn. Điều này có thể dẫn đến cải thiện sức khỏe cộng đồng và giảm nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến dinh dưỡng, ví dụ như béo phì, tiểu đường và bệnh tim mạch. Ghi nhãn dinh dưỡng cũng có thể khuyến khích doanh nghiệp sản xuất sản phẩm lành mạnh hơn để đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng. Nhãn cũng giúp người tiêu dùng ngăn ngừa bệnh tật bằng cách kiểm soát những chất nạp vào cơ thể.

VI. Tương Lai Của Pháp Luật Ghi Nhãn Dinh Dưỡng Tại Việt Nam

Tương lai của pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam phụ thuộc vào sự nỗ lực của chính phủ, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên để xây dựng quy định hiệu quả và thực thi nghiêm minh. Việc tiếp tục nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm quốc tế là cần thiết để đảm bảo pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng của Việt Nam phù hợp với xu hướng phát triển của thế giới. Một chính sách ghi nhãn dinh dưỡng toàn diện và bền vững sẽ góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế đất nước.

6.1. Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan Để Xây Dựng Quy Định

Việc xây dựng quy định về ghi nhãn dinh dưỡng cần có sự tham gia của tất cả các bên liên quan, bao gồm chính phủ, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người tiêu dùng. Chính phủ đóng vai trò điều phối và ban hành quy định. Doanh nghiệp cung cấp thông tin phản hồi và tuân thủ quy định. Tổ chức xã hội giám sát và đánh giá hiệu quả của quy định. Người tiêu dùng cung cấp ý kiến và phản ánh nhu cầu. Hợp tác chặt chẽ giữa các bên sẽ đảm bảo quy định được xây dựng một cách công bằng và hiệu quả.

6.2. Tiếp Tục Học Hỏi Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Ghi Nhãn

Thế giới đang liên tục phát triển các phương pháp và quy định mới về ghi nhãn dinh dưỡng. Việt Nam cần tiếp tục theo dõi và học hỏi kinh nghiệm quốc tế để đảm bảo pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng của mình phù hợp với xu hướng phát triển của thế giới. Tham gia các hội thảo quốc tế, đọc các nghiên cứu khoa học và hợp tác với các tổ chức quốc tế là những cách hiệu quả để học hỏi kinh nghiệm. Bên cạnh đó, việc đánh giá và điều chỉnh liên tục các quy định sau một thời gian áp dụng là cần thiết để đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Pháp luật về ghi nhãn dinh dưỡng tại các quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam" do sinh viên Vũ Phạm Huyền Mỹ (lớp Cử nhân Tài năng Luật Kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của ThS. Phan Thị Hương Giang, hoàn thành vào tháng 04/2022.

Về bối cảnh và lý do chọn đề tài, tác giả dẫn luận mối liên hệ trực tiếp giữa chế độ ăn uống và sức khỏe con người, phản ánh qua quan niệm y học truyền thống của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác ("Vạn bệnh từ miệng mà ra") và số liệu từ Quỹ Ung thư Thế giới: hơn 33% số ca tử vong do ung thư bắt nguồn từ thói quen ăn uống thiếu lành mạnh, và hơn 30 loại bệnh ung thư có liên quan đến việc ăn uống sai cách. Để duy trì sức khỏe, người tiêu dùng có nhu cầu kiểm soát lượng thực phẩm nạp vào cơ thể thông qua nhãn dinh dưỡng. Nhãn dinh dưỡng đóng vai trò là phương tiện cung cấp thông tin chuẩn xác về hàm lượng dưỡng chất, năng lượng, đồng thời hỗ trợ nhà sản xuất minh bạch hóa chất lượng sản phẩm tại thời điểm giao dịch.

Tại nhiều quốc gia, nhãn dinh dưỡng được luật hóa và kiểm soát nghiêm ngặt nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và quyền lợi người tiêu dùng. Ngược lại, tại Việt Nam ở thời điểm nghiên cứu (năm 2022), việc ghi nhãn dinh dưỡng còn diễn ra tự phát, hời hợt và thiếu chế tài bắt buộc. Thực tiễn y tế công cộng tại Việt Nam ghi nhận sự gia tăng báo động của các bệnh không lây nhiễm (chiếm 77% tổng số ca tử vong và 66% tổng gánh nặng bệnh tật quốc gia). Tình trạng thừa cân, béo phì gia tăng nhanh tại khu vực đô thị, trong khi tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi vẫn tồn tại phổ biến ở khu vực nông thôn. Xuất phát từ thực trạng trên, nghiên cứu được triển khai nhằm phân tích khung pháp lý quốc tế và đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm 3 nội dung:

1. Thứ nhất, hệ thống hóa các vấn đề xoay quanh nhãn dinh dưỡng như khái niệm, mục đích, phân loại và phân tích các cơ sở lý luận làm nền tảng cho nhãn dinh dưỡng.
2. Thứ hai, nghiên cứu pháp luật của các quốc gia trên thế giới và pháp luật Việt Nam về quy định liên quan đến nhãn dinh dưỡng.
3. Thứ ba, dựa trên lý thuyết đã phân tích, đưa ra một số đề xuất, kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam về nhãn dinh dưỡng.

Ba câu hỏi nghiên cứu tương ứng được đặt ra:

1. Nền tảng lý thuyết xoay quanh nhãn dinh dưỡng thể hiện như thế nào?
2. Bối cảnh pháp lý trên thế giới và tại Việt Nam quy định về nhãn dinh dưỡng ra sao?
3. Các kiến nghị, đề xuất để hoàn thiện pháp luật Việt Nam về nhãn dinh dưỡng là gì?

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật điều chỉnh nhãn dinh dưỡng tại các quốc gia trên thế giới và tại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Về mặt không gian, nghiên cứu được thực hiện tại TP.HCM. Về mặt nội dung, đề tài tập trung làm rõ các quy định pháp luật điều chỉnh nhãn dinh dưỡng ở một số khu vực pháp lý đại diện trên thế giới và Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp lập pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận tiếp cận đề tài dựa trên sự kết hợp giữa lý luận nhân quyền, luật thương mại quốc tế và các tiêu chuẩn thực phẩm đa phương:

1. Khung lý thuyết về quyền con người:

   • Quyền có sức khỏe: Được ghi nhận tại Điều 12 Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (ICESCR) và Khoản 1 Điều 20 Hiến pháp Việt Nam năm 2013 ("Mọi người có quyền... được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ"). Việc bắt buộc ghi nhãn dinh dưỡng là phương thức nhà nước bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước nguy cơ bệnh tật.
   • Quyền được hưởng lương thực, thực phẩm đầy đủ: Ghi nhận tại Điều 25 Tuyên ngôn Thế giới về Nhân quyền (UDHR), Điều 11 ICESCR và Đoạn 15 Bình luận chung số 12 của Ủy ban Kinh tế, Xã hội và Văn hóa Liên Hợp Quốc (CESCR). Nhà nước có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy việc tiếp cận chế độ ăn uống lành mạnh thông qua quy định pháp luật.
   • Quyền được thông tin và quyền tham gia: Điều 19 UDHR và Điều 8 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 (người tiêu dùng được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về hàng hóa; có quyền góp ý kiến). Doanh nghiệp nắm giữ thông tin sản phẩm, vì vậy pháp luật can thiệp nhằm khắc phục tình trạng bất cân xứng thông tin, thay thế nguyên tắc La-tinh truyền thống caveat emptor (người mua tự cẩn trọng).
   • Quyền của các nhóm chủ thể đặc thù: Quyền trẻ em được bảo đảm tiêu chuẩn dinh dưỡng tối ưu theo Điều 24 Công ước về Quyền trẻ em (CRC) và Quy tắc ứng xử về tiếp thị sản phẩm thay thế sữa mẹ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 1981 (cấm hình ảnh lý tưởng hóa sữa công thức); quyền tự do tôn giáo thể hiện qua chứng nhận thực phẩm Halal cho cộng đồng Hồi giáo.

2. Luật thương mại quốc tế và các tiêu chuẩn toàn cầu:

   • Điều 20(b) Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT 1994) cho phép áp dụng ngoại lệ bảo vệ sức khỏe con người, song phải đáp ứng nguyên tắc không phân biệt đối xử (Điều 1 và Điều 3 GATT 1994) và tính tương xứng để không tạo rào cản kỹ thuật bất hợp lý.
   • Tiêu chuẩn của Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Quốc tế (Codex Alimentarius): Hướng dẫn Ghi nhãn Dinh dưỡng (CAC/GL 2-1985), Hướng dẫn Sử dụng Tuyên bố Dinh dưỡng (CAC/GL 23-1997) và Tiêu chuẩn Chung về Ghi nhãn Thực phẩm Đóng gói sẵn.

3. Phương pháp nghiên cứu:

   • Phương pháp tổng hợp: Thu thập, phân loại các công trình khoa học trong nước và quốc tế theo các nhóm chuyên đề lý luận và thực định.
   • Phương pháp phân tích luận: Hệ thống hóa các khái niệm, cơ sở lý thuyết nhân quyền và mục đích của nhãn dinh dưỡng tại Chương 1.
   • Phương pháp phân tích luật viết: Mổ xẻ các văn bản quy phạm pháp luật của Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU), Australia - New Zealand, Canada, Thái Lan, Việt Nam... để nhận diện ý chí lập pháp tại Chương 2.
   • Phương pháp luật học so sánh: Đối chiếu các hệ thống pháp lý khác nhau nhằm tìm ra điểm tương đồng, khác biệt và các kinh nghiệm phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm hệ thống văn bản pháp lý quốc tế (UDHR, ICESCR, GATT, Codex), pháp luật chuyên ngành các nước (Quy định EU số 1169/2011, Tiêu chuẩn Thực phẩm Australia New Zealand - FSANZ, Đạo luật Thuốc và Thực phẩm Hoa Kỳ - USFDA/21 CFR, Đạo luật Thuốc và Thực phẩm Canada - CFDA), các văn bản pháp luật Việt Nam (Luật An toàn thực phẩm 2010, Nghị định 43/2017/NĐ-CP, Dự thảo Thông tư ghi nhãn dinh dưỡng của Bộ Y tế) và các nghiên cứu khoa học của Hawkes & WHO (2004), Margret Vidar (2010), Hieke Sophie & Christopher L. Newman, Cowburn & Stockley (2003), Nguyễn Thị Hồng Diễm và cộng sự (2020), Phạm Bích Diệp và cộng sự (2019/2020).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về ghi nhãn dinh dưỡng

Chương 1 xây dựng hệ thống cơ sở lý luận về nhãn dinh dưỡng thông qua các nội dung chính:

• Khái niệm và phân định pháp lý: Tác giả đối chiếu các định nghĩa từ Business Dictionary, Medical Dictionary, Hawkes & WHO (2004), tài liệu chính phủ Canada và Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê). Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra định nghĩa: nhãn dinh dưỡng là mảnh giấy nhỏ được in trên bao bì của thực phẩm đóng gói để ghi tóm tắt những điều cốt yếu liên quan đến thành phần dinh dưỡng và nguyên liệu, hỗ trợ người tiêu dùng đưa ra quyết định khẩu phần ăn. Đề tài phân biệt nhãn dinh dưỡng với nhãn hàng hóa: nhãn hàng hóa (theo Khoản 1 Điều 3 Nghị định 43/2017/NĐ-CP) có ngoại diên rộng hơn, bao hàm toàn bộ thông tin sản phẩm (tên, xuất xứ, hạn dùng), trong khi nhãn dinh dưỡng là một nội dung chuyên biệt về hàm lượng chất. Theo hướng dẫn của Codex (Điều 2.1) và Klaus G. Grunert (2013), việc ghi nhãn dinh dưỡng nhằm mô tả các đặc tính dinh dưỡng trên bao bì.

• Phân loại nhãn dinh dưỡng theo Codex:

  1. Nhãn trình bày dinh dưỡng (Nutrient declarations - Bảng Nutrition Facts): Bảng tiêu chuẩn hóa thường nằm ở mặt sau hoặc bên hông bao bì, gồm 3 phần: khẩu phần, vitamin - khoáng chất, và giá trị dinh dưỡng. Bảng bắt buộc thể hiện 5 chất cốt lõi: năng lượng (calo), tổng chất béo, natri, carbohydrate và protein, cùng phần trăm giá trị hằng ngày (%DV).
  2. Tuyên bố về dinh dưỡng và sức khỏe (Nutrition and health claims):
     • Tuyên bố dinh dưỡng gồm: tuyên bố hàm lượng (mô tả sự hiện diện như "ít chất béo") và tuyên bố so sánh ("giảm 25% năng lượng", "ít hơn", "nhiều hơn").
     • Tuyên bố sức khỏe gồm: tuyên bố chức năng dinh dưỡng/sinh lý; tuyên bố giảm nguy cơ bệnh tật (ung thư, tim mạch, loãng xương); và tuyên bố phòng ngừa, điều trị, chữa bệnh (nhóm này đa số các quốc gia nghiêm cấm ghi trên thực phẩm thông thường).
  3. Nhãn trước bao bì thực phẩm (Front-of-package label - FOPL): Ra đời dựa trên nghiên cứu của Cowburn & Stockley (2003) do bảng dinh dưỡng truyền thống quá phức tạp với người tiêu dùng bình thường. FOPL sử dụng đồ họa trực quan hóa mức độ lành mạnh của sản phẩm.

• Mục đích của việc ghi nhãn dinh dưỡng: Phục vụ sức khỏe cộng đồng và minh bạch thông tin; tạo động lực để nhà sản xuất tái cấu trúc công thức sản phẩm lành mạnh hơn; khai thác giá trị thương mại thông qua định vị chất lượng và chỉ dẫn địa lý (nghiên cứu của EBRD và FAO chỉ ra 9 sản phẩm có chỉ dẫn địa lý giúp tăng giá bán từ 20% đến 50%); thiết lập hàng rào kỹ thuật hợp pháp để kiểm soát chất lượng thực phẩm nhập khẩu và bảo hộ thị trường nội địa (như rào cản tiêu chuẩn FDA của Hoa Kỳ); bảo vệ môi trường, thúc đẩy sản xuất bền vững (nhãn sinh thái, thủy sản đánh bắt bền vững); và bảo vệ người tiêu dùng - bên yếu thế trong quan hệ thị trường.

Chương 2: Quy định về nhãn dinh dưỡng trong pháp luật của các quốc gia và tại Việt Nam – bài học kinh nghiệm cho pháp luật Việt Nam

Chương 2 phân tích đối chiếu pháp luật thực định quốc tế, đánh giá thực trạng Việt Nam và đề xuất các giải pháp cụ thể:

• Kinh nghiệm pháp luật quốc tế:
  • Xu hướng lập pháp: Chuyển dịch từ 4 mô hình (bắt buộc hoàn toàn; tự nguyện trừ khi có tuyên bố dinh dưỡng/sức khỏe; tự nguyện trừ thực phẩm ăn kiêng đặc biệt; không quy định) sang xu hướng bắt buộc toàn diện (như Australia, Canada, Hoa Kỳ, Chile, Malaysia, Thái Lan và khối MERCOSUR).
  • Trường hợp miễn trừ: Quy định EU số 1169/2011 (Phụ lục V) liệt kê cụ thể 19 loại thực phẩm được miễn trừ (thực phẩm chưa qua chế biến, thảo mộc, muối, nước, gói có diện tích bề mặt nhỏ hơn 25 cm²...). Bộ luật FSANZ của Australia - New Zealand (Điều 1.1-6) quy định 6 nhóm trường hợp miễn trừ (thực phẩm đóng gói và bán tại chỗ, đóng gói trước mặt khách hàng, trái cây rau củ tươi cắt nhỏ, thực phẩm bán tại sự kiện gây quỹ, thực phẩm trưng bày...). Các trường hợp miễn trừ phổ biến trên thế giới gồm: trà, cà phê, nước, rượu, thực phẩm tươi sống chưa chế biến, bao gói siêu nhỏ và thực phẩm chế biến tại nhà hàng.
  • Danh mục chất dinh dưỡng bắt buộc: Tiêu chuẩn Codex (Điều 3.1 CAC/GL 2-1985) quy định tối thiểu 4 chỉ tiêu: năng lượng, protein, tổng chất béo và carbohydrate. Các quốc gia mở rộng thêm: natri, đường, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa (trans fat); Philippines và Hoa Kỳ (21 CFR 101.9) yêu cầu thêm vitamin và khoáng chất có hàm lượng đáng kể; Thái Lan yêu cầu thêm vitamin B1, B2; Ecuador quy định thêm kali.
  • Đơn vị tham chiếu: Ba đơn vị chính gồm: trên 100g/100ml (Codex khuyến nghị, EU bắt buộc tại Điều 32-33 Quy định 1169/2011); trên mỗi khẩu phần ăn (per serving - Australia, Hoa Kỳ, Canada); và trên lượng khuyến nghị hằng ngày (%DV hoặc NRV). EU ưu tiên định mức 100g/ml; Australia - New Zealand bắt buộc song song cả 100g/ml và khẩu phần; trong khi Hoa Kỳ và Canada chỉ bắt buộc khẩu phần và %DV, không bắt buộc 100g/100ml.
  • Kiểm soát tuyên bố dinh dưỡng và sức khỏe: Các nước đặt ra ngưỡng định lượng nghiêm ngặt (Indonesia quy định tuyên bố "nguồn năng lượng" phải đạt tối thiểu 1254 kJ; Canada phân định 6 bậc điều kiện cho hàm lượng năng lượng). Đối với tuyên bố sức khỏe, Hoa Kỳ chỉ cho phép 15 mẫu tuyên bố cụ thể theo Phần phụ E của Đạo luật Thực phẩm và Dược phẩm, đồng thời cấm rõ ràng tại Điều 21 CFR 101.71 đối với tuyên bố chất xơ với bệnh tim mạch hoặc kẽm với chức năng miễn dịch người già; Canada cho phép 5 mẫu tuyên bố; Philippines chỉ cho phép 2 mẫu.
  • Các mô hình nhãn FOPL:
    1. Biểu tượng sức khỏe: Keyhole (Bắc Âu, 1989), Choices Programme (Hà Lan 2006, EU 2013), biểu tượng lựa chọn tốt cho sức khỏe của Singapore.
    2. Nhãn đèn giao thông: Áp dụng mã màu xanh - vàng - đỏ theo ngưỡng chất béo, đường, muối (Vương quốc Anh triển khai tự nguyện; Ecuador áp dụng bắt buộc; Hàn Quốc áp dụng cho thức ăn nhẹ của trẻ em).
    3. Nhãn chỉ báo tóm tắt: Hệ thống Xếp hạng theo Sao Sức khỏe (Health Star Ratings - HSR) của Australia và New Zealand (2014, từ 0.5 đến 5 sao); Nutri-Score của Pháp (2017, phân hạng từ A đến E kết hợp dải màu).
    4. Nhãn cảnh báo hình học: Phần Lan tiên phong cảnh báo hàm lượng natri cao từ thập niên 1990; Chile (2016) bắt buộc nhãn hình bát giác đen cảnh báo chữ "cao" (high in) cho thực phẩm vượt ngưỡng natri, đường, chất béo bão hòa và calo; mô hình đang được Canada, Israel và Peru nghiên cứu áp dụng.

Tiêu chí	Hoa Kỳ	Liên minh Châu Âu (EU)	Australia - New Zealand	Chile
Cơ chế ghi nhãn	Bắt buộc đối với thực phẩm đóng gói sẵn	Bắt buộc (Quy định 1169/2011)	Bắt buộc (Bộ luật FSANZ)	Bắt buộc (Chiến lược EGO-CHILE)
Đơn vị tham chiếu	Khẩu phần ăn (serving size) và %DV	100g / 100ml (khẩu phần là tùy chọn)	Cả 100g/100ml và trên khẩu phần ăn	100g / 100ml
Dưỡng chất bắt buộc chính	Năng lượng, chất béo, bão hòa, trans fat, cholesterol, natri, carb, xơ, đường, protein, vi chất	Năng lượng, chất béo, axit béo bão hòa, carbohydrate, đường, protein, muối	Năng lượng, protein, tổng chất béo, chất béo bão hòa, carbohydrate, đường, natri	Năng lượng, đường, natri, chất béo bão hòa
Mô hình nhãn FOPL	Đang thảo luận cảnh báo đồ uống có đường	Tự nguyện Nutri-Score (A-E) tại một số nước thành viên	Tự nguyện Health Star Ratings (0.5 - 5 sao)	Bắt buộc nhãn cảnh báo bát giác đen ("High in")
Kiểm soát Tuyên bố Sức khỏe	Cực kỳ nghiêm ngặt (chỉ cho phép 15 tuyên bố mẫu theo luật)	Thẩm định khoa học và phê duyệt danh mục chung	Kiểm soát theo tiêu chuẩn của FSANZ	Kiểm soát gắn liền với quy chuẩn dán nhãn cảnh báo

• Thực trạng pháp luật Việt Nam: Việt Nam chưa có đạo luật chuyên biệt về nhãn dinh dưỡng. Nghị định 43/2017/NĐ-CP điều chỉnh nhãn hàng hóa nói chung, định nghĩa tại Khoản 1 Điều 3 chưa làm rõ bản chất của nhãn dinh dưỡng. Nhận thức cộng đồng về nhãn dinh dưỡng còn thấp: nghiên cứu của Phạm Bích Diệp và cộng sự (2019/2020) tại 5 tỉnh cho thấy tỷ lệ khách hàng biết đến nhãn dinh dưỡng chỉ đạt 52,7%, và chỉ 42,4% - 43,7% phân biệt đúng nhãn dinh dưỡng với nhãn hàng hóa; người dân chủ yếu chú ý đến calo và ít biết đến carbohydrate. Trong bối cảnh gánh nặng bệnh không lây nhiễm chiếm 77% số ca tử vong, Bộ Y tế đã xây dựng Dự thảo Thông tư quy định về ghi nhãn dinh dưỡng nhằm đặt nền móng bắt buộc từ giai đoạn 2021-2025.

• Đề xuất, kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam:

  1. Xác lập lộ trình bắt buộc ghi nhãn dinh dưỡng: Bắt buộc áp dụng theo phân kỳ đối với thực phẩm chế biến bao gói sẵn; ưu tiên nhóm thực phẩm chế biến công nghiệp, đồ ăn nhanh, bánh kẹo, đồ ăn nhẹ (học tập quy định năm 2007 của Thái Lan đối với snack, khoai tây chiên, bánh quy).
  2. Quy chuẩn hóa danh mục chất dinh dưỡng cốt lõi: Bắt buộc công bố tối thiểu các chỉ tiêu gồm năng lượng (Kcal), protein, carbohydrate, tổng chất béo, đường tổng số và natri trên bao bì.
  3. Quy định kết hợp đơn vị tham chiếu chuẩn: Yêu cầu trình bày song song hàm lượng trên 100g/100ml (cho phép người tiêu dùng so sánh đồng nhất giữa các sản phẩm) và hàm lượng trên mỗi khẩu phần ăn kèm tỷ lệ phần trăm giá trị dinh dưỡng tham chiếu (%DV/NRV).
  4. Xây dựng quy chế kiểm soát tuyên bố dinh dưỡng và sức khỏe: Ban hành danh mục cụ thể các cụm từ mô tả dinh dưỡng được phép dùng cùng ngưỡng số lượng bắt buộc; quản lý chặt chẽ các tuyên bố sức khỏe, nghiêm cấm các tuyên bố gây ngộ nhận về khả năng điều trị hoặc chữa khỏi bệnh.
  5. Nghiên cứu triển khai nhãn trước bao bì (FOPL) và truyền thông: Lựa chọn mô hình FOPL phù hợp (ưu tiên nhãn cảnh báo hoặc biểu tượng tóm tắt đơn giản); phối hợp cơ quan y tế đẩy mạnh giáo dục cộng đồng về cách đọc nhãn dinh dưỡng.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả nghiên cứu, khóa luận đã tổng hợp và đối sánh số liệu thực định từ nhiều hệ thống pháp lý:

• Khái quát khung quy định từ 74 quốc gia và vùng lãnh thổ dựa trên tài liệu của Hawkes & WHO.
• Làm rõ cấu trúc kỹ thuật của bảng Nutrition Facts: 5 dưỡng chất cốt lõi, cơ chế tính %DV.
• Thống kê các trường hợp miễn trừ ghi nhãn: 19 loại thực phẩm theo Phụ lục V Quy định EU 1169/2011 đối chiếu với 6 nhóm trường hợp theo Điều 1.1-6 Bộ luật FSANZ của Australia - New Zealand.
• Tổng hợp cơ chế phê duyệt tuyên bố sức khỏe: Hoa Kỳ chỉ chấp thuận 15 tuyên bố mẫu (21 CFR Part 101 Subpart E) và cấm tuyệt đối 2 nhóm tuyên bố (21 CFR 101.71); Canada công nhận 5 mẫu; Philippines công nhận 2 mẫu.
• Phân tích 4 trường phái FOPL trên thế giới và ghi nhận mô hình nhãn cảnh báo bắt buộc của Chile từ năm 2016.
• Đưa ra bức tranh dịch tễ và xã hội học tại Việt Nam: bệnh không lây nhiễm chiếm 77% số ca tử vong và 66% gánh nặng bệnh tật; dẫn chứng khảo sát năm 2019 của Phạm Bích Diệp và cộng sự tại 5 tỉnh ghi nhận tỷ lệ khách hàng nhận biết nhãn dinh dưỡng đạt 52,7%, và tỷ lệ phân biệt đúng nhãn dinh dưỡng với nhãn hàng hóa chỉ đạt 42,4% - 43,7%.

Về mặt đóng góp khoa học, đề tài củng cố cơ sở lý luận đa ngành cho hoạt động ghi nhãn dinh dưỡng (kết hợp luật nhân quyền, luật thương mại quốc tế, luật an toàn thực phẩm và bảo vệ người tiêu dùng). So với các bài báo trong nước trước đó (như bài viết của Nguyễn Thị Hồng Diễm và cộng sự năm 2020 vốn chỉ liệt kê các văn bản chính sách), khóa luận đã đào sâu so sánh cơ chế lập pháp của các hệ thống luật phát triển, đồng thời phân tích toàn diện 2 loại hình ghi nhãn mà nghiên cứu trước bỏ qua: tuyên bố dinh dưỡng/sức khỏe và nhãn trước bao bì (FOPL). Đề tài đóng góp luận cứ trực tiếp hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách Việt Nam trong quá trình xây dựng Thông tư ghi nhãn dinh dưỡng của Bộ Y tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, đề tài được thực hiện và khóa dữ liệu vào tháng 04/2022. Ở thời điểm này, các quy định pháp luật của Việt Nam về nhãn dinh dưỡng vẫn đang trong giai đoạn dự thảo (Dự thảo Thông tư của Bộ Y tế), do đó khóa luận chưa thể đánh giá hiệu quả thực thi thực tế của văn bản sau khi ban hành. Ngoài ra, nghiên cứu tập trung chủ yếu vào góc độ phân tích luật viết và luật học so sánh, chưa tiến hành điều tra thực nghiệm định lượng về chi phí tuân thủ của các nhóm doanh nghiệp sản xuất thực phẩm quy mô vừa và nhỏ tại Việt Nam.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, đề tài mở ra các hướng phát triển:

• Tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu lực thi hành của các văn bản pháp luật chính thức của Bộ Y tế quy định về lộ trình ghi nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam.
• Khảo sát thực nghiệm về tác động kinh tế và khả năng thích ứng của cộng đồng doanh nghiệp thực phẩm nội địa đối với các tiêu chuẩn ghi nhãn mới.
• Nghiên cứu phản ứng hành vi và mức độ tiếp nhận của người tiêu dùng Việt Nam đối với từng dạng nhãn dinh dưỡng trước bao bì (FOPL) nhằm tìm ra mô hình đồ họa tối ưu cho thị trường trong nước.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Người học và nghiên cứu học thuật: Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Thương mại Quốc tế, Luật Dân sự và Y tế Công cộng có thể sử dụng đề tài làm nền tảng tham khảo về kỹ thuật lập pháp so sánh, lý thuyết quyền tiếp cận thông tin và bảo vệ người tiêu dùng.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), Cục Quản lý Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng có thể tham khảo các kinh nghiệm lập pháp của EU, Hoa Kỳ, Australia và Chile để xây dựng danh mục chất bắt buộc, đơn vị tham chiếu và quy chế kiểm soát tuyên bố sức khỏe.
• Doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất nhập khẩu thực phẩm: Doanh nghiệp có thể nắm bắt các rào cản kỹ thuật thương mại, quy định kiểm soát của USFDA, CFDA, FSANZ và EU để thiết kế nhãn mác đạt chuẩn khi xuất khẩu, đồng thời chủ động điều chỉnh công thức sản phẩm chuẩn bị cho lộ trình bắt buộc ghi nhãn tại thị trường Việt Nam.

Các phần đáng tham khảo nhất trong khóa luận là hệ thống hóa cơ sở nhân quyền của nhãn dinh dưỡng ở Chương 1 và các tiêu chí so sánh chi tiết về trường hợp miễn trừ, đơn vị tham chiếu, điều kiện tuyên bố sức khỏe ở Chương 2.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm nhãn dinh dưỡng theo phân tích của tác giả có điểm gì khác biệt so với định nghĩa nhãn hàng hóa tại Khoản 1 Điều 3 Nghị định 43/2017/NĐ-CP?
Nhãn hàng hóa theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP có ngoại diên rộng hơn, bao gồm tất cả các thông tin thể hiện trên hàng hóa hoặc bao bì thương phẩm (tên hàng hóa, xuất xứ, nhà sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng...). Trong khi đó, nhãn dinh dưỡng có phạm vi hẹp và chuyên biệt hơn; đây là mảnh giấy nhỏ in trên bao bì thực phẩm đóng gói tóm tắt các thông tin cốt yếu về thành phần dinh dưỡng, năng lượng và nguyên liệu của thực phẩm nhằm hỗ trợ người tiêu dùng đưa ra lựa chọn khẩu phần ăn. Nhãn dinh dưỡng thực chất là một nội dung chuyên môn cụ thể nằm trong tổng thể nhãn hàng hóa.

2. Tiêu chuẩn Codex Alimentarius quy định những dưỡng chất nào bắt buộc phải có trên nhãn trình bày dinh dưỡng?
Theo Điều 3.1 CAC/GL 2-1985 của Codex, khi công bố nhãn dinh dưỡng, có 4 chỉ tiêu dinh dưỡng cơ bản bắt buộc phải trình bày là: giá trị năng lượng, hàm lượng protein, carbohydrate và tổng chất béo. Các chất dinh dưỡng khác chỉ bắt buộc khi có tuyên bố liên quan hoặc theo quy định đặc thù của luật pháp từng quốc gia nhằm duy trì tình trạng dinh dưỡng tốt.

3. Pháp luật Hoa Kỳ kiểm soát các tuyên bố về sức khỏe (health claims) trên bao bì thực phẩm như thế nào?
Hoa Kỳ kiểm soát cực kỳ khắt khe các tuyên bố sức khỏe dưới dạng các câu hoàn chỉnh được quy định tại Phần phụ E của Đạo luật Thực phẩm và Dược phẩm. USFDA chỉ phê duyệt 15 mẫu tuyên bố sức khỏe cụ thể (như canxi và nguy cơ loãng xương; chất béo bão hòa/cholesterol và bệnh tim mạch vành; natri và tăng huyết áp). Đồng thời, Điều 21 CFR 101.71 nghiêm cấm các tuyên bố không được kiểm chứng khoa học, ví dụ như tuyên bố về chế độ ăn chất xơ với bệnh tim mạch hay kẽm với chức năng miễn dịch ở người cao tuổi.

4. Bốn hệ thống nhãn dinh dưỡng trước bao bì (FOPL) phổ biến trên thế giới gồm những loại nào và nước nào tiên phong bắt buộc nhãn cảnh báo hình học?
Bốn hệ thống FOPL được quốc tế công nhận gồm: (1) Biểu tượng sức khỏe (như Keyhole ở Bắc Âu, Choices ở Hà Lan, biểu tượng của Singapore); (2) Nhãn đèn giao thông (sử dụng màu xanh, vàng, đỏ áp dụng ở Anh, Ecuador, Hàn Quốc); (3) Nhãn chỉ báo tóm tắt (Health Star Ratings của Úc - New Zealand từ 0.5 đến 5 sao; Nutri-Score của Pháp từ A đến E); và (4) Nhãn cảnh báo (cảnh báo hàm lượng vượt ngưỡng). Chile là quốc gia đầu tiên trên thế giới quy định bắt buộc áp dụng nhãn cảnh báo hình bát giác màu đen có chữ "cao" (high in) từ năm 2016 cho các sản phẩm vượt ngưỡng quy định về natri, đường, chất béo bão hòa và năng lượng.

5. Những số liệu thực tiễn nào trong khóa luận chứng minh tính cấp thiết của việc luật hóa nhãn dinh dưỡng tại Việt Nam?
Khóa luận dẫn chứng hai nhóm dữ liệu: Về mặt dịch tễ, các bệnh không lây nhiễm chiếm tới 77% số ca tử vong và tạo ra 66% tổng gánh nặng bệnh tật tại Việt Nam; thừa cân béo phì gia tăng ở đô thị song hành cùng suy dinh dưỡng thấp còi ở nông thôn. Về mặt xã hội học, nghiên cứu năm 2019 của Phạm Bích Diệp và cộng sự tại 5 tỉnh ghi nhận tỷ lệ khách hàng mua sắm tại siêu thị và cửa hàng bán lẻ biết đến nhãn dinh dưỡng chỉ đạt 52,7%, và chỉ có từ 42,4% đến 43,7% khách hàng phân biệt đúng nhãn dinh dưỡng khác biệt với nhãn hàng hóa; phần lớn người dân chỉ biết đến calo và rất ít hiểu biết về carbohydrate.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Phạm Huyền Mỹ đã hệ thống hóa toàn diện nền tảng lý luận đa ngành về ghi nhãn dinh dưỡng, đặt trên cơ sở luật nhân quyền quốc tế, luật thương mại đa phương và nguyên tắc bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ tiêu dùng. Công trình phân tích sâu sắc các giải pháp kỹ thuật lập pháp tại các quốc gia phát triển về danh mục chất bắt buộc, đơn vị tham chiếu, nhãn trước bao bì (FOPL) và cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt các tuyên bố sức khỏe. Trên cơ sở đối chiếu với thực trạng y tế công cộng và khoảng trống pháp lý tại Việt Nam, tác giả đã đề xuất một hệ thống kiến nghị đồng bộ, có giá trị khoa học và thực tiễn cao nhằm định hướng hoàn thiện thể chế ghi nhãn dinh dưỡng bắt buộc trong nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ GHI NHÃN DINH DƯỠNG 1. Khái niệm nhãn dinh dưỡng Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm hơn tới sức khỏe dinh dưỡng, nhãn dinh dưỡng càng trở nên phổ biến hơn bởi thông qua đó người tiêu dùng có thể biết được hàm lượng chất dinh dưỡng mà mình sẽ hấp thu và cân nhắc xem có nên sử dụng sản phẩm hay không. Tuy nhiên, hiện nay tại Việt Nam, thuật ngữ nhãn dinh dưỡng dường như vẫn còn khá mới mẻ đối với người tiêu dùng. Vì thế, dù cho mang hàm nghĩa dễ hiểu, đơn giản nhưng vẫn cần có định nghĩa cụ thể, thống nhất về nhãn dinh dưỡng để người tiêu dùng có thể dễ dàng tiếp cận.

Nhãn dinh dưỡng trong tiếng Anh được gọi với tên là Nutrion Label hay Food Label, hoặc cũng có thể là Nutrition Facts. Theo từ điển kinh tế (Business Dictionary) có thể hiểu là một bảng thông tin được tìm thấy trên các bao bì của thực phẩm mà nó chứa nhiều thông tin về giá trị dinh dưỡng của các mặt hàng thực phẩm. 7 Theo từ điển y tế (Medical Dictionary) thì nhãn dinh dưỡng là các thông tin được cung cấp trên bao bì thực phẩm cho biết các chất dinh dưỡng, calo và chất phụ gia khác nhau có trong thực phẩm. Các quy định của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ bắt buộc phải liệt kê tổng số chất béo, calo từ chất béo, cholesterol, chất béo bão hòa, tổng số carbohydrate, đường, natri, kali, protein, vitamin và khoáng chất, trong số các thành phần dinh dưỡng khác.8 Ngoài ra, thuật ngữ này còn được định nghĩa ở nhiều nghiên cứu và tài liệu, chẳng hạn như Hawkes, C., & World Health Organization (2004) đưa ra khái niệm về nhãn dinh dưỡng là một danh sách các chất dinh dưỡng trên bao bì thực phẩm kèm theo một số dạng cơ chế định lượng cụ thể.9 Hay nhãn dinh dưỡng được bao gồm trên tất cả các sản phẩm thực phẩm, ngoại trừ các gói rất nhỏ và thực phẩm tươi sống như trái cây, rau và bánh mì địa phương hoặc các sản phẩm hữu cơ, cho biết: (i) những thành phần và/hoặc chất phụ gia nào có trong thực phẩm; (ii) thông tin dinh dưỡng về thực phẩm và hướng dẫn bảo quản thực phẩm; (iii) ai đã sản xuất thực phẩm.10 Trang thông tin chính thống về sức khỏe của 7 “Definition - What does Food label mean”, Business Dictionary, [https://filegi.com/business-term/food-label/], truy cập ngày 29/11/2021.

(2009), [https://medical-dictionary.com/food+label], truy cập ngày 29/11/2021., & World Health Organization. (2004), “Nutrition labels and health claims: the global regulatory environment”, World Health Organization. 10 “Food labels: nutritional information and ingredients”, Rasing Children Network, [https://raisingchildren.au/teens/healthy-lifestyle/nutrients/food- 10 Canada cũng đưa ra định nghĩa rằng nhãn dinh dưỡng được tìm thấy trên thực phẩm đóng gói để giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn sáng suốt. Chúng giúp cung cấp các thông tin: (i) bảng thông tin dinh dưỡng (the nutrition facts table); (ii) danh sách các nguyên liệu thành phần (ingredient list) và (iii) tuyên bố về dinh dưỡng và sức khỏe (nutrition and health claims).11 Về mặt cấu trúc, nhãn dinh dưỡng bao gồm hai cụm từ là nhãn và thực phẩm.

Theo từ điển tiếng Việt, nhãn là một mảnh giấy nhỏ dán ở ngoài một vật để ghi tên và ghi tóm tắt những điều cốt yếu cần thiết về vật đó, như loại gì, của ai, nơi sản xuất,…12 còn dinh dưỡng được hiểu là các chất cần thiết cho việc cấu tạo và hoạt động của cơ thể13. Về mặt ngữ nghĩa, nhãn dinh dưỡng có thể hiểu đơn giản là nguồn cung cấp thông tin liên quan đến thực phẩm như thành phần dinh dưỡng, giá trị dinh dưỡng được thể hiện trên các bao bì thực phẩm đóng gói. Qua việc phân tích sơ nét về cấu tạo thuật ngữ và dựa trên một số định nghĩa mà các nhà nghiên cứu đưa ra, theo ý kiến của tác giả, nhãn dinh dưỡng có thể được hiểu là “mảnh giấy nhỏ” được in trên bao bì của các thực phẩm đóng gói để ghi tóm tắt những điều cần thiết cốt yếu liên quan đến thành phần dinh dưỡng và các nguyên liệu thành phần mà thực phẩm cung cấp để giúp người tiêu dùng đưa ra sự lựa chọn sáng suốt về khẩu phần ăn của mình. Cần phân biệt nhãn dinh dưỡng với nhãn thực phẩm.

Giữa nhãn dinh dưỡng và nhãn thực phẩm có thể thấy nhãn thực phẩm có ngoại diên rộng hơn so với nhãn dinh dưỡng. Bởi, mặc dù đều có thể tìm thấy trên các sản phẩm về thực phẩm vì chúng đều giúp cung cấp các thông tin liên quan đến thành phần nguyên liệu hay dinh dưỡng mà thực phẩm mang lại. Nhưng nhãn thực phẩm có lượng thông tin cung cấp rộng hơn so với nhãn dinh dưỡng, liên quan đến toàn bộ sản phẩm như tên hàng hóa, xuất xứ, ngày sản xuất. Nhãn thực phẩm lại có ngoại diên rộng hơn so với nhãn dinh dưỡng.

Hay nói cách khác, nhãn dinh dưỡng chỉ là một trong những thông tin được ghi trên nhãn thực phẩm. Nhãn dinh dưỡng chỉ cung cấp thông tin chi tiết về hàm lượng chất dinh dưỡng của thực phẩm, chẳng hạn như lượng chất béo, đường, natri labels#:~:text=Nutritional%20information%20panels%20(NIPs)%20are,heading%20like%20'Nutritional%20information ], truy cập ngày 29/11/2021. 11 “About food labels”,Government of Canada, [https://www.ca/en/health-canada/services/understanding-food- labels/about-food-labels.html#a1], truy cập ngày 29/11/2021. 12 Hoàng Phê (1992), “Từ điển tiếng Việt”, Trung tâm từ điển ngôn ngữ, Hà Nội, tr.

13 Hoàng Phê (1992), fn 12, tr. 11 và chất xơ theo một tiêu chuẩn cụ thể mà quốc gia quy định. Hiện nay, tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 43/2017/NĐ-CP ngày 14 tháng 4 năm 2017 nghị định về nhãn hàng hóa quy định: “Nhãn hàng hóa là bản viết, bản in, bản vẽ, bản chụp của chữ, hình vẽ, hình ảnh được dán, in, đính, đúc, chạm, khắc trực tiếp trên hàng hóa, bao bì thương phẩm của hàng hóa hoặc trên các chất liệu khác được gắn trên hàng hóa, bao bì thương phẩm của hàng hóa”. Cách định nghĩa này khiến người đọc có thể hiểu rằng chỉ có nhãn hàng hóa mới là bản viết, bản in, bản vẽ, bản chụp của chữ, hình vẽ, hình ảnh được dán, in, đính, đúc, chạm, khắc trực tiếp trên hàng hóa, bao bì thương phẩm của hàng hóa.

Nhưng thực tế, nhãn dinh dưỡng cũng thuộc một trong các cách thể hiện mà khoản 1 đã nêu. Do đó, nếu trong tương lai, nhãn dinh dưỡng được quy định hóa mà khái niệm về nhãn hàng hóa không được sửa đổi thì có thể dẫn tới khả năng hiểu sai, hiểu chồng lấn và khó có thể phân biệt giữa hai định nghĩa này với nhau. Liên quan đến nhãn dinh dưỡng, một thuật ngữ cũng cần phải tìm hiểu đó chính là ghi nhãn dinh dưỡng. Theo Hướng dẫn ghi nhãn dinh dưỡng của Codex tại Điều 2.1 thì ghi nhãn dinh dưỡng là việc mô tả nhằm mục đích thông báo cho người tiêu dùng về các đặc tính dinh dưỡng của thực phẩm.

Qua đó có thể hiểu, ghi nhãn dinh dưỡng cho người tiêu dùng biết về thành phần nguyên liệu và thành phần dinh dưỡng của thực phẩm đóng gói để bán. Nhãn cũng có thể chứa thông tin về các điều kiện sản xuất thực phẩm. Một số thông tin ghi nhãn là bắt buộc, cũng có một số thông tin khác là tự nguyện.14 Grunert (2013) cũng viết trong bài nghiên cứu của mình rằng ghi nhãn dinh dưỡng là việc cung cấp thông tin về hàm lượng dinh dưỡng của sản phẩm thực phẩm trên nhãn bao bì.15 Có thể thấy, ghi nhãn dinh dưỡng được hiểu là việc cung cấp các thông tin cần thiết cốt yếu liên quan đến thành phần dinh dưỡng và thành phần nguyên liệu của thực phẩm bằng việc dán, in, đính, đúc, chạm, khắc trực tiếp hình thức thể hiện của thông tin trên bao bì của thực phẩm. Nền tảng lý thuyết của việc ghi nhãn dinh dưỡng Các khuôn khổ về ghi nhãn dinh dưỡng nhằm điều chỉnh các lợi ích khác nhau, từ sức khỏe con người, bảo vệ môi trường và quyền của người tiêu dùng cho đến thương mại quốc tế.

Quyền có sức khỏe và quyền được ăn uống đầy đủ là một trong 14 “Food Labeling”, The Gale Encyclopedia of Diets: A Guide to Health and Nutrition, Encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/food-labeling], truy cập ngày 29/11/2021., (2013), “Nutrition Labelling”, Encyclopedia of Human Nutrition, Vol. 12 những nhân quyền quan trọng được công nhận có liên quan đến việc ghi nhãn dinh dưỡng, cùng với quyền được thông tin và quyền tham gia. Quyền của người tiêu dùng bao gồm quyền được thông tin đầy đủ để đưa ra lựa chọn của riêng họ và xử lý thực phẩm một cách an toàn. Điều này có nghĩa là Nhà nước có nghĩa vụ đảm bảo rằng thông tin hiển thị trên nhãn là chính xác, đủ để bảo đảm tính an toàn của sản phẩm, cho phép truy xuất nguồn gốc và cho phép các trách nhiệm truy tìm.16 Ghi nhãn dinh dưỡng có thể được coi là một trong những cách mà một quốc gia bảo vệ quyền con người của cá nhân người tiêu dùng đối với thực phẩm đầy đủ.

Quyền có sức khỏe (the right to health) được ghi nhận tại Điều 12 của ICESCR, công nhận rằng mỗi cá nhân đều có quyền đảm bảo sức khỏe và đạt được các tiêu chuẩn sức khỏe cao nhất có thể. Sức khỏe là chiếc chìa khóa vàng của con người, do đó, rất cần được bảo vệ. Sức khỏe và thực phẩm có mối quan hệ mật thiết với nhau. Việc nạp quá nhiều chất dinh dưỡng có thể dẫn đến hiện tượng béo phì hay ăn quá ít chất sẽ dẫn đến hệ quả thiếu dinh dưỡng.

Mỗi chất cơ bản đều có đóng góp không nhỏ trong việc tái tạo và phát triển cơ thể, sức khỏe con người. Nếu sử dụng sai lượng chất phù hợp sẽ tạo ra khả năng mang đến những loại bệnh không đáng có như tiểu đường, viêm khớp, bệnh tim,. Do đó, quyền về sức khỏe va việc ghi nhãn cũng có mối liên quan với nhau. Bởi, ghi nhãn dinh dưỡng sẽ giúp cung cấp thông tin thiết yếu về các chất dinh dưỡng có trong thực phẩm, thành phần nguyên liệu, các khuyến cáo cần thiết khi sử dụng để đảm bảo sức khỏe hay thậm chí có các tuyên bố về sức khỏe để người tiêu dùng cân nhắc khi sử dụng sản phẩm thực phẩm làm sao có lợi nhất cho sức khỏe của bản thân mình.

Dựa trên các thông tin về dinh dưỡng được cung cấp đầy đủ trên nhãn dinh dưỡng, người tiêu dùng có thể xây dựng một khẩu phần ăn hợp lý trong ngày, không thừa cũng không thiếu. Từ đó sẽ góp phần bảo vệ và phát triển sức khỏe cho người tiêu dùng một cách tốt nhất. Tại Việt Nam, quyền về sức khỏe cũng được ghi nhận ở Hiến pháp và ở các văn bản pháp luật hiện hành. Khoản 1 Điều 20 Hiến pháp Việt Nam 2013 ghi nhận “Mọi người có quyền…được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ”.

Có thể thấy, quyền có sức khỏe của mỗi cá nhân cũng cần được pháp luật bảo vệ.