Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo kinh nghiệm quốc tế và bài học cho việt nam

Bảo hộ quyền tác giả AI: Kinh nghiệm quốc tế & giải pháp cho Việt Nam. Tìm hiểu cách bảo vệ sáng tạo AI, đối phó thách thức pháp lý & áp dụng hiệu quả.

• Tác giả: Huỳnh Nguyễn Phúc Hậu
• Người hướng dẫn: PGS. TS Ngô Hữu Phước
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết
• 1.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 1.7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
• 2. KHÁI QUÁT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO
• 2.1. Trí tuệ nhân tạo và tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 2.1.1. Khái niệm trí tuệ nhân tạo
• 2.1.2. Đặc điểm của trí tuệ nhân tạo
• 2.1.3. Phân loại các trí tuệ nhân tạo
• 2.1.4. Khái niệm tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 2.1.5. Phân biệt tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo với tác phẩm tạo ra bởi con người có sự hỗ trợ của chương trình máy tính
• 2.2. Bảo hộ quyền tác giả và pháp luật về bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam
• 2.2.1. Khái niệm và mục tiêu của bảo hộ quyền tác giả
• 2.2.2. Đặc điểm của bảo hộ quyền tác giả
• 2.2.3. Pháp luật về bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam
• 2.3. Thực tiễn pháp luật Việt Nam về vấn đề bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 2.3.1. Tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo không đáp ứng điều kiện bảo hộ quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam
• 2.3.2. Tác phẩm tạo bởi trí tuệ nhân tạo không có tác giả theo pháp luật Việt Nam
• 2.3.3. Sự cần thiết và thách thức trong việc bảo hộ quyền tác giả của tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 3. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ GIẢI PHÁP CHO PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 3.1. Kinh nghiệm của Hoa Kỳ về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.1.1. Tổng quan pháp luật về bảo hộ quyền tác giả của Hoa Kỳ
• 3.1.2. Giải pháp pháp lý của Hoa Kỳ về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.2. Kinh nghiệm của Vương quốc Anh về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.2.1. Tổng quan pháp luật về bảo hộ quyền tác giả của Vương quốc Anh
• 3.2.2. Giải pháp pháp lý của Vương quốc Anh về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.3. Kinh nghiệm của Trung Quốc về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.3.1. Tổng quan pháp luật về bảo hộ quyền tác giả của Trung Quốc
• 3.3.2. Giải pháp pháp lý của Trung Quốc về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.4. Giải pháp cho pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam về vấn đề bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo trên cơ sở tiếp cận kinh nghiệm quốc tế
• 3.4.1. Xác định đối tượng bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.4.2. Mức độ bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.4.3. Tác giả của tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• 3.4.4. Tính nguyên gốc của bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Bảo hộ quyền tác giả với tác phẩm AI 55 ký tự

Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trỗi dậy mạnh mẽ, tạo ra những tác phẩm có giá trị tương đương con người. Chat GPT, một ví dụ điển hình, đã chứng minh khả năng sáng tạo đáng kinh ngạc của AI. Tuy nhiên, điều này đặt ra thách thức lớn về mặt pháp lý: Ai là chủ sở hữu quyền tác giả đối với những tác phẩm này? Pháp luật hiện hành tại Việt Nam chưa có điều khoản cụ thể cho tác phẩm AI, gây ra sự lúng túng khi giải quyết các tranh chấp liên quan. Việc nghiên cứu và xây dựng hành lang pháp lý cho bảo hộ quyền tác giả AI là vô cùng cấp thiết, phù hợp với xu hướng toàn cầu và thực tiễn phát triển AI tại Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các bài học cho Việt Nam.

1.1. Trí tuệ nhân tạo và sự trỗi dậy của tác phẩm AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã đạt đến khả năng vượt trội, đặc biệt là trong lĩnh vực sáng tạo nội dung. Các mô hình AI tạo sinh như Chat GPT có thể tạo ra những tác phẩm có giá trị về nội dung và nghệ thuật tương đương con người. Tuy nhiên, bản chất pháp lý của tác phẩm AI vẫn chưa được xác định rõ ràng. Điều này tạo ra thách thức trong việc bảo hộ quyền tác giả và đảm bảo quyền lợi cho các bên liên quan. Vấn đề này đặt ra câu hỏi về việc cần thiết phải xem xét lại các quy định pháp luật hiện hành để phù hợp với sự phát triển của AI.

1.2. Tại sao cần bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm AI

Việc bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm AI là cần thiết để khuyến khích sự sáng tạo và đầu tư vào lĩnh vực này. Bảo hộ quyền tác giả đảm bảo rằng những người tạo ra và sử dụng AI có quyền kiểm soát và hưởng lợi từ những tác phẩm được tạo ra bởi AI. Điều này cũng góp phần ngăn chặn các hành vi sao chép, sử dụng trái phép tác phẩm AI, thúc đẩy một môi trường sáng tạo và công bằng. Ngoài ra, bảo hộ quyền tác giả còn giúp xác định rõ trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan trong trường hợp có tranh chấp xảy ra.

II. Thách Thức Quyền tác giả AI Việt Nam đang ở đâu 58 ký tự

Pháp luật Việt Nam hiện hành chưa có quy định rõ ràng về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm AI. Theo quy định, chỉ tổ chức, cá nhân (con người) mới được công nhận là chủ thể của quyền tác giả. Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý lớn, gây khó khăn trong việc xác định quyền sở hữu và giải quyết tranh chấp liên quan đến tác phẩm AI. Tình trạng này cho thấy sự chậm trễ của Việt Nam trong việc thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của AI. Theo Nguyễn Thị Quế Anh (2022), hệ thống pháp luật Việt Nam chưa có cơ sở nào để coi AI là đối tượng của quyền tác giả.

2.1. Khoảng trống pháp lý về quyền tác giả đối với AI tại VN

Pháp luật Việt Nam hiện hành chưa có quy định cụ thể về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm AI. Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý lớn, gây khó khăn trong việc xác định quyền sở hữu và giải quyết tranh chấp liên quan đến tác phẩm AI. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, chỉ tổ chức, cá nhân (con người) mới được công nhận là chủ thể của quyền tác giả. Do đó, khi một tác phẩm AI được tạo ra, việc xác định ai là chủ sở hữu quyền tác giả trở nên phức tạp và chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng.

2.2. Tác phẩm AI không đáp ứng điều kiện bảo hộ quyền tác giả

Tác phẩm AI thường không đáp ứng các điều kiện bảo hộ quyền tác giả theo quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam. Một trong những điều kiện quan trọng là tính sáng tạo, và việc xác định tính sáng tạo của một tác phẩm AI là một thách thức lớn. Bên cạnh đó, pháp luật cũng yêu cầu tác phẩm phải có tác giả là con người, trong khi tác phẩm AI được tạo ra bởi máy móc. Điều này dẫn đến việc tác phẩm AI khó có thể được bảo hộ quyền tác giả theo quy định hiện hành.

III. Kinh Nghiệm Học hỏi quốc tế về bảo hộ bản quyền tác phẩm AI 57 ký tự

Nhiều quốc gia trên thế giới đã bắt đầu đối mặt với thách thức về bảo hộ bản quyền tác phẩm AI. Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Trung Quốc là những ví dụ điển hình. Hoa Kỳ có quan điểm thận trọng, yêu cầu phải có yếu tố sáng tạo của con người. Vương quốc Anh có khung pháp lý linh hoạt hơn, có khả năng xem xét quyền tác giả đối với tác phẩm AI. Trung Quốc đã có những phán quyết công nhận sự bảo hộ đối với kết quả sáng tạo của AI. Nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia này giúp Việt Nam có thêm cơ sở để xây dựng chính sách phù hợp.

3.1. Mô hình bảo hộ quyền tác giả của Hoa Kỳ đối với AI

Hoa Kỳ có quan điểm thận trọng về bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm AI. Luật Bản quyền Hoa Kỳ yêu cầu phải có yếu tố sáng tạo của con người để một tác phẩm được bảo hộ. Do đó, những tác phẩm AI được tạo ra hoàn toàn bởi máy móc mà không có sự can thiệp đáng kể của con người thường không được bảo hộ quyền tác giả. Tuy nhiên, nếu có sự tham gia đáng kể của con người trong quá trình tạo ra tác phẩm AI, ví dụ như việc lựa chọn dữ liệu đầu vào hoặc chỉnh sửa kết quả đầu ra, thì tác phẩm đó có thể được bảo hộ.

3.2. Bảo hộ quyền tác giả cho AI tại Vương quốc Anh Giải pháp

Vương quốc Anh có một khung pháp lý linh hoạt hơn về bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm AI. Luật pháp Anh cho phép tác phẩm AI được bảo hộ nếu có sự đầu tư đáng kể về kỹ năng và công sức để tạo ra tác phẩm đó. Điều này có nghĩa là, ngay cả khi không có sự sáng tạo rõ ràng của con người, tác phẩm AI vẫn có thể được bảo hộ quyền tác giả nếu có sự đầu tư đáng kể vào việc phát triển và vận hành hệ thống AI. Tuy nhiên, người được coi là tác giả thường là người đã thực hiện các sắp xếp cần thiết để tác phẩm được tạo ra.

IV. Đề Xuất Giải pháp bảo hộ quyền tác giả AI cho Việt Nam 54 ký tự

Dựa trên kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam cần xây dựng một khung pháp lý riêng biệt cho bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm AI. Việc xác định đối tượng bảo hộ, chủ thể quyền tác giả và mức độ bảo hộ cần được quy định rõ ràng. Một trong những giải pháp là áp dụng học thuyết "Work Made for Hire", coi AI như một "người lao động", và người sử dụng AI như "người sử dụng lao động". Điều này giúp xác định rõ quyền sở hữu tác phẩm AI. Theo Lê Thị Minh (2023), việc bảo hộ bản quyền cho các tác phẩm do AI tạo ra là cần thiết.

4.1. Xác định đối tượng bảo hộ quyền tác giả đối với AI

Việc xác định đối tượng bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm AI là một vấn đề quan trọng. Cần phải xác định rõ những loại tác phẩm AI nào sẽ được bảo hộ, và những tiêu chí nào cần đáp ứng để được bảo hộ. Một trong những tiêu chí quan trọng là mức độ can thiệp của con người vào quá trình tạo ra tác phẩm. Nếu có sự can thiệp đáng kể của con người, tác phẩm đó có khả năng được bảo hộ quyền tác giả cao hơn. Ngoài ra, tính nguyên gốc và tính sáng tạo của tác phẩm cũng là những yếu tố cần xem xét.

4.2. Ai là tác giả của tác phẩm AI Phương án khả thi

Việc xác định tác giả của tác phẩm AI là một thách thức lớn. Theo quan điểm truyền thống, tác giả phải là con người. Tuy nhiên, tác phẩm AI được tạo ra bởi máy móc. Một giải pháp khả thi là coi người sử dụng AI, người lập trình AI hoặc tổ chức sở hữu AI là tác giả. Một giải pháp khác là áp dụng học thuyết "Work Made for Hire", coi AI như một "người lao động", và người sử dụng AI như "người sử dụng lao động". Điều này giúp xác định rõ quyền sở hữu tác phẩm AI.

V. Ứng Dụng Hành lang pháp lý cho AI tại Việt Nam Tương lai 59 ký tự

Việc xây dựng hành lang pháp lý cho AI tại Việt Nam không chỉ giải quyết vấn đề bảo hộ quyền tác giả, mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp AI. Một khung pháp lý rõ ràng giúp khuyến khích đầu tư, thúc đẩy sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các chuyên gia pháp lý và các doanh nghiệp AI để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các quy định pháp luật.

5.1. Tạo điều kiện cho phát triển AI bằng hành lang pháp lý

Một hành lang pháp lý rõ ràng và minh bạch là yếu tố then chốt để thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp AI tại Việt Nam. Hành lang pháp lý cần phải quy định rõ về các vấn đề như bảo hộ quyền tác giả, quyền riêng tư, trách nhiệm pháp lý và an toàn dữ liệu. Điều này giúp tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định và đáng tin cậy, thu hút đầu tư và khuyến khích sáng tạo. Bên cạnh đó, hành lang pháp lý cũng cần phải linh hoạt để thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI.

5.2. Cần có sự phối hợp giữa các bên liên quan để điều chỉnh AI

Việc xây dựng hành lang pháp lý cho AI đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các chuyên gia pháp lý và các doanh nghiệp AI. Các cơ quan nhà nước cần phải chủ động nghiên cứu và xây dựng các chính sách phù hợp với thực tiễn phát triển của AI. Các chuyên gia pháp lý cần phải tư vấn và đưa ra các giải pháp pháp lý tối ưu. Các doanh nghiệp AI cần phải chia sẻ thông tin và kinh nghiệm để giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về ngành công nghiệp AI.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển vượt bậc, việc bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra bởi AI trở thành vấn đề pháp lý cấp thiết. Theo ước tính, khoảng 13 triệu người dùng đã sử dụng ChatGPT mỗi ngày trong tháng 1/2023, với số người dùng đạt mốc 100 triệu chỉ sau 2 tháng ra mắt, cho thấy sự phổ biến nhanh chóng của công nghệ AI tạo sinh. Tuy nhiên, pháp luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hiện chưa có quy định cụ thể về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra, dẫn đến khoảng trống pháp lý và thách thức trong việc bảo vệ quyền lợi các chủ thể liên quan.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích các vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra, đồng thời khảo sát kinh nghiệm quốc tế từ Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Trung Quốc để đề xuất giải pháp phù hợp cho Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định pháp luật từ năm 2018 đến 2024, với trọng tâm tại Việt Nam và so sánh với các hệ thống pháp luật quốc tế. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học và pháp lý nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật sở hữu trí tuệ, góp phần thúc đẩy sự phát triển công nghệ AI và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể sáng tạo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết về quyền tác giả và lý thuyết về trí tuệ nhân tạo. Lý thuyết quyền tác giả được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc của Công ước Berne (1971) và Hiệp ước quyền tác giả WIPO (1996), nhấn mạnh bảo hộ quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả đối với tác phẩm sáng tạo. Ba khái niệm trọng tâm gồm: (1) tác phẩm sáng tạo phải có tính nguyên gốc và được thể hiện dưới hình thức vật chất; (2) tác giả là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm; (3) bảo hộ quyền tác giả nhằm khuyến khích sáng tạo và bảo vệ lợi ích kinh tế của chủ thể.

Lý thuyết về trí tuệ nhân tạo tập trung vào đặc điểm và phân loại AI, đặc biệt là AI tạo sinh (Generative AI) – công nghệ có khả năng tạo ra nội dung văn bản, hình ảnh, âm thanh tương đương với sản phẩm sáng tạo của con người. Khái niệm tác phẩm tạo ra bởi AI được định nghĩa là kết quả đầu ra của các mô hình AI tạo sinh, có hình thức và giá trị sử dụng tương tự tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp làm chủ đạo để đánh giá các quy định pháp luật hiện hành, các vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra. Phương pháp so sánh luật học được áp dụng để đối chiếu quy định và thực tiễn pháp luật của Việt Nam với Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Trung Quốc nhằm rút ra bài học kinh nghiệm quốc tế. Nguồn dữ liệu bao gồm văn bản pháp luật, tài liệu học thuật, báo cáo ngành và các phán quyết tòa án liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các văn bản pháp luật và tài liệu chuyên ngành từ năm 2018 đến 2024. Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm 2024, tập trung phân tích sâu các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác phẩm tạo ra bởi AI không đáp ứng điều kiện bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam: Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam quy định tác phẩm phải do tác giả con người trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ, trong khi tác phẩm do AI tạo ra chỉ được "hướng dẫn" mà không thể dự đoán bởi con người. Do đó, tác phẩm do AI tạo ra không được coi là sản phẩm sáng tạo trực tiếp của con người, dẫn đến không đủ điều kiện bảo hộ.

2. Tác phẩm do AI không có tác giả theo pháp luật Việt Nam: Quy định pháp luật hiện hành chỉ công nhận con người là tác giả, không công nhận AI hay máy móc là chủ thể quyền tác giả. Điều này khiến việc xác định chủ thể nắm giữ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra trở nên bất khả thi.

3. Kinh nghiệm quốc tế đa dạng về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra: Hoa Kỳ từ chối bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra nếu không có sự sáng tạo của con người; Vương quốc Anh có khuôn khổ pháp lý cho phép bảo hộ trong một số trường hợp; Trung Quốc đã có phán quyết công nhận bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra, trao quyền cho người dùng AI.

4. Sự cần thiết bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra: Việc bảo hộ giúp khuyến khích đầu tư, bảo vệ lợi ích kinh tế của các chủ thể tham gia phát triển và sử dụng AI, đồng thời thúc đẩy sự minh bạch trong việc công bố sự tham gia của AI trong sáng tạo. Ví dụ, mô hình AI tạo sinh như ChatGPT và DALL-E 3.0 đã tạo ra tác phẩm có giá trị nghệ thuật và nội dung tương đương con người.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính khiến tác phẩm do AI tạo ra không được bảo hộ tại Việt Nam là do quy định pháp luật hiện hành chưa cập nhật để nhận diện vai trò của AI trong sáng tạo. So với các nghiên cứu quốc tế, Việt Nam đang có khoảng trống pháp lý lớn, chưa có cơ chế xác định tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra. Việc bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn liên quan đến khuyến khích đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh các quy định pháp luật về quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra giữa Việt Nam, Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Trung Quốc, thể hiện sự khác biệt về phạm vi bảo hộ và chủ thể quyền tác giả. Bảng phân tích các điều kiện bảo hộ quyền tác giả cũng giúp minh họa rõ ràng các rào cản pháp lý hiện tại tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng các mô hình pháp lý linh hoạt, dựa trên mức độ can thiệp của con người vào quá trình sáng tạo tác phẩm do AI tạo ra, là cần thiết để phù hợp với xu hướng phát triển công nghệ và thực tiễn quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ để mở rộng đối tượng bảo hộ: Cần bổ sung quy định công nhận tác phẩm do AI tạo ra có thể được bảo hộ quyền tác giả nếu có sự tham gia sáng tạo của con người ở mức độ nhất định. Mục tiêu là xác định rõ ràng phạm vi và điều kiện bảo hộ, hoàn thành trong vòng 2 năm, do Bộ Tư pháp phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện.

2. Xác định chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra: Đề xuất áp dụng mô hình "chủ sở hữu hỗn hợp" bao gồm người lập trình AI, người sử dụng AI và tổ chức đầu tư phát triển AI. Giải pháp này giúp bảo vệ lợi ích các bên liên quan, thúc đẩy đầu tư và sáng tạo. Thời gian triển khai trong 1-2 năm, do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì.

3. Xây dựng hướng dẫn công bố sự tham gia của AI trong sáng tạo tác phẩm: Khuyến khích người dùng công khai mức độ sử dụng AI trong quá trình sáng tạo để đảm bảo minh bạch và hỗ trợ xác định quyền tác giả. Hướng dẫn này nên được ban hành trong vòng 1 năm, do Cục Bản quyền tác giả phối hợp các cơ quan liên quan thực hiện.

4. Tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức về pháp luật quyền tác giả và AI: Tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo cho các nhà làm luật, doanh nghiệp phát triển AI và người sử dụng công nghệ nhằm nâng cao hiểu biết về quyền tác giả trong bối cảnh AI phát triển. Kế hoạch thực hiện trong 3 năm, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà làm luật và cơ quan quản lý nhà nước: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và pháp lý để hoàn thiện chính sách, pháp luật về sở hữu trí tuệ trong kỷ nguyên AI, giúp xây dựng khung pháp lý phù hợp với xu hướng công nghệ.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực luật và công nghệ: Tài liệu phân tích sâu sắc các vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy.

3. Doanh nghiệp phát triển và ứng dụng AI: Luận văn giúp hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ pháp lý liên quan đến tác phẩm do AI tạo ra, từ đó xây dựng chiến lược đầu tư và phát triển sản phẩm phù hợp.

4. Người sử dụng công nghệ AI trong sáng tạo nội dung: Cung cấp kiến thức về quyền tác giả, giúp người dùng nhận thức rõ vai trò và trách nhiệm khi sử dụng AI trong sáng tạo, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác phẩm do AI tạo ra có được bảo hộ quyền tác giả tại Việt Nam không?
   Hiện nay, theo pháp luật Việt Nam, tác phẩm do AI tạo ra không được bảo hộ quyền tác giả vì không đáp ứng điều kiện sáng tạo trực tiếp của con người. Ví dụ, tác phẩm do ChatGPT tạo ra chưa được công nhận là có tác giả theo quy định hiện hành.

2. Ai là chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra?
   Pháp luật Việt Nam chỉ công nhận con người là tác giả, do đó chưa xác định được chủ thể quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy có thể là người lập trình, người sử dụng hoặc tổ chức đầu tư phát triển AI.

3. Tại sao cần bảo hộ quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra?
   Bảo hộ quyền tác giả giúp khuyến khích đầu tư, bảo vệ lợi ích kinh tế của các bên liên quan và thúc đẩy sự minh bạch trong việc sử dụng AI. Ví dụ, việc bảo hộ giúp các công ty phát triển AI thu hồi vốn đầu tư và tiếp tục đổi mới.

4. Pháp luật các nước khác xử lý vấn đề này như thế nào?
   Hoa Kỳ từ chối bảo hộ nếu không có sự sáng tạo của con người; Vương quốc Anh có khuôn khổ linh hoạt cho phép bảo hộ trong một số trường hợp; Trung Quốc đã công nhận quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra và trao quyền cho người dùng AI.

5. Làm thế nào để Việt Nam hoàn thiện pháp luật về bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm do AI tạo ra?
   Cần sửa đổi luật để mở rộng đối tượng bảo hộ, xác định chủ thể quyền tác giả phù hợp, xây dựng hướng dẫn công bố sự tham gia của AI và tăng cường đào tạo nhận thức. Đây là các bước cần thiết để bắt kịp xu hướng phát triển công nghệ.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm, đặc điểm và phân loại trí tuệ nhân tạo, đồng thời phân biệt tác phẩm do AI tạo ra với tác phẩm do con người có sự hỗ trợ của máy tính.
• Phân tích pháp luật Việt Nam cho thấy tác phẩm do AI tạo ra hiện không được bảo hộ quyền tác giả do thiếu sự sáng tạo trực tiếp của con người và không có tác giả theo quy định.
• Kinh nghiệm quốc tế đa dạng cung cấp các mô hình pháp lý khác nhau, từ chối bảo hộ đến công nhận quyền tác giả cho tác phẩm do AI tạo ra.
• Nghiên cứu đề xuất các giải pháp pháp lý phù hợp cho Việt Nam nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật bảo hộ quyền tác giả trong bối cảnh AI phát triển nhanh.
• Các bước tiếp theo bao gồm sửa đổi luật, xây dựng hướng dẫn thực thi và nâng cao nhận thức nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của công nghệ AI và bảo vệ quyền lợi các chủ thể sáng tạo.

Các nhà làm luật, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cần phối hợp triển khai các đề xuất nhằm xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và bảo vệ quyền tác giả trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ ĐỐI VỚI TÁC PHẨM TẠO RA BỞI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO 1.1 Trí tuệ nhân tạo và tác phẩm tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo 1.1 Khái niệm trí tuệ nhân tạo Trí tuệ nhân tạo ("Artificial Intelligence" – sau đây gọi là "AI") là một lĩnh vực khoa học và tập hợp các công nghệ tính toán lấy cảm hứng từ cách con người sử dụng hệ thần kinh, thường tập trung chủ yếu vào các thành phần: học tập, lý luận, giải quyết đề, nhận thức và sử dụng ngôn ngữ.2 Mục tiêu cuối cùng là nghiên cứu AI là mô phỏng trí thông minh của con người đến mức các chương trình có thể hành động và suy luận một cách chính xác và tự chủ, tức là nó có khả năng hoàn thành độc lập một nhiệm vụ được giao mà không cần sự hướng dẫn của con người. AI đã là một chủ đề đã được thảo luận từ lâu và cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về một khái niệm chính thức. Trong khi, khát vọng làm cho máy tính có trí tuệ đã có từ khi máy tính điện tử ra đời. Ngay từ những năm 1950, các nhà nghiên cứu lần đầu tiên bắt đầu tìm hiểu cách thức để máy móc có thể mô phỏng các khía cạnh của trí thông thông minh con người.

Những ý tưởng nền tảng về AI đến từ nhà toán học Alan Turing, người đã đề xuất các tiền đề cơ bản trong lĩnh vực AI. Theo Alan Turing: "điều chúng ta muốn là một cỗ máy có thể học hỏi từ kinh nghiệm", đồng thời nói thêm rằng "khả năng cho phép cỗ máy thay đổi hướng dẫn của chính nó sẽ cung cấp cơ chế cho việc này".3 Ban đầu, các nhà khoa học tin rằng có thể phát triển một AI có tri thức toàn diện về mọi vấn đề, có ý thức hành động và khả năng thực hiện mọi nhiệm vụ trí tuệ mà con người có thể làm, thường được gọi là AI tổng quát.4 Tuy nhiên, quá trình phát triển đã gặp nhiều thách thức, nhất là cho đến nay 2 Copeland, B (2024), 'artificial intelligence', Encyclopedia Britannica, https://www.com/technology/artificial-intelligence (truy cập lúc 2:39 PM 20/5/2024). 3 Amber Jacksons (2024), 'Alan Turing: A Strong Legacy That Powers Modern AI', AI Magazine, https://aimagazine.com/machine-learning/alan-turing-a-strong-legacy-that-powers-modern-ai (truy cập lúc 1:53 PM 01/7/2024). 4 Được phân tích tại mục 1.3 của Luận văn này.

14 con người vẫn chưa thể hiểu hết về bộ não của chính mình. Do đó, hiện nay giới khoa học tập trung phát triển loại AI có mục tiêu nhỏ hơn, hướng tới một số ứng dụng cụ thể và để hoạt động hiệu quả cần có sự tham gia của con người, thường được gọi AI hẹp.5 Dù vậy, con người vẫn đang trên hành trình phát triển một AI tổng quát và một số thành tựu đáng kể trong lĩnh vực AI như học máy (machine learning), xử lý ngôn ngữ tự nhiên (neuro-linguistic programming), thị giác máy tính (computer vision), AI tạo sinh (generative AI). Theo giáo sư Osborne, mặc dù khó có thể nắm bắt được điểm chung giữa nhiều kỹ thuật phát triển nhanh và rộng như vậy, nhưng tất cả các công nghệ trí tuệ nhân tạo đều có tính thích ứng và tính tự chủ là cốt lõi.6 Điều này góp phần làm cho sự kết nối của con người và kết quả đầu ra của AI trở nên suy giảm hơn nhiều. Nhận thức rõ những tác động của AI đến lĩnh vực nghệ thuật, tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới ("World Intellectual Property Organization" – sau đây gọi là "WIPO") đã khẳng định tiềm năng của mô hình AI ngày nay đã vượt xa việc tạo ra nội dung.

Mở rộng đến khả năng sáng tác nhạc và tạo video đến mô hình phân tử trong khám phá thuốc và chẩn đoán y tế. Khi công nghệ tiếp tục phát triển, các ứng dụng của nó sẵn sàng mở rộng sang các lĩnh vực mới.7 Như vậy, một khái niệm phù hợp để theo đuổi trong luận văn này về trí tuệ nhân tạo là "các hệ thống máy tính hoặc máy móc có một số đặc điểm mà bộ não con người có, chẳng hạn như khả năng diễn giải và tạo ra ngôn ngữ theo cách giống con người, nhận biết hoặc tạo ra hình ảnh, giải quyết vấn đề và học hỏi từ dữ liệu được cung cấp đối cho chúng." 5 Được phân tích tại mục 1.3 của Luận văn này. 6 Michael Osborne (2022), 'What is AI?', University of Oxford, https://oxford.com/ai-what- is-it/index.html#group-section-What-does-AI-mean-LS8YGD3QAV (truy cập lúc 2:39 PM 20/4/2024); Xem thêm: Copeland, B (2024), tlđd: Hầu hết các hành vi của con người được xem là bắt nguồn từ trí thông minh, bởi khả năng thích nghi với môi trường mới nhằm điều chỉnh hành vi của mình. 7 WIPO (2023), 'WIPO Conversation on Intellectual Property (IP) and Frontier Technologies: Eighth Session, WIPO', https://www.int/edocs/mdocs/mdocs/en/wipo_ip_conv_ge_2_23/wipo_ip_conv_ge_2_23_summary.2 Đặc điểm của trí tuệ nhân tạo Như đã đề cập, AI được phát triển với mục tiêu mô phỏng khả năng tư duy của con người.

Để đạt được mục tiêu này, AI cần có một số đặc điểm chính giúp nó hoạt động hiệu quả và tự chủ trong nhiều tình huống khác nhau: (i) Trí tuệ nhân tạo là một hệ thống được cấu tạo từ 03 thành phần cơ bản gồm thuật toán, máy móc và dữ liệu đầu vào Để AI có khả năng đưa ra quyết định và thực hiện các tác vụ thông qua lo-gic và sự chính xác, con người đã trang bị cho máy tính những công cụ và kỹ năng tương tự như của chính mình. Về cơ bản, để xây dựng và duy trì AI thì cần dựa vào thành phần sau: Thứ nhất, là thuật toán, đây là yếu tố cơ bản nhất trong mọi chương trình AI. Thuật toán có thể được hiểu là một tập hợp các hướng dẫn toán học để xử lý dữ liệu hoặc suy luận thông qua một vấn đề cụ thể. Để hình dung có thể liên tưởng một công thức nấu ăn có thể được coi là một thuật toán, bao gồm các bước cụ thể để tạo ra sản phẩm cuối là món ăn.

Thứ hai, máy móc để chạy những thuật toán AI. Nói cách khác, phần cứng giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao tốc độ tính toán. Các mô hình AI phụ thuộc nhiều vào sự phát triển của phần cứng, đặc biệt là các máy tính có khả năng xử lý lượng dữ liệu lớn và thực hiện tính toán phức tạp. Thứ ba, dữ liệu đầu vào là yếu tố cần thiết để tạo lập thông tin thông qua các mô hình AI.

Dữ liệu này có thể bao gồm hình ảnh, âm thanh hoặc các dang thông tin khác (như biểu đồ) cần được mã hóa để trở thành thông tin. Mục tiêu của ứng dụng AI là chuyển đổi một giá trị đầu vào đã cho thành giá một giá trị đầu ra. (ii) Phương thức hoạt động của trí tuệ nhân tạo là một quá trình có thích ứng và tính tự chủ 16 Như đã đề cập, tính thích ứng và tính tự chủ là đặc điểm tạo nên những khả năng vượt trội trong việc xử lý thông tin và tạo ra tác phẩm.8 Đầu tiên, tính thích ứng của AI được thể hiện qua khả năng học hỏi từ dữ liệu và ghi nhớ. 9 Khi AI tiếp xúc với nhiều dữ liệu hơn, nó có khả năng điều chỉnh và cải thiện các mô hình của mình để phản ánh chính xác hơn các mẫu và xu hướng trong dữ liệu.

Ví dụ, một hệ thống AI phân loại hình ảnh sẽ dần trở nên chính xác hơn trong việc nhận diện các đối tượng khi nó được cung cấp thêm nhiều hình ảnh và phản hồi từ người dùng. Bên cạnh đó, tính tự chủ giúp AI thực hiện các nhiệm vụ mà không cần sự can thiệp liên tục của con người.10 Cụ thể, khi được huấn luyện đầy đủ, AI có thể thu thập kiến thức từ kinh nghiệm như dữ liệu hay phản hồi của người dùng để liên tục tinh chỉnh các thuật toán của mình và đảm bảo chúng cung cấp kết quả chính xác. Từ đó, AI có thể được ứng dụng nhiều lĩnh vực mà không cần có sự can thiệp của con người để giải thích tất cả kiến thức mà chương trình cần. Sự kết hợp của tính thích ứng và tính tự chủ giúp AI không chỉ thực hiện các nhiệm vụ một cách hiệu quả mà còn phát triển và cải thiện khả năng của mình theo thời gian.

AI có thể học hỏi từ những lỗi và thành tích của nó trong quá trình hoạt động, điều chỉnh hành vi của mình và tự động thích nghi với các thay đổi trong môi trường làm việc. Điều này không chỉ nâng cao hiệu suất của AI mà còn mở rộng khả năng ứng dụng của nó trong nhiều lĩnh vực khác nhau như y tế, tài chính, giao thông và sáng tạo nghệ thuật. 8 Michael Osborne (2022), tlđd. Xem thêm: Copeland, B (2024), tlđd.

9 "Trong lập trình AI thường được chia ra làm ba giai đoạn "đầu vào – học tập – đầu ra". Trong giai đoạn đầu vào, người lập trình AI sẽ nhập một lượng lớn dữ liệu được gắn nhãn, AI sẽ "học tập" bằng cách phân tích dữ liệu để tìm ra các mối tương quan và mẫu trong dữ liệu, đồng thời sử dụng các mẫu này để đưa ra dự đoán về các trạng thái trong tương lai". Xem: Wang, H (2023), 'Authorship of Artificial Intelligence-Generated Works and Possible System Improvement in China', Beijing Law Review, số 14. Yanisky-Ravid and X.

Liu (2018), 'When artificial intelligence systems produce inventions: The 3 A era and an alternative model for patent law', Cardozo Law Review, số 6.3 Phân loại các trí tuệ nhân tạo (i) Dựa trên sự phát triển về khả năng của trí tuệ nhân tạo Thứ nhất, AI theo nghĩa hẹp (ANI - Artificial narrow intelligence) được định nghĩa là AI được phát triển và tinh chỉnh cho các nhiệm vụ và mục tiêu cụ thể. ANI không có khả năng tự thích ứng với một nhiệm vụ mới nếu không được đào tạo hoặc lập trình thêm. Một số hệ thống kỹ thuật số phổ biến ngày nay có chứa ANI như hệ thống trả lời tin nhắn khách hàng tự động (chatbox), chương trình lọc thư rác của Gmail, cho phép ứng dụng này nhận diện các từ khóa đã được lập trình sẵn để quyết định liệu một email có nên được chuyển vào thư mục rác hay không. Mặc dù bề ngoài ANI có vẻ rất tinh vi nhờ lượng dữ liệu khổng lồ và khả năng tương tác với con người hay thực hiện các nhiệm vụ ngay lập tức, nhưng bản chất chúng chỉ có thể phản ứng với các tình huống hiện tại một cách lặp lại và chưa tiệm cận với việc mô phỏng trí tuệ con người.